(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Biodiversity Heritage Library | Children's Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Słownik gwar polskich"

Google 



This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scannod by Google as part of a projcct 

to make the world's books discoverablc onlinc. 

It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct 

to copyright or whose legał copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr. 

Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journcy from thc 

publishcr to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prevent abuse by commcrcial partics, including placing lechnical rcstrictions on automated querying. 
We also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
person al, non-commercial purposes. 

+ Refrainfinm automated ąuerying Do not send automated querics of any sort to Google's system: If you are conducting research on machinę 
translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attributłonTht Goog^s "watermark" you see on each file is essential for in forming peopleabout thisproject and helping them lind 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legał Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legał. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can'l offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps rcaders 
discoYcr the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the fuli icxi of this book on the web 

at |http: //books. google .com/l 



Google 



Jest to cyfrowa wersja książki, która przez pokolenia przechowywana była na bibliotecznydi pólkach, zanim została troskliwie zeska^ 

nowana przez Google w ramach projektu światowej bibhoteki sieciowej. 

Prawa autorskie do niej zdążyły już wygasnąć i książka stalą się częścią powszechnego dziedzictwa. Książka należąca do powszechnego 

dziedzictwa to książka nigdy nie objęta prawami autorskimi lub do której prawa te wygasły. Zaliczenie książki do powszechnego 

dziedzictwa zależy od kraju. Książki należące do powszechnego dziedzictwa to nasze wrota do przeszłości. Stanowią nieoceniony 

dorobek historyczny i kulturowy oraz źródło cennej wiedzy. 

Uwagi, notatki i inne zapisy na marginesach, obecne w oryginalnym wolumenie, znajdują się również w tym pliku - przypominając 

długą podróż tej książki od wydawcy do bibhoteki, a wreszcie do Ciebie. 

Zasady uźytkowEinia 

Google szczyci się współpracą z bibliotekami w ramach projektu digitalizacji materiałów będących powszechnym dziedzictwem oraz ich 
upubliczniania. Książki będące takim dziedzictwem stanowią własność publiczną, a my po prostu staramy się je zachować dla przyszłych 
pokoleń. Niemniej jednak, prEice takie są kosztowne. W związku z tym, aby nadal móc dostEu^czać te materiały, podjęliśmy środki, 
takie jak np. ograniczenia techniczne zapobiegające automatyzacji zapytań po to, aby zapobiegać nadużyciom ze strony podmiotów 
komercyjnych. 
Prosimy również o; 

• Wykorzystywanie tych phków jedynie w celach niekomercyjnych 

Google Book Search to usługa przeznaczona dla osób prywatnych, prosimy o korzystanie z tych plików jedynie w nickomcrcyjnycti 
celach prywatnych. 

• Nieautomatyzowanie zapytań 

Prosimy o niewysylanie zautomatyzowanych zapytań jakiegokolwiek rodzaju do systemu Google. W przypadku prowadzenia 
badań nad tlumaczeniEimi maszynowymi, optycznym rozpoznawaniem znaków łub innymi dziedzinami, w których przydatny jest 
dostęp do dużych ilości telfstu, prosimy o kontakt z nami. Zachęcamy do korzystania z materiałów będących powszechnym 
dziedzictwem do takich celów. Możemy być w tym pomocni. 

• Zachowywanie przypisań 

Znak wodny"Googłe w łsażdym pliku jest niezbędny do informowania o tym projekcie i ułatwiania znajdowania dodatkowyeti 
materiałów za pośrednictwem Google Book Search. Prosimy go nie usuwać. 



Hganie prawa 

W ItEiżdym przypadku użytkownik ponosi odpowiedzialność za zgodność swoich działań z prawem. Nie wolno przyjmować, że 
skoro dana łisiążka została uznana za część powszecłmego dziedzictwa w Stanach Zjednoczonych, to dzieło to jest w ten sam 
sposób tralrtowane w innych krajach. Ochrona praw autorskich do danej książki zależy od przepisów poszczególnych lirajów, a 
my nie możemy ręczyć, czy dany sposób użytkowania którejkolwiek książki jest dozwolony. Prosimy nie przyjmować, że dostępność 
jakiejkolwiek książki w Google Book Search oznacza, że można jej użj'wać w dowolny sposób, w każdym miejscu świata. Kary za 
naruszenie praw autorskich mogą być bardzo dotkliwe. 

Informacje o usłudze Google Book Search 

Misją Google jest uporządkowanie światowych zasobów informacji, aby stały się powszechnie dostępne i użyteczne. Google Book 
Search ułatwia czytelnikom znajdowanie książek z całego świata, a autorom i wydawcom dotarcie do nowych czytelników. Cały tekst 
tej książki można przeszukiwać w Internecie pod adresem [http : //books . google . comT] 




STANFORD UNIYERSITY LIBRARIES 



SŁOWNIK 
GWAR POLSKICH 



JAN KARŁOWICZ. 




TOM PIĄTY DO DRUKU PRZYGOTOWAŁ J. LOŚ. 

R S Ś T 



KRAKÓW. 
NAKŁADEM AKADEMII UMIEJĘTNOŚCI. 

lA C. K. UNIWBRHYTKTU JAGIKLLOI^BKIBOO 
pod iBirądam ióatt Pilipowaki«((i. 

1907. 



PQ (o 1 r 9 

K 3 



R. 



Rrrr bnch! = wykrzyknik: »Do- 
piro az tu rrrII bnch I zleciała do 
nigo trumna knmineni* Kozł. 359. 

Ra = >raz: pierwszy rń, drugi ra, 
co ra dalej; por. zara, tera« Pr. 
(11. V, 863. >Rri = raz* Zb. XV, 
42. >Jesce ni przvdę« Wisła VIII, 
148. 

Ra, ra, ra = przyśpiew: >A ja 
z moja kądzielina do ogrodu, ra 
ra ra, z kądzielą* Kuj. II, 41. 

Raba = » maciora, świnia prośna, 
lub po oproszeniu* Kra.sn. 307. 
>Raba, raba = maciora, karmiąca 
prosięta* Wisła III. 740. »Stard 
raba = przyw^oływanie świń* 
Cen. 77. 

Rabacja: »Rabacyja = niespodzia- 
ny napad na bezbronnych, bunt* 
Rozpr. XX, 433. >Rabacyja = 
rzeź w r. 1846* ib. XXVI, 392. 
Toż Święt. 319. »Rabacvja = 
bunt* Ruzpr. XVII, 57. 

Rabang = »dużv hebel* Pr. (ii. V, 
975. 

Rabanie: » Rabanie = krzyczeć, 
wymyślać, gromić* Ram. 179. 

Rabarbarum: >Rabarber* Ram. 
179. >Leberber = rnmbarbarum* 
Pr. fil. V, 779. 

Rabarber p. Rabarbarum. 

Rabarberowy = > rabarbarowy* 
Ram. 179. 

Rabczak == > dywanik tkany, weł- 
niany* Ust. z Ukrainy. 

Rabędy = » sznurki, którymi ża- 

9townik T. V. 



giel przywiązany jest do masztu* 
Wisła VI, 507. 
R a b i a ć : » Pieniążki talary gdzieby 
mi się brały, zęby moje rącki na 
nie nie rabiałv* Zb. XII, 123. 
Toż Zejsz. 53.' Wi<<ła Vin, 219. 
>Go to ciało rabiało, ze sie do 
nas dostało* Lub. II, 9. 

R a b i a k = » surowy niepolewany 

wielki pękaty garnek* Spr. V, 

408. 
R a b i a s t y : >Rabiaste skrzydełka* 

(sowie skrzydła strzygi) Kłosy I, 

285 (Wójcicki). 

Rabiata = dziatwa, dzieci: >Inna 
rabiata* = inne dzieci Zb. VIII, 
67. » Rabiata = mali robotnicy* 
Piątk. >Rabiala djabelska^ = cza- 
rownico na Łysej górze Krak. III, 
96. 

Rabiestwo = » zdzierstwo * Święt. 
713. 

R a b i e ż = » 1 , rabunek, grabież 2, 
człowiek ściągający rękę po cu- 
dza własność, zdzierca* Swiot. 
713. >Rabież = grabież* Rozpr. 
XVII, 92. >Rabiezy = rozbójnicy* 
Cer. 

Rabin p. Kogut. 

Rabinowa noc = > białorns. rja- 
binowaja nocz = noc ciemna, 
burzliwa* Ust. z Białorusi. 

Rabować = » walić, zawalać * Pr. 
fil. III, 497. Por. Rabunek. 

R a b s 1 a p. R a p s 1 a. 

1 



Kabszyc — Racja 



Rabszyc = > złodziej leśny « Pr. 

fil. ni, 497. 
Rabu la = » nazwa krowy rabej 

1. j. pstrej* Pr. fil. V, 863. Toż 

Wisła IX, 130. 

J{ u 1) u n e k = zwyczaj w noc wigi- 
lijną porywania i chowania rzeczy 
sąsiadów (opis) Fed. 147. || > Ra- 
bunek = wybieranie z miejsc 
wyeksploatowanych drzewa, pod- 
trzymującego sklepienia podziemne 
(u górników szlaskich)« Tyg. ii. 2, 
V, 70. 

Rabunkośd = » rabunek, grabież* 
Pr. fil. V, 863. 

Rabusik = »rabuś, zbój< Zb. VII, 
47. 

Rabusznictwo = » rabusioslwo « 
Ram. 179. 

Rabuszniczka = » zbójczyni « 
Ram. 179. 

R a b u s z n i c z y = » rabusiowski * 
Ram. 179. 

Rabuśnik = »łupieżca, zbójca* 
Krak. IV, 319. Toż Pr. fil. IV, 
868. Zb. VII, 12. »Rabusznik = 
rabuś* Ram. 179. 

Raby = » szaro- pstry np. człowiek 
ospowaty a. piegowaty, pies z sier- 
ścią łaciastą* Czark. Toż Maz. V, 
66. »Raby =- dziobaty, ospowa- 
ty* Osip. >Rabv = pstry, jarzę- 
baty* Pr. fil. IV, 868. Toż ib. V, 
863. »Raba* (krowa) Wisła IX, 
130. > Mieli rabakurecke* Pleszcz. 
225. 

Raby bip. = >szkielet* Mil. »Raby 
= kości* Chełch. I, 210. 

Rachalski: » Zasnęła była Panna 
Maryja na górze Rachalskiej* Zb. 
III, 59. >Na górze Rachelski* 
Rozpr. VIII, 221. 

R a c h a n y » a. rachuny = kartofle 
białe nierówne, mające wiele przy- 
rostków* Pr. fil. IV, 240. 

Rachel: »Królowa Rachel* Wisła VI, 
670. 



Rachele: »Fod niebiosy biją głosy, 
zbijają sie rache;e(?)> Kozł. 175. 

Rachelski p. Rachalski. 

Rachfał = » Rafał* Parcz. 

Rachman = »człowiek spokojny, 
cichy* Pelr. Por. Koch ma nic*. 

R a c h m a ri s k i : > Na rachmańską 
Wielkanoc zrobić = niffdv nie 

ci 

zrobić* Zb. I, 72. Por. »Rach- 
many i Rachmanskij Wełykdeł»... 
alboNawskij* Zb. 111,125. (Por. 
lit. Rokmanas K.). »Rachmańsk:i 
Wielkanoc (u Hucułów)* Kalen- 
darz Jaworskiego. P. jeszcze Kłosv 
XVII, 206 i 223. 

Rachować: >Rech6wac* Kam. 180. 
• Rechował* Derd. 103. •Racho- 
wać* Cisz. 26. II » Rachować = 
myśleć, mniemać, sądzić* Rozpr. 
XXVI, 392. 

Rachuny p. Rachań y. 

Rachwa = > korba od młvnka do 
czyszczenia zboża* Pr. fil. V, 863. 

Rachwije p. Kek wije 

Raciak = >człowiek z krzywenii 
nogami, niezgrabny* Swięt. 713. 

Raciaty = » niezgrabny chód ma- 
jący* Święl. 713. 

Racica »a. recica = przetak, sieć 
do przesiewania piasku* Rozpr. 
XVII, 24. 

Racie p. Rać. 

Racięga = » niezgrabny, z krzy- 
wemi nogami ([)rzozwisko)< Swięt. 
713. 

Racja = >słnszność, prawo, po- 
wód* Roczn. 230. >Racyja< = 
słuszność F^ed. 415. >Zeby mu 
dali racyją* = słuszność przy- 
znali Kam. 13. jj >Racyja« = 
wymówka: »Racyjami zbywają* 
Maz. III, 122. II /Racyja* = wa- 
runek: >Jń was pusce, ale przez 
takom racyjom, jak sie tu żaden... 
nie pokaże* Zb. V, 245. jj »Rfi- 
cyja* = historja, wypadek: »Ope- 
dział całą racyja* Zb. V, 207. 
Tot ib. VII, 29 i 75. || >Racyja* 



Haeol — Rad 



3 



= sprzeczka? >Jesce się napiję 
(mówi żołnierz) z Kasiną matecką. 
Niechże sie matula i wody napije, 
niech sie nie zachodzi z zołmi- 
rzem w racyje* Maz. III, 234. 

Raco I = rak, przezwisko: >Idź-ze, 
idź, racolu, io doslanies* Ust. 
z Krakowskiego. 

Rac uch, Rac uchy p. Ilreczu- 
szki, Raczek. 

Raczarz: » Racar/. = handlujący 
rakami (w Kaliskiem)* Prac. 

Raczba = »1, zaproszenie 2, czę- 
stowanie* Pobł. 76. »Roczba = 
sw^atanie* Hilf. 178. 

Raczę żarenko > wpuszcza się 
w oko jako środek na zaprószenie 
okac Zb. II, 140. 

Raczej = » chętniej* Wrześ. 19. 
»Rac(?j, racy = raczej, prędzej, 
chętniej* Spr. V, 408. >Radszy< 
Cer. >Naracdj = najchętniej* 
Spr. V, 408. » Dziadek fciał wy- 
marnić (t. j. wymordować) juha- 
sów na spaniu, narac^j zadzióbać 
ik po jednemu* Ogończ. 7. »Nai- 
raczej* = najchętniej Hue 702. 

Raczek = rak » Wodni racko wie* 
Wisła VI, 307. || » Na raczka = 
na czworaku, na rękach i na no- 
gach* Pr. fil. V, 863. Toż Wrześ. 
13. » Na raczkach « w temże znacz. : 
• Ledwie wsed na rackach* Udz. 
II >Reczki (raczki) bip. = ramiona 
oba około szpulki i żegardła, na- 
bite haczykami (u kołowrotu)* 
Pobł. 79. W temże znacz. Nadm. 
96. II » Raczki a. raczuszki = 
racuszki* Pr. fil. IV, 241. Toż 
Parcz. » Raczki, racuch, recuchy, 
racuszki, recuszki, raczuszki, re- 
czuszki* Rozpr. XVII, 83. 

Rączęta = dzieci raków: »Rac^- 
ta* Wisła VII, 686. 

Raczki p. Raczek. 

Raczuszki p. Hreczuszki, Ra- 
ezek. 

Kaczuś p. Rak. 



Raczyca= » samica raka « Pr. fil. V, 
863: >Racvca okociła sie* Wisła 
VII, 686. 

R a c z Y ć : » Racyć = ugaszczać « 
Roźpr. IX, 151. Toż ib. Vni, 86. 
Cer. »Raczfc = częstować* Ram. 
]79. »Racoł go = ugaszczał* 
Rozpr. VIII, 75. || .Raczfc = 
prosić* Pobł. 76. Toż Ram. 179. 

• Tak .sie wiele racvć nie dajcie* 
Wisła VII, 91. II > Raczyć* = 
pragnąć: » Nabrała kołaczów, ile 
jej dusza raczyła* Pozn. VI, 33. 
II » Mój Jasienek inszą woli; niech 
ją woli i ją raczy* Łys. 15. 

• Niechaj woli, niech sie raczy* 
Kuj. II, 34. Por. Roczyć. 

Rac »raci = racice* Spr. V, 408. 
» Racie* w temże znacz. Swięt. 
713. Wrześ. 19. Cer. Krak. IV, 
154. »Pięteczki.. jako raci koii- 
ski* Zb. IX, 233. »Raci« 2 pp. 
I. mn. Kieł. II, 106. Zb. IX, 240. 

• Grzebie nad nami raciami. Mu- 
cha* (asz. 342. » Racie = wy- 
kraywione nogi* Święt. 713. || 
»Narać*: »Słupyokiennea. udrzwi 
w chacie góralskiej wiążą czasom 
na rać* Spr. V, 408. 

Rad: >Rad: ón Ićz rad, co babę 
wzion. Kuba rad dużo gada« Spr. 
V, 408. . Redzi = radzi * Pr. fil. 
IV, 241. II »Rad* przy czaso- 
wnikach: »Rad widzę = lubię, 
kocham* Spr. V, 408. Toż ib. IV, 
311. Sab. 35. >Rada jadam* Lip. 
72. . Radzi go mieli* Zb. V, 235. 
> Bardzo nie rada go widziała* Zb. 
VII, 72. >Jabtm wAs widzeo 
chcała rada* Derd. 79. »Rada 
mnie masz* Zejsz. 163. >Koniki... 
radzyby skoczyli* Wisła Vn, 92. 
II Przy czasownikach nieodmien- 
nie: »Nie chcemf rad wfbierac* 
Hilf. 121. » Oni by rad rsz^tko na 
Cen. 67. »Mf... rśd... 
ib. 82. »W6na hf gó 
Ram. 75 p. w. K(V 

1* 



mię zwalflf 
dodajemf * 
r^d kópnS 



Rada — Radło 



pnąc. »Wv mie... rad nie macie < 
Zb. IX, 228. II »Być rad« = być 
zadowolonym: » Jednemu trzeba 
być rad* Swięl. 324. »Była na 
niego bardzo rada* ib. 363. >Był 
bardzo rad na nią* ib. 349. > Cy- 
ście nam tii radzi nie radzi* 
Rozpr. Vni, 224 a. .Rada była = 
zadowolona* Fed. 407. || Z opu- 
szczeniem słowa: >Ale bym ja 
chłopca rada* Reg. n*^ 395. > Ła- 
dnego bym rada* Zb. XV, 110. 

• Powinszujemy (ci), cobyś ty ra- 
da* Rog. n0 431. >Boby samarada 
lego* ib. n^ 459. »Rady my?* 
Świel. 592. » Dadzą mu... karabin, 
któremu w żvciu nie radbv* Oles. 
74. II »A cobyście radzi?* = 
czego chcecie? Wędr. XXVI, 123. 
II »Rady*: »Spiewałekby rady* 
= radbyni śpiewał Zejsz. 53. || 

• Najradszy*: »Mam ci jedne... 
która mi jest najradsa* = naj- 
milsza Kieł. II, 159 

Rada: >Reda* Kolb. słown. || Wy- 
rażenia: >Nio dał redv = nie po- 
dołał* Pr. fil. IV, 868. .W radę 
sobie uderzyli = zastanowili się* 
Kuj. I, 127. »Nio mam do rady 
nic insego* = nie mogę pora- 
dzić x\ten. 1877, II, 644. »Nić 
mam rady = nie mam sposob- 
ności* Zb. II, 236. > Ciężko rady 
dać* Rozpr. XVII, 36. >Kto ma 
ochotę i kto da radę zajść* = 
kto zdoła Pleszcz. 55. || >Rada« 
= ratusz: » Weźmy go sobie na 
radę* Rog. ii^ 136. > Zanieśmy to 
na radę* ib. nM37. || »Rada?* 
>0j łebska- i-ci to dziewczyna, ale 
jak to rada bywa, niekoniecznie 
dziś szczęśliwa* Wójc. II, 258. || 
Zdr. >Radeiika«: >Radeńki nie- 
ma* Ust. z Litwy. »Radka«: »I)ać 
radkę* = poradzić sobie, wydo- 
łać Kam. 36, 40, 69, 188. 

Rada = przyśpiew: »łloc, hoc, ra- 
da, rada* Maz. II, 111. 



Radełko = mały płużek, mający 
z dwu i^tron od kład nie, służa/y 
do płużkowaTlia kartofli, lub bu- 
raków* Ust. z Mławskiego. »Re- 
dełko* Wisła I, 319. Pr. fil. V, 
865. 

R a d e ń k a p. Rada. 

Radka p. Rada. 

Radlaczka = radlenie: >0j minie 
mnie redlacka, minie mnieoracka* 
Kieł. II, 60. 

Radlenie: ^Redlenie* Pozn. 1,100. 
Toż Pr. fil. IV, 804 p. w. Celina: 
ib. 868. 

Radl i ca = > żelazna część radia, 
krusząca ziemię* Hempel. Toż J. 
Łoś. 

Radlić: » Nie ten mój, co urze, ino 
ten, co radli* Kiol. II, 20. ^ Re- 
dlić* Kuj. II, 276. »Redłić = 
orać w poprzek pierwszą orkę* 
Pr. fil. IV, 868. 

Radlonka: »Gdy radlą, to zaraz 
te pyrki za ta radlonka kładą 
W ziemię, a rataj, jadąc, pługiem 
one przykryje* Pozn. I, 103. »Rn- 
dlonki na 18 cali szerokie* ib. 
II, 337. »Radlonki = uredloiie 
na polu miejsca* ib. VI, 297. »Re- 
dlanka* Pr. fil. IV, 868. || »Ro- 
dlonko*: >Redlonka, czyli długie 
a ważkie pasemka chmur* Fed. 
287.' 

Radło = > socha o jednym sośni- 
ku* Pr. fil. IV, 868. > Radło, na- 
rzędzie do darcia ziemi. Jego czę- 
ści: grządziel a. grądziel t. j. dy- 
szel, kończący się ostrym 'sękiem', 
który drze ziemię; żeby lepiej 
orać, przytwierdza się doń żelazna 
*radlica\ W górę sęka idzie wpra- 
wiony kij, zwany nogą', a u jej 
wierzchu wbity pionowo do niej 
kołek, zwany 'rączka* J. Łoś. 
W temże znacz. > Radło* Rozpr. 
XI, 188. >Redło* Kuj. I. 88; ib. 
II, 276: ib. 282. Kozł. 59. Wisła 
I, 319. 



Radni — Rafać 



Radni: »Najbarżyj se radniogo sta- 
tkuje, i-żo szumnie tańcuje* Aten. 
1877. II, 655. 

Rad no = » płachta* Pr. fil. V, 863. 
•Radno = płótno, utkane w rzędy 
z najgorszych włókien* O. p. w. 
Osmyczyny. Por. Kłosy II, 398. 

Radny = »\vójl« Rad. I, 70 (z pocz. 
XIX w.). >Oddał-że mnie (do woj- 
ska) gminny wójt i do tego radny 
był* Lub. \. 302. » Radny* = 
członek rady gminnej Święt. 125. 
II »RHdnv = silnv na swój wiek* 
Mil. 

R a d o =: chętnie: >Samaś lego chcia- 
ła, gdy rado witała* (kawalera) 
Wójc. I, 172. >Rado := często: 
rado bywa, że deszcz w same 
święta pada* Kuj. II, 276. >Z mi- 
łowania nie rado co bywa> Rog. 
n« 32. 

Radom: »To mie juz zawiezo do 
Radomia* Wisła VI, 305. 

Radosne = powitanie wracających 
do donui sitarzy w Biłgorajskiem 
Lub. I, 97. 

Radosno = wesoło, radośnie: » Bie- 
ży radosno do logo pana* Kam. 
165. 

R a d o s z k a > w bajce 'o kokoszce 
radoszce'* Pr. łil. V, 863. 

Radośnik = > chrzciny* (Szląsk) 
Tvg. ii. 1870. II, 70. Toż Zb. II, 
10. Pr. fil. V, 863. >Radośniki== 
chrzciny* Pr. fil. V, 156: ib. 863. 
Spr. V.*408. Wrześ. 19 Cer. Spr. 
IV, 349. »Radośniki = dzień, 
w którym dziecię [irzyszło na świat* 
Spr. IV, 359. 

Radowanie: » Szedłem, abym pta- 
ków słyszał ranne radowanie* 
Rog. n'>' 194. 

Radszy p. Raczej. 

Rady = przyśpiew: >Rady, ridy, 
ridy, ho{), łiop- Łęcz. 120. 

Rady kac = » szybko iść< O. Toż 
Goszcz. J 33. »RHdykać sio = 
przemykać się* ib. 275. 



Radzać = rodzić: » Kalinka sto- 
jała, drobne jagódki radzała* Kolb. 
217. Toż ib. 223. Rad. II, 57. 
Lub. I. 292. »Jabłoneczka... jabka 
radzała* Pozn. IV, 145. » Którędy 
ja chadzał, majeron sie radzał* 
Wisła VIII, 223. 

Radzić: .Redzie* Pr. fil. IV, 868; 
ib. V, 865. Jastrz. od (irojca. Lis. 
.Redzą ludzie* Was. 167. || »Ra- 
dzić = mówić* Pr. fil V. 863. 
WVześ. 19. Spr. V, 408. || >Ra- 
dzić = mieć moc podnieść* 
Chełch. II, 151. »Bede chcioł ko- 
zdygo zboża tyla, co ja radze* 
ib. 115. »I)am ci... zboża, co ra- 
dzis* ib. 117. > Radzić = podo- 
łać, dźwigać* Mii. || » Wojciech... 
nie miał czem co radzić* = był 
ubogi Bal. 141. 

Radziwiłka ^ > kurtka myśliw.ska 
krótka, opięta: Miał na sobie ra- 
dziwiłkę brunatną, spiętą na pier- 
siach srebrnemi haftkami* Za- 
charjasiewicz. 

Radzki = » sołtys* Pleszcz. 42. 

»Pryszow radzki* (rus.) W^ójc. II, 

344. 
Raf p. Rafa. 

Rafa = » żelazna obręcz na kole 
u wozu* Spr. IV. 333. Toż Krak. 
1, 1 76. Zb. X, 207. Święt. W temże 
znacz. Cisz 17: ib. 288. »Raf* 
Wrześ. 19. || >Rafa* = sztaba 
żelazna w drzwiach stajni Święt. 
39 II >Raf = przyrząd do zdzie- 
rania główek ze lnu* Spr. IV, 
349. >Rafy* w temże znacz. Cer. 
Wrześ. 19." Spr. V, 408. || .Rafa 
= siatka druciana u młynka* 
Święt. 17. II »Rafa = głaz pod- 
wodny* W^i-sła VI, 507. 

Rafać = > obrywać nasienie lnu* 
Spr. IV, 349'. Toż ib. V, 408. 
(lor. Wrześ. 19. || »Ratać = 
rwać, obrywać € Spr. V. 408. Toż 
Listy filologicke a paedag. XII, 



Ilafika — Raj by 



470. »Rafnąć, skrobnąć, drapnąd* 
Wrześ. rękop. 

a f i k a == » wskazówka na zegarze* 
Pr. fil. IV, 286. 

afka = » rzeszoto duże druciane 
do oczyszczenia zboża < Spr. IV, 
369. II >Hafka= przyrząd w mły- 
nie* Krak. I, 143. |( •Rafka = 
1, część pierwsza nogi nad rap- 
ciami u dzika, myśl. 2, rodzaj 
sieci, to samo co drabka na Ku- 
jawach* Pr. fil. V, 863. 

afkować = > przez rafkę (rze- 
szoto) przepuszczać* Spr. IV, 369. 

afła :=: »żelaznv lub drewniany 
grzebień do obrywania główek 
lnu* Wisła III, 747. || >Rafla = 
sieć do żaków podobna, okrągła, 
z sercami po obudwu slronach* 
Prac. > Kłom la = sieć ręczna, 
gdzieindziej zwana rafią, do po- 
łowu po braegach niewielkich ryb 
i raków* Osip. 

afnąć p. Rafać. 

afy p. Rafa. 

aga »a. raga = odnoga rózgi we- 
selnej: nie bede piersej ragi już 
wiła* Pr. fil. IV, 241. Toż Rozpr. 
XVII, 83. II >Raga = szkapa* 
Ram. 179. Toż Pobł. 76. 

agucie = > sanie niepodkule do 
zwożenia drew« Ust. z Litwy. Toż 
Tyg. ii. X, 462. 

ahalłakum =.» rodzaj galarety 
z jabłek i cukru* Roczn. 230. 

a h u 1 k a = > rodzaj puszczanki, 
zakończonej ostrzem , na której 
jest nasadzona rybka mniejsza np. 
płotka na ])rzynęlę: złapał .szczu- 
paka na rahulkę* Ust. z Litwy. 
jl >Rahulka = roślina Ostróżka 
zbożowa* O. 

ahytle = >race« Rozpr. X, 298. 

ai c z e k: »Rajicek w wykrzykniku: 
o, rajickul* Rozpr. XXVI, 61. 



433. »Raić = stręczyć* Pr. fil. 

III, 311. Toż Fed. 407. Mil. Rozpr. 
IX, 213. >Raić = swatać, koja- 
rzyć, stręczyć* Pr. fil. V, 86H. 
Rozpr. VIII, 176. »Sto zon rają* 
xMaz. III, 278. Toż Kozł. 41. »Je- 
dziem... pannie kawalera raić* 
Wisła V, 565. »Rajkowie o dzie- 
wczynie raili* Łvs. 3. »Raia mi 
ją dobrzy ludzie* Sand. 50. elc. 

• Wróżbit raił* Kam. 108. » Ra- 
jono mnie za rolnika* Kuj. II, 30. 

♦ Kasieńkę mi rają* Zb. II, 39. 
»Sama mi sie rais* Zb. IV, 168. 
»Raili sobie o jedny kochance, 
chlory chlórą pojąć mioł* Pozn. 

IV, 205. >Raić się = swatać sie* 
Wisła I, 154. ^ 

Raidła = raj? »Wleź-ze duso na 
me skrzydła, zaniosę cię pod rai- 
dła* Kieł. I, 64. »Uchyć-ze sie 
mego skrzydła, zaniese cie pod 
raidła* Zb. IV, 91. 

Rainy = > swaty, zmówiny* Kuj. 

II, 276. Toż Pr. fil. V, 864. 
»Rainv = oświadczyny* Pozn. 

III, 84. 

Raj »a. rajek, rajko = swat wo- 

' selny* Pr. fii. IV, 868. .Rajek* 

w temże znacz. Pleszcz. 50. Pr. 

fii. IV. 241. Wisła III, 83; ib. IV, 

799. »Rajko* Maz. III, 11:^. 

Raj = » długi drag, służący do roz- 
postarcia żagla* Pelr. »Raia« 
w temże znacz. Ram. 179. Pobł. 
76. II > Raja = błoto, topielisko« 
Hilf. 178. 

Raja p. Raj. 

Rajbetka »a. zaciera, zacierka = 
packa, paca (u murarzy)* Krak. 

IV, 327 p. w. Zaciera. > Hebel 
i rajbetka = tarki do gładzenia 
wapna (lynku) przy murowaniu c 
Ust. z Jaworza. 

Raj boki = » kluski kartoflane* 



TTT 



f^ 4 \ r% 



Rajca 



Hak 



Rajca = > radca, doradca* Święt. 
Toż Henip. Spr. V, 408. »|{ajca 
= pośrednik przy sprzedaży i ku- 
pnie* Pr. iii. IV, 241. » Rajca = 
swaU Wisła V, 741. Toż Mil. 

Rajcować = >diiżo L^adad* Pr. fil. 
IV, 241. Toż ib. ni. 497. Beld. 
80. Kiei. 11. 190. Udz. Zb. 1,50. 
Spr. IV, 338. > Wrona rajcowała 
do swych dzieci* Zb, VII, 114. 
• Rajcować* = prosić o radę: 
»Możeby się znalazła baba, coby 
poradziła na biedę. Rajcuj, klóż 
ci broni . ale ja tam nie wierzę 
w babskie rady* Dygasiński. 

Rajek p. Raj. 

R a j e 1 u p a = >swacha* Lub. I, 1 56. 

R aj e n i e = » swatanie* Zb. IV, 250. 

Rajeni p. Rejent. 

Rajfa = »obrę<-z na kole* Ust. 
z Krakowskiego. Toż Zb. IV, 190 
i 191. Por. R ych w a. 

R a j łu r k a = >stręczycielka« Osip. 
> Rajfurka = bajczarka* Udz. 
>Rajfurka a. Jarliirka* Pr. fil. IV, 
202. 

Raj fu rzyć = streczyć Kaspr. 101. 

Rajgod = turkot: ^Daje się sły- 
szeć rajgod wo/.u* Wisła VII, 725. 

Raj kawka = »grzefliotka« Pr. fil. 
IV, 241. 

Rajki = »gatunek jabłek* Roczn. 
230. 

Rajko p. Raj. 

R aj mówka = »zuzel* Pr. fil. III, 
497. >Rajmówki (l{aumungV) = 
pozostałości części rudy po wy- 
topieniu cynku* Kieł. I, 20. 

Hajnik = >swat< Pr. til. V, 864. 

R a j n i s i a = > ktoś nieroztropny* 
l!dz. 

Hajntuch p. 1» ań tu eh. 

Rajno = >raźn()* Pozn. V, 37. 

Rajsa: »na rajsę iść = na wędró- 
wkę (o rzemieślnikach)* Parcz. 
»Na rajzę* Rozpr. IX, 347. 

Kajscaki = Majskie jabłka* Zb. 
XIV, 28. 



R a j s o w a ć = > wędrować* * Parcz. 

R a i s V = »relsv, szvnv* Pr. fil. IIL 
497. 

R a j s z t o k = » droga, chodnik w gó- 
rach* Pr. fil. V, 864. 

R a j s z t u 1 o w a ć (rajtszulować?) = 
biegać: >Cielęla... rajsztulowały* 
Bar. 164. 

Raj tak = »przetak* Rozpr. XVIU 
83. W temże znacz.: > Raj lak* 
Pr. fil. IV. 241. Kud. ^Rajtok* 
Udz. II » Raj tok = wiaderko nui- 
jące około 2 garncy na mleko 
u' górali* Enc. R. II, 820. Toż 
Wrześ. 19. Spr. V. 408. || >Raj- 
toki = zmówiny (żartobliwie): 
idzie na rajtok* Wisła VIII, 278. 

R a j t a r a d a p. R a j t e r a d a. 

Rajtarak: >Przyjechali nijtaracy 
z wielkiemi skrzyniami* Pauli 110. 

R a j t a r k a = > droga, eh od n i k w g(')- 
rach* Pr. lii. V, 864. 

Raj ter ad a = »jazda* Udz »Raj- 
tarada*: >Moje bydlątko na zie- 
mie pad(ł), bo mu u(;vniuj z raj- 
taradv dziad* Zb. XIV, 46. 

Raj tok p. Raj t jik. 

Rajtrak = >marynarka* Pr. fil. V, 
864. »Rnjtrok= kapota* ib. III, 
307. >Rejtrak = marynarka* Pr. 
fil. V, 865. 

R aj t rok p. W aj Lrak. 

R aj tu eh p. Rantu c h. 

Raj tum = przyśpiewek: > Chwała 
Bogu rajlum* Maz. II, 83 

Rajtuzy 3= »s[)odnie* Pr. fil. IV, 
868. Toż P.oczn. 237. 

Raj ty = >s\vaty* Wisła I. 154. 

Rajwach = >huk, zgiełk* Udz. 
W temże znacz. Rad. II. 142. 
Swict. »Rejwaeh* Sand. 264. U>t. 
z Lii wy. r<M|. 407. » Rajwach, 
rajwak a. ruj was « Rozpr. X, 299. 
»lłajwak< Spr. V. 408. 

Raj w a k |>. 1» aj w ac h. 

R aj was p. Raj w ak. 

Rajza p. Rajsa. 

Rak: >Rek' Pr. III. iV, 242. O.^ip. 



8 



Rakarczvk 



Ramię 



Ram. 180. 1 pp. 1. mn. »Rako- 
wie< Kog. nO 141. Woje. I, 77; 
ib. II. 329. II >R^k = 1, graj- 
carek do wykręcania naboi na 
końcu stempla do strzelby 2, w sta- 
roświeckim wozie pomiędzy dwo- 
ma 'wojnickami' na osi przymo- 
cowany kawał drewna na zakła- 
danie orczyka « Spr. V, 408. || 
>Rak = na wiatraku drewniana 
minra do regulowania odstępów 
między palcami młyńskiego koła* 
ib. W, 369. II »Raki = pod- 
kówki, żelazka pod obuwie do cho- 
dzenia po drzewach przy spła- 
wie* Prac. II »Raki* :=: wyszy- 
wanie z włóczki na przodzie spo- 
dni* Hozpr. X, 299. || »Rak = 
przezywanie dziecka* Wisła V, 
646. ' Toż Udz. Krak. IV, 319. 
>Raku pieczony = połajanka* 
Pozn. I, 50. >0 wy, raki pieczone 
(na leniwe konie)* ib. III, 120. 
II » Rakiem chodzić = na czwo- 
rakach chodzić* Osip. || »Iść 
na raki = nie być dopuszczonym 
do egzaminu i z tego powodu 
próżnować*. || » Białe raki = jaj- 
ka* Ust. z Przasnyskiego i Raw- 
skiego. Gaz. Polska 1877 n^ 6. 
Kai. I, 263. II > Biały rak*: >Za 
Moskalem jeszcze na północek jest 
król, co go 'białym Rakiem' zo- 
wi{i< Krak. III, 37. || Zdr. »Mor- 
scyraczkowie* Rud. 158. »Reczk* 
Ram. 179. || »Recki białe abo 
owoce kokosze* = jaja (z XVII 
w.) Wisła VII, 403. || »Racuś = 
mały rak* Rozpr. VIII, 210. Toż 
Zb. XIV, 112. II >Racuś = małe 
dziecko- Hozpr. VIII, 232; ib. XX, 
433. P. Pieczony Rak, Raczek. 

R a k a r c z y k p. Rakarz. 

Rakarka: > Szynkarka rakarka « Lub. 
II, 50. > Kucharki rakarki* Kuj. 
1,290. >Karcmarka rakarka* Kieł. 
II, 82". > Pierwsze było me ko- 
chanie w lobie rakarce< ib. 1, 137. 



Rakarować >a. raksować = bru- 
dna i ciężką zajmować się ro- 
botą* Krasn. 307. 

R a k a r s k i w przekleństwach : > Ra- 
karskie nasienie* Kuj. I, 52. Spr. 
V, 141. >Rakarskie plemię* Maz. 
II, 246, 

Rakarz = »oprawea* Bib. Warsz. 
LXXX, 630 (Krak.). Toż Kuj. II, 
276. W temże znacz. Zb. II, 100. 
Wisła VI, 912. Spr. V, 120. || 

• Rakarz* = kat Kolb. 74, 82, 
84. II » Rakarz = wyzwisko* Mil. 
W temże znacz. Pozn. IV, 95; 
ib. I, 50. II Zdr. »Rakarczyk* = 
kat Kolb. 76, 80. Kozł. 47. Kon. 
122. 

Rakować = » wywozić a. wynosić 
nieczystości, śmieci* Zb. II, 10. 

Rakowe = barwa rakowa: >Jaja 
malowane na rakowe* Krak. I, 
282. 

Raksować p. Rakarować. 

Ram p. Rama. 

Rama: »Ram* r. m. Rozpr XII, 47. 
»Ruma< Swięt. 

Ramatać się = »łoskot robić* 
Udz. 

Ramcować: » Remcować = koła- 
tać gwałtownie do drzwi* Pobł. 
79. Toż Ram. 180. 

Ram da: >Remda = człowiek tęgi, 
klocek (niem. Ramme)* Ram. 180. 

• Remda = kobieta wysoka, tęga 
a niezgrabna* Pobł. 79. 

Ramdada = przyśpiew Swięt. 172. 

R a m i ą c z k o p. Ramię. 

Ramienic p. Ramię. 

Ramię: >Remię* Spr. V, 141. >Re- 
niie* Osip. »Remio* Hilf. 178. 
.Renie* Pr. fil. V, 865. »Na ra- 
mienic wziąść* Rog. n® 7. > Za- 
łóż na to prawe ramiono* ib. n^ 
375. .Ramiono* Pr. fil. V. 864. 
>Weź co na swój r&miej* Rozpr. 
VIII, 128. >Na ramieniach* Ust. 
z Jaworza. || » Ramiona = części 
krosien, na wierzchu staciw przy- 



Haininek 



Rankor 



9 



mocowane, także nazsva ciesielska 
przekątnych podpór pod podcią- 
gami przy stojakach* Pr. fil. IV, 
868. II ^Ramionecka* Zb. IV, 
215. » Karabinek na raminck* 
Kieł. 1, 109. >Ramiącko< Sand. 
145. Krak. III, 32. || ^Ramią- 
czko* = część żywotka, gorsetu, 
spoczywająca na ramionach Aten. 
1877,' II, Ul. Toż Rozpr. XII, 
100. Święt. 48. Enc. XVI, .^00. 
II Por. jeszcze: » Trzecie siedzi na 
kamiusckn, trzyma skrzypki na 
raminsiucku* (!) Kozł. 162. 

Raminek p. Ramię. 

R amiono p. Ramie. 

Ramot = »lmk, toskot< Idz. 

Ramota = » przyczyna, powód € 
Rozpr. XVII, 92. >Ramota = 
przyczyna, powód, wyjaśnienie* 
Swięt. 714. >Zdali ramotę, ze 
ozkaz wypełnih* ib. 347. »Bal)a 
wydała ramotę, jako strzygoii jada 
zacierkę na wiecór* ib. 499. »Nie 
dała ramoty, po co przysła* ib. 
519. >Nie wie żadnej ramoty (od 
czarów)* Kam. 154. » Ramota* = 
plotka: » Ludzie zobaczą, i gotowe 
ramoty* Sewer. 

R a m s z V n a = » rodzaj krzewu le- 
śnego* Zb.VI, 310. Toż ib. 204. 

Ram ta = przvśpiew: >Kani tam 
da ra< Maz. II, 84. »Ram ta da- 
na* Lub. I, 272. >Ramtata* Zb. 
XII, 182. > Ram la lamia, ramta, 
ta* Nadm. 158. »Rąmty dana* 
Święt. 183. 

R a m t o c h e: » Czarownica szeptała: 
Ramtoche, gamtoche, biere mleka 
jeno Iroihe* Zb. IX, 70. 

Ram za = > komar (niem. breinse)« 
Rozpr. XVII, 83. Toż Pr. fil. IV, 
241. W temże znacz.: »Ramzy 
a. Ram/Je* Fed. 407. 

Rana = > wrzód* Roczn. 230. 

Ranę = » jutrznia, poranne nabo- 
żeństwo, u Kaszubów 'renę': szedł 
na renę, beł na renvm* Pobł. 156. 



Ranga = spis: >Porucznik (zabi- 
tego żołnierza) z rangi wvmaże< 
Oles. 75. 

R a n i c e = » u wiatraka 4 promiona 
drewniane, podtrzymujące na wale 
koło* Spr. IV, 369. 

Ranie = rano: » Do białego ranią* 
Wrześ. T. 30. >Do ranią* Zb. VII, 
6; ib. 70: ib. V, 222 i 224. 
Zejsz. 111. Hozpr. X, 246. Zb. 
XII, 217. Lub. I, 303. Wisła VII, 
159. »0d ranią* Zejsz. 111. Zb. 
XII, 217. Lub. I, 223. Pr. fil. V, 
864. »Z ranią* Ust. z Litwy. Oles. 
419. Lub. II, 214: ib. 242. Pr. 
fil. V, 864. Wisła VII, 690. »Z ra- 
nią do wieczora* Lub. I, 277. 
»Nad raniem* Zb. V, 244. »Nad 
raniąm* ib VII, 76. »Pu raniowi* 
Roz[)r. III, 356. »Pod samo ra- 
nie* = aż do rana Zb. X, 275. 

Raniec = »zrosvjs. lornister* Wal. 
72. 

R a n i k : » Na ranę przykładają listki 
raniku* Święt. 623. 

Ran i uch no = bardzo rano Kuj. 
I, 306. .Raniućko* Święt. 210. 
Wisła VI, 145. »Raniusienko« 
Rog. n^ 500. >Raniusinko* ib. 
no 260. >Raniuśko* ib. n^ 182 
i 187. Udz. >Ranusieńko« Wójc. 
1,268. »Ranuśko< Arch. VIII, 474. 

Ranko = > rankiem, bardzo rano* 
Kuj. II, 276. 

Rankor: »Ankor = żal, smutek* 
Ud/. »An korka = zawziętość. 
'Mieć na kogo ankórkę' = szukać 
okazji do uderzenia na niego. Na 
Kociewiu mówią 'inkórka'* Wisła 
III, 743. Pr. lih V, 692. »Mam 
anknrke do niego* Kaspr. 10. 
»Lankor :=: żal, zmarlwienie* 
W>ześ. 12. »Lankur* Spr. IV, 25 
i 357. >Jankor zamiast 'rankor' 
= gniew, złość. Od samego Jan- 
kom Targałeś czapczysko* . Rog. 
i\^ 112. >Li[)eńki (= usła) im dv- 
golały z wielkiego jankoru (z pasji. 



10 



Rankorliwy — Rańtuch 



z wielkiej złości) « Kam. 122.* (Wy- 
pić) 'na jankor po kwaterce* = 
dla lepj^zeofo ducha, rezonu* ib. 
188. > Jankor, Rankor = zawzię- 
tość na kogo, oburzenie, mściwość 
(mianowicie u Górali)* Krak. IV, 
308. » Jankor = smutek, żal 
zmartwienie* Rozpr. X,283. » Jan- 
kor = zmartwienie* Spr. V, 362. 
»Nasa pani z jankoru płace* Pr. 
fil. III, 305. » Jankor = 1, zapał, 
ochota 2, złość, gniew. 'Do jan- 
koru przychodzi'* ib. IV, 202. 
»Hankur, Jankur = frasunek, 
smutek , zmartwienie , zgryzota. 
'Hankur zabrać' = popaść w me- 
lancholję, zachorować ze zmar- 
twienia* Swięt. 696. » Jankur, 
Jankurność, Ankur = usposobie- 
nie skwapliwe, krewkość, ochota, 
junakierja. 'Jantek ma jankur do 
zeniacki'. 'Janek idzie z wielkim 
ankurem do bitwy'* Sand. 262. 
»Hanknrt = duma, pycha, har- 
dość* Pr. fil. V, 745. >Jankur« 
Ust. z Rawskiego. 

Rankorliwy: >Hankurliwv = me- 
lancholiczny, skłonny do zmar- 
twienia* Święt. 696. >Ankurliwy 
= popędliwy* Pr. fil. IV, 181. 

R a n k o r n y: » Jankórny = mściwy* 
Krak. IV, 308 p. w. Jankor. 
> Janek to jan kurny eh Jop, idzie 
z wielkim ankurem do bitwy* 
Sand. 262 p. w. Jankur. >An- 
korny = smutny* Udz. »Lan- 

ar 

korny = smulny* Spr. IV, 357. 
>Hankurny = ambitny* Pr. fil. V, 
745. 

Ranne g i m n a z j u m = > realne 
gimnazjum* Parez. 

Ranniejszy = > poranny* Ust. 
z Litwy. Toż Zh. I, 75. Spr. V, 
120. Pr. fil. IV, 868. .Rań<zy* 
Rad. I, 62. Pr. fil IV, 241. Kuj. 
11,276. >Kańsy* Rozpr.VIlI, 212: 
ib. X, 245; ib.'XXVI, 392. >Rej- 
sy* ib. VIII, 73. >Najrari>zy* = 



najvycześniejszy Gliii. III, 106. 
Juc. 71. 

Ran no = »rano* Zb. 1,6. Rozpr. 
IX, 133. 

Ranny kamie ń == »cuprum alu- 
minatum* Wi.sła III, 90. 

Rano: »Ku ranowi* Cisz. 174. »Ka- 
żde rano upadam na kolano* Rog. 
n° 501. >Powi dobre rano* = 
dzień dobry Listy filol. a paeda- 
gogicke XII, 471. »Ran(). rych^), 
kiedy wstaję* Rog. n*' 407. >Naj- 
raniej (= najwcześniej) u nas się 
zjawia* Juc. 72. »Reno łuówią 
niektórzy zam. rano* Kuj. II, 282. 
>Reno* Pr. fil. V, 865. Ram. 180. 
>Reno = rano, wcześnie: jeszcze 
reno na kiermasz = jeszcze za- 
wcześnie* Osip »0d ręnia = od 
rana* Pr. fil. V, 865. 

R a n u s i e ń k o, R a n u ś k o p. R a- 
n i u c h n o. 

Ranusiu(V) = » sikora, ptak* Zb. 
Vin, 253. 

Rany zam. ranny, rym z 'kochany* 
Wójc. II, 178 i 179. 

Rań-iki: >Rańskie jabłka = rajskie 
jabłka* Pr. fil. V, 864. 

R a ń s z y p. R a n n i e j s z y. 

R a li tu c h = >szal biały płócienny* 
Krak. 1, 110. » Rańtuch = r«»- 
cznik weselny* Kozł. 212. »Rai'»- 
tuch biały z płótna, z dymy w de- 
seń lub perkalu, pod Chrzanowem 
płóciennica* Krak. I, 131. •Rań- 
tuch = szal z płótna cienkiego 
a. rąbku* Kieł. I, 38. » Rańtuch 
czyli zawicie* Rad. I, 225. > No- 
szą mężatki biały perkalowy długi, 
bo aż siedmiołokciowy rańtuch, 
na półtora łokcia szerokości, któ- 
rym okręcają się pogłowie i szyi* 
ChełuK I, 51. » Rańtuch a. zawój 
= płat długi na 5 łokci, noszony 
f)rzez kobiety zamężne* Maz. 111, 
186. > Rańtuch :=: prześcieradło 
białe haftowane, noszone dawniej 
przez góralki zamiast chustki na 



Kap — Rasztabiga 



n 



ramionach (wychodzi z użycia) « 
Spr.V, 409. Wtemżeznacz.: >Raii- 
tuch« Ktosy XIII, 71. Wójc. II, 
203. Oles. 108. Wisła VI, 850; 
ib.YII, 238; ib. 295. Udz. Rozpr. 
XXVI, 392. Pauli 213. Zb. II, 
212. »RaiUnk« Rozpr. X, 263. 
>Hanluch« Chełm. I, 51. Roczn. 
230. .Rajnlnch* Rud. 22. .Rańj- 
tuch< (?) Spr. IV, 349. »Rajtuchc 
Święt. 49. Pr. fil. IV, 241 : ib. V, 
864. II >Rańlucli = rodzaj .sieci 
na drobne ptastwo« Lsł. z Ga- 
licji. II >Zdr. >RaiUuszek« Krak. 
II, 118. Wisła VII, 238 i 295. 

Rap = »1, koń kary 2, gatunek 
śledzia* Ram. 179. »Rap = śledź 
wielkie Pobł. 76. 

R a p a = > bystro miejsce w rzece 
(Niemnie lub Wiiji)* Wisła IX, 
94. Toż ib. II. 254. »Rapa = l, 
noga kury 2, koń ciemnej maści, 
kary, z niem. rappe 3. człowiek 
niezgrabny 4, Rapy = kartofle 
z naroślami* Pr. fil. V, 864. || 
>Rapa« p. Bieluga. 

Rapcie p. Rapeć. 

Rapeć :=: »ręka« Udz. » Rapcie = 
kopyta krowie lub cielęce* Pr. fil. 
V,864. » Rąbcie = łapy* Cisz. 174. 
• Bywał kłosi u mnie... w cielęcej 
postaci, ni rapciiich, niraci* (rap- 
ciuch zam. rapciów Karł.) || » Rap- 
cie = sakwa do obroku* Pr. fil. 
IV, 241. Toż Kud. Rozpr. XVII, 83. 

Rapetki = » kopytka krowie, cie- 
lęce* Pr. fil. V, 864. 

R a p o w y : » Rapówy = dotyczący 
rapa* Ram. 179. 

Rapsia »a. rabsla = deszczułka do 
ruszania nogą w ladzie do sieczki* 
Krak. I, 164. 

R a p t a w i e c p. R a p t a w y. 

Rap ta wy »a. raptawiec = ospo- 
waty, także wyzwisko: ty psie 
raptawy* Spr. V, 409. >Raptawy 
= chropowaty* (ler. >Zabvrapta- 
we* Wisła Vni, 360. 



Raptecki = > prędziutko: robi ra- 
ptecki* Udz. 

Raptem = »prędko* Udz. 

Raptus = > człowiek porywczy* 
Swięt. Czark. Udz. || »l»aplus = 
próżniak (żartobl.)* Mil. || •Ra- 
ptus = napad, szus: napadł a. 
nadszedł na niego jakiś raptus* 
Ust. z Litwy. 

Rapucha = » ropucha* Zb. I, 11. 
Toż Kuj. II, 285. » Parszywa żaba, 
czy rapucha* Kuj. I, 121. 

Rapy p. Ł a c i a k i. 

Rara: »Kukaweczka kuka, skowro- 
neczek rara* Wisła VI, 693. >Ra- 
rara, hohoho* = okrzyk obrzę- 
dowy przy chrzcinach Hilf. 56. 
»Na skrzy pęczkach ra, ra, ra* 
Nadm. 90. 

Ra roty = » roraty* Zb. VIII, 253. 

Rarożnik = » poluja.cy z rarogami, 
myśl.* Pr. fil. V, 864. 

Raróg: »Patrzy jak ra róg = patrzy, 
jak głupiec* (objaśn.j Pr. fil. V, 864. 

Rarytas = >coś specjalnego* Udz. 
Kuj. II, 279. >Laryta.s = coś 
osobliwszego* Rozpr. X, 287. Toż 
Wisła I, 189. Wrześ. 12. 

R a r y t n y = > szczeg<')lny « Udz. 

Rasa p. Ara s. 

Rascka = » szaflik bez uszów na 
pomyje* Czark. Toż Maz. V, 48. 

Raska = »spodnica z kie>zcniami* 
Aten. 1877, II, 110. || »Raska* 
= ra.szka (ptak)? Karł. >Na Ha- 
nusi zielona zapaska, wy myśleli, 
że na stawie raska* Wójc. I, 239. 
Toż Pauli 149. Por. Raszka. 

Ras t = > wypoczynek* Pr. fil.V, 156. 

Rasza [>. A ras. 

Raszka: > Czeszą len na raszkach 
i szczolkacfh o żelaznych aębach* 
Pozn. I, 108. II » Raszka = ru- 
dzik, Dondalus rubecula, ptak* 
Wrześ. 19. Por. Raska. 

Rasztabiga: »U ślachcianki krzy- 
we nogi, kieby rasztabigi (socha)* 
Lub. II, 30. > Rasztabigi =: ręce 



12 



Raszyn — Raz 



o długich palcach , długie palce 
(rzadziej)* Kolb. rękop. »Raśta- 
biga = krowa, człowiek niezgra- 
bny* Cdz. 

Raszyn: » Rasin ; z Raszynio = z Ra- 
szyna* Lis. 

Raść = » sasanka gajowa, Anemone 
nemorosa, rośl.« Zb. VI, 223. 

Rata = » podatek* Pr. fil. V, 156, 
II >Rata« = odstęp czasu: •Ro- 
bić co na raty = robić w pe- 
wnych przedziałach czasu i w pe- 
wnej liczbie € Maz. V, 46. 

Rata = niestety, dla Boga! Zb. IV, 
102. K(Ał. 191. Rad. II, 234 (r. 
1705). » Raty = wykrzyknik, wy- 
rażający przestrach lub podziw* 
Rozpr. 'X, 299. Toż Wrześ. 19. 
»Na ratv = na gwałt* Wisła VI, 
144. Spr. V, 409. »Co raty! = 
aż słracli!* Wrześ. 19. Toż Wrześ. 
T. 22. »Reta* Wisła VII, 524. 
Tyg. ii. X, 456. O. Krak. I, 368 
(w. XVII). Kon. 73 (w. XVII). 
Derd. 47. Zb. VIII, 64. »Rety* 
Kam. 210. Kuj. II, 40. Kozł. 344. 
Pauli 122. Aten. 1879, I, 503. 
Krak. IV, 319. Zb.VII, 28. Sień. 
266. Maz. III, 257. Rozpr. III, 
375. Fed. 132. Wisła III, 562; 
ib. VII. 524: ib. VIII, 237. Spr. 

IV, 359. Rozpr. XXVI, 392. Spr. 

V. 120. »Relu*: »0 la Boga, 
retu ma!* Kuj. II, 44. »Retecki« 
Spr.V, 117. Mil. »0 retka* Nadm. 
160. >Retyści* Zb. 1,50. »WiIk 
rety krzyczy* Zb. IX, 230. »Psie- 
ląk sio na rety* Zb. VII, 59. 
>Pu.ść mnie do .siebie. Bo mi tu 
na >wiecie rety zyć bez ciebie* 
Del. 42. .Rety = bieda* ib. 142. 
II >Hata* = przyśpiew: .Rata 
dada romta dana* Pozn. IV, 201. 

Rataj = .parobek do orania* Pozn. 
1, 99. »Ralaj a. wolarz* ib. 105; 
ib. V, 138. .Rataj = oracz wo- 
łami: oracz końmi zowie się ora- 
czem* Zb. I, 31. .Rataj = wo- 



larz, służący do wołów* ib. II, 
252. W temże znacz.: Pozn. II, 
103. Zb. Vin, 111. Spr. V, 120. 
»0d oracza do rataja* Pozn. III, 
42. . Rato"j * Rozpr. IX, 1 1 8. .Ra- 
taj = oracz* Pr. fil. IV, 868. 
Czirk. Osip. || .Rataje = buły 
chłopskie* Pozn. VI, 177. 

Ratajka = .żona rataja* Pozn. 
VI, 162. Toż ib. 231. || .Rataj- 
ka = zaprząg wołów. (por. for- 
nalka = zaprząg koni) Pozn. I, 
299. Zb. L 22;' ib. 31. 

Ratatajka ^=: .polewka na wodzie 
gorącej z mąki kwirlowanej* Pozn. 
I, 80. Toż ib. V, 112. Zb. I. 22. 

Ratki = . małe raciczki z tyłu ra- 
cic krowich lub owczych* Spr. V, 
408 p. w. Rac. Toż Wrześ. 19. 

Ratownik: .Towarzystwo ratun- 
kowe utrzymuje 4 posterunki z ra- 
townikiem* Kurjer War.sz. 29, 6, 
1897. 

Ra tu łów: .Kiedy se za.śpiewa na 
wirch Buturowa (?), Usłyszy mię 
.suchaj (chłopiec) aż do Ratułowa* 
(tak zapewne, ale nie Batiiłowa K.) 
Zejsz. 70. 

Ratusz: .Ratuz* List Bystronia. 
•Rotuz* Cinc. 30. .Ratuz* Rozpr. 
XII, 29. .Na ratusie* Kolb. 151; 
ib. 164. Krak. II, 237. 

Raty p. Rata. 

Rawicz p. Drewie z. 

Raz: 1 pp. 1. p. .Ra* Zb. XV, 42. 
II 2 pp. 1. p. .Raza =r ani razu, 
nigdy* Pozn. IV, 331. .Ty raza 
lego nie zrobisz* ib. VI , 233. 
.Razu* = raz Kam. 91. .Kto 
się w kim razu zakocha* Maz. V, 
292. .Razu* = ani razu Krak. 
I, 236. Derd. 33; ib. 62. Derd. J. 
19; ib. 35. Wisła VII, 136. Łęcz. 
65. .Więc ju nie masz razu (= 
wcale) sani* Derd. 100. .Niezo- 
bacys i razu* Kieł. I, 88. Toż 
ib. 101. .Nic wychodź od je- 
dnego raza* = odrazu Fed. 60. 



Raz 



13 



II 4 pp. 1. p. >Raz = kiedyś* 
WiirJa III, 89. »Raz = zrazu, 
z początku* Mil. >Raz (z niem. 
einmal) np. w gniewie: no, chcesz 
raz powiedzieć? = odezwiesz-że 
się ty nareszcie? to już raz nie 
idzie = to wcale nie uchodzi* 
Zb. I, 28. *0n musi teraz iść do 
konia niz zobaczyć, co ten koń 
robi< Pozn. VI, 5. »Nie je raz 
tacim jak If* Der. J. 21. »Raz« 
w znaczeniu niejasnem: »Ta mi- 
łość, która była, z obiema się 
nam raz rozłączyła* (= naraz ?) 
Rog. n® 201. >A dyj se dziewcyno, 
ty moja miła riłz (= niegdyś ?), 
chodziłem do ciebie, ale nie bę- 
dem juz* Wisła VIII, 217. »Ach 
ty moje raz śliczne serduszko, 
przemów* Rog. n'' 296. »Jeszcze 
raz* = dwakroć: >Jescyk niz 
większy* Pozn. VI, 173. » Raz nie 
raz* = często: > Przypilnował ja 
raz nie niz owiecki jogo« Zb. X, 
172. »Riiz kiela cas = od czasu 
do czasu* Sab. 135. jj 4 pp. 1. 
p. z przyimkiem: » Żabiej na je- 
den niz* = od razu Cisz. 258. 
> Patrzę na jeden raz, a ón sobie 
leży* Pozn. VI, 59. »0 jeden raz 
śni mu sie* Cisz. 47. >Po drugi 
raz* = powtórnie Zb. XV, 11. 
» Wesele w raz, a bieda w jedno* 
Nadm. 150. »Josce z roz* = 
choć raz Wisła VIII, 148. »Za 
każdy raz* = za każdym razem 
Bal. 13. II 6 pp. 1. p. >Rfizem« = 
raptem Glin. II, 359. Bib. Warsz. 
1 873, II, 359 (Horain). > Razem = 
wkrótce* Rozpr. XII, 100. >Hazę 
= pewnego razu* Rozpr. IX, 272. 
»Jednem razem = razu pewnego* 
Mat. śp. 15. II 7 pp. 1. p. >W tym 
razie = aż oto, raptem, zaraz* 
Mat. śp. 14. Toż Przem. 21 8. Pozn. 
VI, 233: ib. 315; ib. 341. Cisz. 
297; ib. 315. Święt. 339; ib. 
362. II 2 pp. 1. mn. >Raz*: »Do 



trzech raz* Chełch. I, 29; ib. II, 
93. >r)zesinc roz lepi* Hilf. 125. 
>Dwa raz* = dwakroć Maz. V, 
261. >Razów«: »Do trzech ra- 
zów* Pleszcz. 78. >Razy*: >Wię- 
cy razy* Kuj. I, 179. || »4 pp. 

I. mn. »W le razv< = akurat 
wtedy, wtedy: >W te razy... na- 
rzeczony przyjechał* Zb. XV, 12. 
»W te razy biere pióro* ib. »Tak 
w te razy wsyscy goście krzycom* 
ib. 13. >W te razy wychodzi na 
pole* Zb. XV, 18. »W oba razy 
= średnio, dość dobrze* Wisła 
III, 72. II 6 pp. 1. mn. »Nie móg 
ja cię minąć da zadnemi razami* 
Maz. II, 196. II Formy rodzaju 
żeńskiego: >I)o trzece rize* = 
do trzeciego razu Cen. 87. »Razy 
= auf oinmal* Opól. 29. »Tamtą 
raza* Swieł. 355. y Druga raza* 
Pozn. VI, 61. II Różne wyrażenia: 
*('.o i raz (= raz po razu) to do 
niego zabiegała* Konopnicka Na 
drodze. >Ni coraz, to jedno dru- 
gie uderzyło^ Chelcli. I, 110. »Ja 
nie co raz (= niorazi ale ;{0 razy 
bym obróeinł* ib. II, lUS. »Raz 
w raz = cijigłe* Rozpr. VIII, 232; 
ib. XI, 188: li). XX, 43;{. >Rauz 
na rauz = raz w raz* Pozn. VI, 
189. »Nnżo wołać niz za razem* 
Swiel. 514. »Raz przv razie a. raz 
kolo razu = dokładnie, nie opu- 
sz<*zajac nic* Mil. >Będziewa sie 
raz po razu całowała < Kieł. II. 
96. »W dubelt razy = 2 razy 
więcej* Chełch. II, 151. || >Raz- 
dwa-łrzy = nazwa łaiica* (opis) 
Wisła V, 555. || »Razy= na ka- 
mieniu młvń>kim rowki zrobione 
oskardem*' Spr. IV, 369. || Zdr. 
>Razik: »Ani razik* Derd.J. 19. 
>Raziczek«: »Ani raziczku^ Lub. 

II, 202. >Raziczku jednego* = 
pewnego razu Zb. VII, 107. >Do 
razicku a. w te razicki = zaraz* 
Rozpr. XXVI, 392. 



14 



Raziczek — Rąbek 



Raziczek p. Raz. 

Razić = » śmierdzieć np. razi od 
ciebie* Spr. V, 409. Toż ib. IV, 
312. »Razi mu z gęby* Rozpr. 
XVII, 57. 

Razik p. Raz. 

R a z i d ł o = sieczkarnia ręczna Orze- 
szkowa Bene nati 128. 

R a z o w a ć = » raz przebronować 
polo* Pr. fil IV, 241. II .Razo- 
wać = z grnba obrobić ziarno 
żytnie na mąkę razową* Spr. IV, 
369. II »Razować się = zgadzać 
się, licować; nie razuje się = 
niezgodne (w rachunkach)* Lub. 
II, 212. 

Razowiec = » chleb nizowyc Alen. 
1879, II, 104. 

Razowina = »1, mąka na raz 
zmielona 2, rola raz tylko pod 
posiew zorana < Roczn. 230. 

Razowy: » Razowa mąka = żytnia* 
Zb. VIII, 253. >Prosiemy nu trzy 
pieczywa chleba... na jedno ra- 
zowe, na drugie żytne, na Irzecie 
pszenne* Kuj. I, 264. 

Razówka = » czynność razowania 
t. j. mienia na rźiz* Spr. IV, 369. 
II » Razówka* = chleb razowy (?) : 
• Niemiły kołacz, to bierz razó- 
wkę* Chełm. II, 75. || >Razówka* 
= pole raz zorane: » Owies sieją 
w t. zw. razówkę, w której naw^et 
skiby nie przegniły* Lub. I, 79. 
II » Razówka = łąka raz sieczo- 
na* Krak. IV, 314 p. w. Obo- 
jętka. 

Raźniuśki p. Raźny. 

Raźno = » prędko, żwawo* Fed. 
407. Toż Udz. Krak. IV, 319. Spr. 
IV, 29. Rozpr. XX, 433. »Raź- 
nok* = szybko Wisła VII, 104. 
II > Raźno = przyjemnie, zręcznie, 
dogodnie* Osip. »Raźno = przy- 
jemnie; nieraźno = 1, nieprzy- 
jemnie 2, wstyd 3. straszno* Mil. 
> Raźno = wesoło, przyjazno* 
Kam. 169. »Kto chce raźno mieć, 



musi w domu siedzieć* Wisła III, 
89. Toż Frischb. 298. »Cy on ją 
raźno (= zręcznie) ściągnie* Cisz. 
252. 

Raźnok p. Raźno. 

Raźność = » wesołość* Chełeh. I, 
72. >Dla raźności := dla lepszej 
fantazji* Mil. 

Raźny = »żw^awy« Spr. V, 120. 
Toż Fed. 407. Sand. 264. Rozpr. 
XXVI, 392. .Raźny = szybki, 
ochoczy* Krak. IV, 319. >Raźnv 
= wybitny, dzielny, szybki, po- 
chopny* Kuj. II, 276. II >Raźny 
a. szykowany a. nadobny = bę- 
dący po myśli* Osip. » Szczęście 
Janowej nie było raźne Błażko- 
wej* Bal. 74. || Zdr. » Raźniuśki* 
Pozn. IV, 55. 

Rażanka == > prażona śmietana* 
Ust. z Ukrainy. 

Rąb = »szrama* Hilf.178. || .Rąb* 
p. Na ręby. 

Rąbacz »a. kowal = dzięcioł* Zb. 
VI, 188. 

Rąbać: »Dębu rąbią* Zb. I, 127. 
»Będziem rąbać pieca* Wisła VII, 
690. 

Rąbani ca = » siekiera* Rozpr. X, 
299. Kopem, rękop. Wrześ. 19. 
Spr. IV, 317 p. w. Zgabać: ih. 
381. Rozpr XXVI, 392. Zdr. >Ra- 
banicka* Zb. XII, 123. 

Rąbaniczka p. Rąbanica. 

Rąbanie: » Zielony lasek, zielone 
rąbanie* Wisła III, 574. 

Rąbanisko = »Ia3 wyrąbany* 
Rozpr. X, 53; ib. 298. Spr. IV, 
349. Wrześ. T. 9. Zejsz. 132. 

Rąbca= » ten co rąbie przeręble 
przy niewodach « List Derdow^- 
skiego. Toż Derd. 132. 

Rąbeczek p. Rąbek. 

Rąbek = > ręcznik* Lub. I, 160. 
> Rąbek = dużd chustka perka- 
lowa, noszona przez kobiety na 
ramionach* Wisła VIII, 634. »Na 
rombku = na chustce św. We- 



Habić 



Rdzoń 



15 



ronikic Aten. 1877. II. 640. || 
» Rąbek « = całun: »W biały 
lniany ri|bek zawijają ciało umar- 
łej* Lub. I, 182. W temże znacz. 
Rog. nM22. || » Rąbek* = pła- 
tek: »Jak z rabka wywinął< = 
jak z płatka Sand. 213. »Na rą- 
beczku bym pisała* Pauli 89. || 

♦ Rąbek = chusteczka na głowę, 
czepeczek mężatki lub dziewczyny, 
która utraciła niewinność « Wójc. 
I, 92. Toż Rog. nO 105. Lip. 108. 
Kieł. I 147. Wójc. II 90. Kolb. 
153 etc. > Rąbki* w temże znacz.: 
»Marvśka jest w rąbkach* Rog. 
nO 136. II > Rąbek* = płótno: 
>Kup se rąbku* Maz II, 86. -Ku- 
pię rąbku rząd* Święt. 19 J. >Fie- 
lusecki z rąbka bielonego* Go>zcz. 
Tatry 145. || >Hombek = róg: 
nakryj se rombkiem fartucha* 
Spr. l'V, 120. II > Rąbek =chrzą. 
stka u psa miedzv nozdrzami, 
myśl.* Pr. fil. v/ 864. || »Rąbe- 
czek* = chustka: > (Józef św.) 
pomion swój rabecek z głowy* 
Zb. IX, 7. II >Rąbeczekc = cze- 
peczek Lub. I, 147: ib. 242. Oles. 
489. Kolb. 153 etc Zb. XII, 157. 
Wisła VII, 702. >Raboczki* w tem- 
że znacz. Rud. 179. » Rabecek 
a. rądeczek* w temże znacz. Pozn. 
IV, 222. II »Rąbeczek* = płótno: 
>Pieluski z rąbecku* Zb. X, 134. 
Toż Krak. II, 428. ^Rabeczek na 
czapeczek* Wójc. I, 255. -Rą- 
buszek* = czepeczek Kolb. 165. 

Rąbid: >Rabic = rąbać* Ram. 179. 
Toż Hilf. 131, 137. 

Hąbież = »kraj, koniec* Zb. II, 
10. »Rabiez a. rombiez = gra- 
nica, koniec* Rozpr. XVII, 57. 

• Rombiez = granica, koniec*; 
Spr. V, 120. 

Rąbków y = płócienny : » Czepek 
rąbkowyc Wójc. I, 192; ib. 265. 
Rog. nO 374, Sand. 96. Pozn. II, 
198. » Pieluszki rąbkowe* Pozn. 



IV, 146. Wisła IX, 134. Maz. V, 

193. »Rumbkowv cćpecek* Kozł. 

195. 
R ą b n i c a (?) = > siekiera* Goszcz. 

Tatry 131. Por. Raba ni ca. 
Rąbny: > Sanie rąbnę = sanie do 

ciężarów* W^as. 58. 
Rąb uszek p. Rąbek. 
Racz ba: »R{iczba = poręka* Ram. 

179. 
R ą c z e ń k a, Rączka. R ą c z y ń k a, 

Rączyszcze p. Ręka. 
Rądeczka = rączka (?) : » Żebyście 

nam na radecke kolendecke dali* 

Zb. XV, 180. 
Radek p. Rąbek. 
Rągać: »Rągac= urągać* Pobł. 77. 
Rago wis ko == * urągowisko « Pobł. 

77. 
Rąm = »rum« Spr. IV, 381. 
Ramot p. R u m o t. 
Rąpić: »Rąpic = wvzvwać, lżvć< 

Pobł. 77. 
R ą s i a p. Ręka. 
Razie = »darń« Fed. 407. 
Rdest: .Rdes* Zb. VIII, 258. Was 

14. »Drdest* Spr. V, 130. »Der- 

des* Pobł. 15. Ram. 24. >Dresc* 

Wi>;ła IV, 863. »Grdest* ib. VI, 

316. >Grdes€ Hempel od Janowa. 
Rdza: »R za* Rozpr. XII. 40. Rozpr. 

XVII, 58 .Drdzac Kuj. H, 285. 

Kai. I, 36. Zb. I. 5 i 29. Cisz. 

113. Rozpr. X, 276; ib. XVII, 30. 

Wisła I, 317. Wrześ. 6, Spr. V, 

130 i 351. Udz. .Dr^dza* Ililf. 

163. »Drtdza* Ram. 30. 
Rdzawiec p. Rdzewieć. 
Rdzśwka= > woda rdzawa <^ Święt. 

»R-zawka =woda zaskórnica* ib. 
Rdzawy: >Drfdzawy* Ram. 30. 
Rdzeć p. Rżeć. 
Rdzenny = >Drdzennv* Pr. fil. IV, 

812. 
Rdzeń: »Drdzeii< Zb. I, 5 Kuj. II, 

285. Kai. I. 36. Pr. fil. IV, 812. 

Spr. V, 130 Czark. »Drdzen a. 

Drdzeń* Zb. 1, 18. » Drżeń « Pozn. 



16 



Rdzewiały — Rechować 



I, 87. »Drzon a. drzón* Pr. fil. 
III 379. »Drtżeń« Ram. 30. Hilf. 
163. II » Rdzeń we wrzodzie* 
Wisła V, 422. 

Rdzewiały: »Boki (czarownicy)... 

rdzewiiiła do krwi orał ostrogą* 

Bal. 159. 
Rdzewieć: »Drdzewieć« Kuj. II, 

269. »Drfdzewiec* Ram. 30. Hilf. 

163. »Drdzawied« Wrześ. 6 Rozpr. 

X, 276. »Zolazo rdzewieje* Zb. 

II, 136. 

Rdzewnieć: > Drzewnioć « Rozpr. 
IX, 139. 

Rdzob = > budynek walący się od 
starości, niezdatny do zamieszka- 
nia* Mst. 

R d z o n k a : > Kochałem cię Marysiu, 
jak rdzonkę w oku* Rad. II, 31. 
»Drdzonka = szczapa, trzaska* 
Pr. fil. III, 491. 

Rdzonik = >łupka smolnego drze- 
wa* Spr. IV, 338. 

R e b a k p. R o b a k. 

R e b e c h o w a ć j >. Rebeko w a ć. 

Rebeka: » I Jrzadził rebekę = zw v- 
miotował* (Nie podano zkad wzię- 
te). 

R e b e k o w a ć = > wymiotować * Pr. 
fil. IV, 241; ib. V,' 864. Spr. IV, 
29: ib. V, 120; ib. 142. >Rebe- 
cbownć = wymiotować* Krasn. 
307. II >Rebekować = rewoko- 
wać, przejść z protestantyzmu na 
katolicyzm* Spr. V, 142. >Rebe- 
knj żydzie I* Kieł. II, 260. ^Re- 
wechować< w , temże znacz. Pr. 
fil. IV, 2i2. 

R e b e 1 = *duży drąg, kołkami z dwu 
stron wystajiicemi nabijany, kła- 
dzie* się na siano w gródce, żeby 
go owce nie rozwłóczyły* Spr. V, 
441 p. w. Ziobra. 

Rebelanta: »Zrobili mi robelantę* 
= poddani przeciwko mnie po- 
wstali Krak. IV, 114. 

Rebelija = »bunt« Zb. I, 50; ib. 



XIV, 59. Derd. 27. »Rebelfja* Ram. 
179 

Re beli n = powstaniec: > Powiedz 
rebelinom* Zb. IV, 59. 

R e b e 1 w e r p. Rewolwer. 

Reberacyja = »^uchawka z r. 
1846* Zb. I, 50. 

Reberyja = >bunt, powstanie* 
Spr. V, 409. »Reberyjo = rewo- 
lucja z r. 1846* Udz. »Reberyja« 
Rozpr. X, 232 i 299. Wrześ. 19. 

Reberyjśnl = >buntownik, po- 
wstaniec* Spr. V, 409. Rozpr. X, 
299. Wrześ. 19. 

Rebezencyje = » kłótnie, niesna- 
ski* Krak. IV, 319. »Nie było 
rebezencyi = kłótni* ib. III, 20. 

Rebochem nieodm. = kuban, po- 
darek, hebr. rebucbem Lam, (iło- 
wy do pozłoty I, 2. » Rebucbem* 
w temże znacz. Zb. I, 75. 

Reccysko p. H ręczy s ko. 

Re(cjczany p. Ilreczany. 

Recek p. Re czek. 

Ręce pis = » recepta* Pr. fil. V, 
864. 

R e c e p k a = > recepta * Udz. 

R e c o r z = » rycerze Pr. fil. V, 804. 

Recb recb = >głos żab* Kieł. II, 
203. Zb. XIV, 211. 

Recb a = >śwłnia< Pobł. 82 p. w. 
Ruchla. Toż ib. 157. 

Recb cenie == głos żaby Wisła III, 
486. 

Recbcyjji p. Gracy ja. 

Rechczenie = >głos żaby< Zb. 
III, 10. 

Recbełt p. Rechot. 

Rechot = >bląg, sąsietnica, ściana, 
kilka stóp wysoka z balów... ])o 

- obu stronach klepiska, oddziela- 
jąca klepisko od zapoli czyli są- 
sieka« Pobł. 77. »Rechełt = 
próg* Hilf. 178. 

Rac ho tac p. Rzechotać. 

Recb o tka = »żaba zielona* Pr. 
fil. V, 864. 

Rechować p. R a c h o w a ć. 



Recht — Redykad 



17 



Rerht = »shiszność, racja: Macie 
recht* Osip. »Masz recht « Zb. I, 
65. »Rekt«: »Mas rekt< Spr. IV, 
29. II »Recht«: » Co ci nie recht'*' 
= czy ci nie po myśli?* Zb. I, 
65. »Reś a. rek (zam. rekt, recht) 
zwykle z negacją: nie reś ci? 
a. nie rek ci ? = czy ci krzy- 
wda?* Rozpr. X, 299. »Reś a. 
rek z przeczeniem: nie rek = 
niemiło* Wrześ. 19. »Nie rek ci 
mi nie reś* Rozpr. III, 375. 

Rechtać = » wydawać głos, o ża- 
bach* Pr. fil. V, 864. Toż Zb. III, 
10. Zb. VI 169. >Żaby rechcą* 
ib. 193. Rozpr. VIII, 176; ik 
232. Pozn.VI, 11. || .Rechta($ = 
wydawać głos, o świniach * Zb. 1, 1 9. 
Rozpr. VIII, 176; ib. 232; ib. XX, 
433. Swięt. >Rechcący byk (bos 
grunniens) ma głos podobny do 
rechtania świni* Hue 237. Por. 
R z e g o I a ć. 

Rech tanie = »głoj< żabv* Zb. III, 
10. Kieł. II, 203. || .Rechtanie 
= głos świni* Hiic 237. 

Rechtór p. Reklor. 

Rechunek: >Rechnnk = rachu- 
nek* Ram. 180. 

R e c h w a p. R y c h w a. 

R e c h WM j li n : » Zahijewa recliwijana 
(wilka)* (w zagadce) Zb. I, 130. 

Reeica = > rzadki przetak* Rozpr. 
X, 299. » Cudzie owies przez re- 
cice = przesiewać przez prze- 
tak* Spr. V, 349. » Reeica = 
rzadki przetak , arfa do piasku 
lub żwiru* Wrześ. 19. Toż Spr. 
V, 409. II »Recica* p. Racica. 

R e <' m a n = grzebień (w zagadce) 
Wi--ła VI, 316. 

Recon p. Rycząg. 

R ecu eh = » ciasto smażone zapu- 
stne, zwykle w 1. mn. recuchi* 
Pr. fil. IV, 868. Por. Hreczu- 
szki, Raczek. 

R e c u n p. Ryczą g. 

Mownik T. V. 



Recużki p. Hreczuszki, Ra- 
czek. 

Reczany p. Hreczany. 

Reczczysko p. Hreczysko. 

Reczek = chomik* Pr. fil. IV, 241. 
» Recek = mała myszka, podobna 
do kreta* Spr. V, 409. » Recek 
= zbiorowa nazwa dla zwierząt 
rodziny Soricinae* Wrześ. 19. || 
» Reczek* p. Rak. 

Reczka = »tatarka* Spr. IV, 338. 
P. H reczka. 

Reczki p. Raczek. 

R e c z u n p. Rycząg. 

R e c z u s z k i p. Hreczuszki, Ra- 
czek. 

Ręczy = »raczv, rakowy* Ram. 
179. 

Reć = »sieć grubooka* Usl. z Lidy. 
Por. Reeica. 

Recka p. Rzećka. 

Reda = rada: >Redy sobie nie dać 
= nie podołać* Pr. fil. IV, 868. 

Reda = >muł, torf błotny, namu- 
lisko* Ram. 179. 

Redać: »Redac == deptać, tłoczyć, 
brodzić* Ram. 179. »Redale* = 
szli w bród ('en. 86. 

Redełko, Redlanka, Redlenie, 
Redlić, Redlonko, Redło 
p. R a d e ł k o, R a d 1 o n k a. Ra- 
dlenie, Radlić, R a d ł o. 

Redose = »radość« Ram. 179. 

R e d o s t n y = » radosny < Ram. 1 79. 

Redoslnie = » radośnie* Ram. 179. 

Redować sie: * Redować sa = 
radować sie* Ram. 180. 

Redrydana = przyśpiew Kozł. 
265. 

Redyk == > przechodzenie stad (ow- 
czych) z domu na halę lub z po- 
wrotem* Wrześ. T. 21. Rozpr. 
XVII, 13. 

Redykać = » pędzić owce lub kozy 
z domu na halę lub z hali do 
domu* W'rześ. T. 19. Toż Wrześ. 
19. Rozpr. X, 299; ib. XVII, 13. 
» Redykać się = przenosić się 



18 



Hedykałki — Re^Iówka 



nu hale lub z łial do doinu« Spr. 
IV, 349. Toż ib.V, 409. »Owie- 
czki beczały, kiej sie redykały = 
szły z domu na halę lub z po- 
wro1oni« Wrześ T. 28. Toż Zejsz. 
138. (Z runi. n»dikare = łoUere). 
II »Hedykad = rzygać* Spr. IV, 
328. Por. Hedvkówać. 

Redykałki = » rozmaite sztuczne 
figury 1 wyroby z sera, które baca 
wyrabia na podarunki* Wrześ. 19. 
• Hedykałka = podarunek z po- 
wodu redyku* Spr. IV, 349. »Ke- 
dykałka = kawałek sera, którym 
juhasi obdarzają spotkanych przy 
redvkaniu sie owiec z hal do do- 
mu. Na redykałki wyrabia czasem 
baca różne z sera sztuczne figle, 
najczęściej kaczki* Spr. V, 409. 
> Redykałki = pewnej formy serki 
góralskie* Enc. R. II, 820. 

R e d y k o w a ć = toż co Vedykać" : 
»Owce (z hal) redykuja = wra- 
cają* Enc. R. II, 820. » Redykuja 
(= wracają) so kozi<*zki* Zejsz. 
134. ' 

R e d z i ć p. H a d z i ć. 

R e fa p. R y eh w a. 

R e f e r e n d a c y j a p. Defraudacja. 

Refka p. Rychwa. 

R e f o r m a t : » Refermat * Cisz. 250. 
Kuj. 11,285. »Refernał* Spr. IV, 
H81. »Fefermat* Krak. IV, 294 
i 306. 

Reg-reg-reg = naśladowanie głosu żab 
w grze Zb. XnL 83. 

Rega = »rząd, szereg* Ram. 181. 
Toż Derd. 137. lliif. 178. 

R e g a c i a r k a : » 1 Icgaciarka dobrze 
uzdolniona poszukuje miejsca w fa- 
bryce krawatów « Ogłoszenie w Kurj. 
\Varszaw>kim. 

Regamencki p. II eg cm enc ki. 

R e g e m e n c k i » a. regamencki ■. zam. 
regimencki') = bardzo wielki: zwy- 
kle w przekleństwach np. rega- 
mancko sał:iputo« Spr. IV, 29. 

Regiel: »Reglo a. roglówki w bu- 



downictwie krótkie baliki drewnia- 
ne, czasami dość grube, poprze- 
czne t. j. w poprzek słupów (więc 
poziomo) idące, a niekiedy krzy- 
żujące się z niemi pod... kątem* 
Pozn. I, 87. » Regle = poprzeczne 
słupom, więc poziomo idące belki 
do ścian* ib. 88. » Rygle = belki 
w .stod« le od słupa do słupa, ró- 
wnoległe przyciesi* Dyg. || •Ry- 
gle = belki w wiatraku, stano- 
wiące jego szkielet* Spr. V, 142. 
II » Regiel* = las górski: >Kuba 
krad w n glu i leśni go moc Rą- 
bali* Spr. IV, 317 p. w. Zgabać. 
» Regle = góry niższe lesiste 
wstępne przed głównym grzbietem, 
stojące u wejść do dolin* Rozpr. 
X, 220. » Regle = lasy na sto- 
kach gór* Sab. 135. »Regle = 
.strome i dość nagłe wzniesienia, 
położone między halami a siedzi- 
bami Górali* Enc. R. II, 813. 
» Regle = wzgórza i góry lasem 
pokryte u podnóża wielkich Tatr* 
Wrześ. 1 9. W łemże znacz.: Wrześ. 
T. 4. Wisła VHI, 223. Spr. IV. 
249; ib. V, 409. 

Regierunek = > rejencja * (obwód, 
okrąg) Pr. fil. V, 865. 

Regiment: » Za regiment wojska 
(Janiisek) uustoi* Zb.VII, 47. »Re- 
gimenł* ib. 8. »Lagrament* na 
Szlazku od Bysłronia. »Rejment 
djabłów* Tst. z Królestwa. 

Regla = organv: » Mucha graje na 
regli. Pozn. lV, 298. Por. Re- 
giel. 

Regle p. Regiel. 

Regliza = > Pasta Altaeae* Clie>z. 
82. 

R e g 1 ó w k a = regle : » Cała rogló- 
wka gwoździami zbita* Pozn. I, 
89. >Budynek w reglówkę* = 
zbudowany z pomocą regli ib. To^. 
ib. II. 50:" ib. III. 30. »Ryglówka 
= klatka złożona z rygli (belek ». 
spiłjonych z M»bą. >tanowi:u-a zrąb 



Regowad — Rejza 



19 



wiatraczny* Spr. V, 142. Por. 

Regiel. 
Regowad = » wymioty mieć* Pr. 

fil. V, 865. 
Regracyj p. Rekreacja. 

Regnlant >a. regulat = regulator 
w pługu < Pr. fil. V, 865. » Regu- 
lat* w teniże znacz. ib. IV, 241. 

Regularnie: »Reguralnie« Henipel 
od Janowa. Piątk. »Legurałnie< 
Kam. 50. 

Regularny: »Leguralny« Pr. fil. IV, 
213. Kud. Udz. 

Regulator: »Legurator« Pr. fil. IV, 
213. 

Regulat p. Regulant. 

Reguł = » reguła* Pr. fil. IV, 241. 
» Reguł = 1, konieczność 2, zwy- 
czaj: u nas taki reguł* Mil. Por. 
Reguła. 

Reguła: »Z reguły * = zawsze, 
stale Mat. Zap. 3. Święt. 520. 
»Mieć regułę = mieć zastano- 
wienie, uwagę, rozum przy robocie 
lub w przedsięwzięciu jakiem* 
Parcz. 

Reguralnie p. Regularnie. 

R e h o t a ć się: * Wąsale rehotali się * 
(= śmiali się) Bar. 45. 

Rej = >ruch (archaizm); reje wy- 
wodzić = wygadywać, dowodzić, 
mową imponować* Krak. IV, 319. 
II »Rej* = swał (może zam. 
>Raj« K.): >Gody małżeńskie uLi- 
iwinów odbywają się przy po- 
mocy swata czyli roja, pirszlisem 
zwanego* Połuj. 431. || »Rej« = 
płos żab: > Jeżeli żaby odzywają 
się rej, rej... znaczy pogodę* Zb. 
VI, 193. Por. Raj. 

Reja = »dół podługowaty do prze- 
chowywania karloflli na zimę 
fz niem. Reihe)* Rozpr. XVII, 57. 
Spr. V, 120. II »Reja a. ryga = 
stodoła * Peł r . || > R ej a = gałąź * 
Pleszcz. 42. 

Rej ba czka: »Rejbacka = tarczka* 



Wisła I, 155. »Rejbacka = tart- 
ka* Pr. fil. IV, 242. 

Rej baki = » kluski z kartofli* Pr. 
fli. V, 865. 

Rejbować = »łrzeć (kartofle) na 
tarce* Maz. V, 44. Toż Wisła I, 
155. 

Rejce (blp.) = ^jednorazowa po- 
dróż, odbyta na spławie jakiej 
rzeki* O. 

Rejdosić się = » wiercić się, za- 
chowywać się niespokojnie* Zb. 
I, 50. Toż Udz. 

Rejent: »Rajeiił* Parcz. »Rejenty« 
Bar. 200. »Rynmnt* Wisła I, 155. 
.Lerent* Pr. fil. V, 781. || .Re- 
jent = urząd rejenta: zapisany 
w rejencie t. j. u rejenta* Pr. fil. 
V, 865. II » Rejent = akt rejen- 
tahiy: nie mieć rejentu* ib. 

Rejent nie = z pomocą rejenta: 
• Rejentnie zapisuje gront* Wisła 
111, 372. 

Rejentować = » przepisywać re- 
jentalnie* Pr. fil. V, 865. 

Rejentów nie = »rejentalnie* Pr. 
fil. IV, 242. Toż Parcz. 

Rejentowny akt = »rejentalny« 
Pr. fil. V, 865. 

Rejest = >rejestr: co było a nie 
jes, nie pisę sie w rfjest* Święt. 
671. »Rejestrz« Maz. II, 28. 

Rejest rz p. R ej est. 

Rejest rzyk: »Lejsłrzik« Rozpr. XII, 
36. >Lejstrzyk€ Pr. fil. V, 780. 

Rejlender= » rodzaj tańca, z niem. 
Reinlander* Rozpr. XVII, 84. Toż 
Pr. fil. IV, 242. 

Rej men t p. Regiment. 

Rejmentować ^ » przeklinać pio- 
runami* Zb. 11, 252; (właściwie 
kląć rejmentami djabłów K.). 

Rej o waty = » kędzierzawy* Masz. 

Rej t rak j). R aj t rak. 

R e j w a c h p. Rajwach. 

Rejza = >podróż« Opól. 1. W tem- 
że znacz. Derd. 137. || » Rejza = 
kobyła w zagadce: u rogu ł i (krowy) 

9# 



20 



Rejzować — Rematysowe ziele 



śtyrv ule, a u rejzy tylko dwa« 
Pr. fil. V, 865. 

Rejzować = podróżować Derd. 95. 

Rek p. Rechł, Rak. 

Rekata p. Rękata. 

R^ki = » zagroda z tyczek w wo- 
dzie przy łowieniu ryb< Hiif. 178. 

Rekiecina p. Rokicina. 

Rekita p. Rokita. 

Reklamacja: »Lakreniacvja« WisJa 
I 188. 

Reklamanek = »sens« Pr. fil. V, 
865. 

Reklamować: » Klamrować « Spr. 
IV, 377. » Klamko wać« Pozn. 1, 
58. »Lekramować« Pr. fil. V, 780. 

Rekomond = »swat« Spr. IV, 328. 

Rekom oście = » ruchomości « 
Krasn. 307. 

Rek racje p. Rekreacja. 

Rekreacja: » RegracYJ * Rozpr. XII, 
9. Toż ib. 16 i 31.' »Rekracje = 
rekroacje* Kłosy VII. 171. •Cho- 
dzili ku niej iKarolinco"! myśliwcy 
używać swej rekreacji* Rog. n®59. 

Rekrut: >Keknt« Spr. IV. 328. 
Wisła VII 304. »Jekrnl« Maz. III, 
290. >Rekrucia« = rekruci* Pr. 
fil. IV, 242. Toż Krak. IV, 298. 

R e k r u I a n t : » Przyjerhało ćtyrech 
rekrutantów z wojny* Kuj. II, 8. 
Toż ib 69. 

R e k s = > obyczaj, obyczajność, mo- 
res: trza było mieć reks: ja cie 
naucem reksu: nie mieliście nija- 
kiego reksu na wesele iść, kie 
was nie pytali* Spr. V. 409. 
»Reks = obyczaj, z węg. rogzes 
= zakorzeniony zwvfzaj« Rozpr. 
XVn. 24. Tuż ib. X. 299. Wrześ. 
19. 

R e k s p e n s p. R e > p e n -. 

Rekt p Recht. 

Rektor = organista i nauczyriel 
wiej-ki: 'Wziął djabfł księdza, 
niech weźmie rektora* Fri<ohb. 
306. W temże zna«*z.: S:tn. 271. 
Roj. n-^ 271 i 486. >R^chtór« 



Pr. fil. V, 865. Rozpr. XII, 22, 
31 i 106. Kaspr. 48. Aten. 1877, 

I, 362; ib. II, 630. 
Rektorowa: » Rech torowa < Wędr. 

XXVI, 173. 

Rekurat p. Akurat. 

Rekuratnie p. Akurat. 

Rekusować = »rekurować, wno- 
sić rekurs« Rozpr. XXVI, 392. 

Rekut p. Rekrut. 

R e k w i j e :=: requiem : » Alleluja wdo- 
wulinkom, rek wije babkom* Rog. 
n° 514. »Gdy mię do grobu skła- 
dają, rekwije mi zadawają« Zb. 

IV, 90. »I śpiewały rekwije, juz 
nas komar nie zyje* Maz. III, 308. 
»Rachwije« : » Grajcie mu rach wi- 
je, już komar nie żvje* Pozn. IV, 
299. 

Rekwizycja: >Deskwizycyja« Lub. 

II, 210. » Miałbym się tam posa- 
dach i po jakich rekwizycyach 
włócyć* Krak. IV, 225. 

Religa = » >tary koń, człowiek nie- 
zgrabny* Ldz. 

R e 1 i g a ć się = > niezgrabnie się 
poruszać* Idz. 

Religijiin = » tzło\yiek religijny < 
Rozpr. VIII, 176. Toż ib. X'X, 
433. 

Rem p. Rzemień. 

R e m >a. roma = wiosJo. niem. R^m* 
Ram. 181. >Reni =\yiosło* Pobł. 
79. 

Rema p. Kem. 

Rema »a. ryma = katar* Rozpr. 
X, 299: ib. XXVI. 392. »Rema 
= katar* Wrześ. 19. Tyg. iLV, 
70. >Hyma = katar* Rozpr. III, 
375: ib. XII. 29: ib. 101. Pr. fil. 

V. 156: ib. .s71. Spr. IV, 30: ib. 
349: ib. V, 410. 

R e m a t o z, K o in a t y ?. p. R e u m a- 

t y 2 m. 
R e m a t y < o \y ł' z i o 1 e = > Janowiec 

kólał.y, lioni>ia i^orn-anioa* Wisła 

II. 605. 



Remąnda — Repetowad 



21 



Remąnda = » stary koń, człowiek 
niezgrabny* Udz. 

Remcować p. Ramcowad. 

Rem da p. Ram da. 

Remedyje = »łermedje« Pr. fil. 
IV, 242. 

R e m i a n p. J e r e m j a s z. 

Remie p. Ramię. 

Remi(j)asz j). Jeremjasz. 

Remisz == niem. >Beutelmeise« 
MronjT. 167. 

Remiza = » plac gdzie stają fiakry < 
O. Toż Wal. 75. 

Remonstracja: »Lumenstracyjna 
= tabela likwidacyjna* Rozpr. 
XVn, 88. 

R e m p s o w a e = > gryźć o.siremi zę- 
bami* Mil. 

Romptać = »1, krajać, rznąć tę- 
pem narzędziem 2, gryźć zdarte- 
mi zębami: krowa trawę rempta; 
kapustę rempłaja do kwasenia* 
Mil. 

Renę p. Rano. 

Renety = >gatunek jabłek* Zb. 
XIV, 28. 

Rengloty p. Renklody. 

Renica = »rynka« Pr. fil. V, 865. 

Renić = robić coś wcześnie: »Kto 
reni (= rano t. j. wcześnie sieje), 
temu sie zieleni* Pleszcz. 169. 

Renie p. Ramię. 

Renklody: .Rengloly* Zb. XIV,28. 
»Legradv, Lengrodv = śliwki 
reine claude* Pr. fil. IV, 213. 

Reno p. Rano. 

Renowae = » uganiać, hałas bie- 
ganiem czynić, z niem rennen* 
Ram. 180.' Toż Pobł. 79. 

Rentowina = » mięso wołowe* 
Pozn. IV, 255 (z niem. Rind K.). 
» Rento wnina* Rozpr. XVII, 57. 
Spr. V, 120. .Rętowina* Wisła 
VII, 94. Krasn. 307. 

Rentowne mięso = > wołowina* 
Pr. fil. IV, 868. . Rentowne mię- 
so* Rozpr. XVn, 57. Spr. V, 120. 
• Rentowne a. ryndowne mięso* 



ib. IV, 244. »Rętowne mięso* 
Krasn. 307. »Ryntowny* Bib. 
Warsz LXXX, 630. »Ryntowa- 
ny (?) (tylko do mięsa) = woło- 
wina Kuj. II, 276. »Ryntowny* 
ib. 279. Por. Kon to win a. 

Reńska » a. ryndza =: żołądek cie- 
lęcy* Rozpr. XVII, 13. 

Reński = gulden austrjacki: » Wy- 
dać reński, kupić czego za reń- 
ski* Rozpr. XII, 50 »Ryński*: 
»Pieć ryńskich śrvbła< Mat. 8. 
»Dają po ryńskiemu śrybła* ib. 
11. »Olo ryński* Rog. n^ 106. 
>Jono mi daj ryński na czepe- 
czok* ib. n® 107. »r)wiesta ryń- 
skich przepiła* ib. n® 404. »Ryn- 
cki*: » Dajcie jednego rynckiogo* 
Zb. X, 186. 

Reńsko wk a = sztuka monety, gul- 
den: > Przyniosła 8 sztuk srebr- 
nych reńskówek* Sewer. 

R e ń t o w a ć = » deptać ; zreńtowano 
pole = zdeptane* Mii. >0 ow- 
cach, pokrywanych przez tryki, 
mówią, że się reńtują* J. Karło- 
wicz. »l\yńtować się = o popę- 
dzie płciowym u owiec; wszystkie 
maciorki porvńtowałv się* Kuj. II, 
276. 

R e ń t o w n i n a p. Kentowi n a. 

Rentowny p. Rentowne mięso. 

R6pa = »bicz* Hilf. 178. 

Repecić = > tłuc się * Udz. > Re- 
pecie = naprawiać coś, biedzić 
się z czem* Rozpr. X, 299. Toż 
Wrześ. 19. 

R e p e r a c y j a: » Trzecia (panna) jest 
w szpitalu na reperacyi* Rud. 
147. 

Reperować: » Iperować * Krak. IV, 
108. P. także Niwa IX, 143. 

Re pe ryj a p. Repet. 

Repet = »kłopot: narobił nam re- 
petu* Rozpr. X, 299. » Repet it 
reperyja = kłopot* Wrześ. 19. 

Repetować = > jeść chciwie* Pr. 
fil. IV, 242. Toż Roczn. 231. || 



22 



Repetynier — Relu 



»Ropotować = krzyczeć, wrze- 
szczeć w niebogłosy« ib. 

Repetynier = karabin repełjer: 
• Powiem, co repetynier znacy, 
z ilu cęści on sie ski^adac Swięt. 
235. 

Reptać = > wygadywać « Rozpr. 
XVn, 68. 

Reptiuch, Reptuch p. Reptu- 
cha. 

Reptuch a = » worek do obroku, 
zawieszony koniom u łba« Pr. fil. 
V, 865. »Reptuz< w temże znacz, 
u Mazurów w Lubels. Chełm. I, 
105. Toż ib. II, 239. »Reptnch« 
Pr. fil. IV, 242. Rozpr. XVII, 84. 
»Roptiuch a. tajstra* w temże 
znacz. Roczn. 231. 

Reptuz p. Reptuch a. 

Respa = » belka, służąca za pod- 
porę* Rozpr. XII, 100. 

R e s p ą t k a » a. reśpontka = kore- 
spondentka* Udz >Respenderka< 
w temże znacz. Wisła I, 188. 

Respekt = » uszanowanie* Fed. 
415. Toż Sand. 269. » Lepsza 
u mnie i w respekcie u trzewi- 
czka wstążka* Rad. II, 29. » Le- 
psza u nmie z respektem u trze- 
wika wstążka* Fed. lOL >Re- 
śpek* Spr, IV, 29. »Ispekt«: »Nad 
mym synem ispektu nie miejcie* 
Wisła VI, 582. 

R e s p e n d e r k a p. R e s p ą t k a. 

Respensować = » wydawać, eks- 
pensować* Zb. VIII, 253. Por. 
R e ś p e n s. 

Reszka: » Orzeł albo reszka* Kurj. 
Świąteczny 1877 n® 26 str. 2. 
»Gra w orła i reszkę* Głos 1899 
nO 22 str. 513. Por. Orlanka. 

Reszoto p. Rzeszoto. 

Reszotka = >stawidło na rzekach 
do skierowania odbicia drzewa* 
(Galicja) Prac. > Reszotka = krata, 
gra* Roczn. 231. > Reszotka* = 
krata, areszt: »Już dwa żydki 



pan horodniczy posadził za to za 
reszotkę* Bykowski. 

Reszotna = » bierwiono w prze- 
płocie* Ust. z Lidy. 

Resztowy = » ostatni: resztowy 
zagon* Chełm. I, 166. 

Reś p. Recht. 

Reśpekta = > lornetka, perspekty- 
wa* Rozpr. X, 299; ib XVII, 58. 
Wrześ. 19. Spr. IV, 342 p. w. 
Beśpekta. Por. Perspektywa. 

Reśpens » a. rekspens = wydatek* 
Rozpr. XXVI, 392. Por. Respen- 
sować. 

Reśpontka p. Respątka. 

Resta = reszta Chełch. I, 99; ib. 
234. 

R e t a p. R a t a. 

Retepete »a. beto pele = wy- 
krzykniki, oznaczające nagły po- 
śpiech* List Nadmorskiego. »Rete 
pete d. hete pele* Nadm. 88. 

R e t e c k i p. R a t jl 

Retelność = » rzetelność* Spr. V, 
409. 

Retelny p. Rzetelny. 

Reteretka: »Z pjdestry nie chcę 
żadnego smyka, bo... prowadzi re- 
zony, trzeba jemu reteretki, nie 
żony* Maz. II, 28. 

Re tę ta = » sprzęty* Udz. 

Re tka p. Rytka. || »Retka* p. 
R a t a. 

R e t m a n = » starszy flisak * Rozpr. 
XX, 433. Toż Kłosy IV, 289. 
Krak. I, 181. Maz. II, 170. Zb. 
XIV, 239. »Retmani z mijista sła- 
wnego* Kozł. 253. 

Retmanów = relniana: » Córka 
retmanowa* Zb. XIV, 239. 

Retń »a. wiertnik = wiciokrzew, 
Lonicera caprifolium* Lub. 11,161. 

Retować = » ratować* Krak. IV, 
319. Pozn. II, 235. Derd. 16. Zb. 
IX, 261. Rozpr. XII, 8. Pr. fil. 
IV, 242. »Retował = pokrzepiał* 
Pozn. VI, 4. 

Retu p. Rata. 



Helunek — Reżny 



23 



Roliinck ^ ratunek: »Njireiiinek 
woła* Kolb. 161. 

Rolyrada = »znak dawany na 
trąbce, zwanej charciówką w naj- 
wyższym tonie, długo bez odbija- 
nia czyli zacinania, kiedy lis na- 
powrót do lasu ucieka, niyśl.< 
Pr. fil V, 865. 

Rety, R e t y ś c i p. Rata. 

Reumatyzm: » Romatyzm « Ciesz. 
35. Toż Ust. z Królestwa i z Li- 
twy. .Romatyzc Wisła IV, 883. 
Święt. >Romatys« Pr. Cl. V, 866. 
»Rumatyz« Rozpr. IX, 127. »Re- 
matyz« Henip. »Roniatus« Wisła 
VI, 912. .Remalez* Ram. 180. 
Bisk. 57. >Rumacizna« Zb. VIII, 
253. 

Rew >a. rewik ^ gryfie* Rozpr. XII, 
100. » Rewik a. rvwik = zrjiz* 
ib. XVII, 58. 

R (» wa = » mielizna, rafa, ławica pia- 
skowa w morzu lub u brzegu 
morza* Ram. 180. Toż Hilf. 178. 
Pobł. 79. Zdr. »Rewka ^ mała 
ławica piaskowa w morzu* Ram. 
180. 

Rewać = » drzeć się, beczeć, ry- 
czeć: rewie sie iyz la m<tłpa — 
i krowy rew ajom* Spr. V, 409. 

R e w e c h o w a ć p. Rebeków a d. 

Rewelwer p. Rewolwer. 

R e w e r c n d a : » Ry weranda « Maz. II, 
242. »Derewenda* Fed. 196. 

Rewes = rewers: »Dej mi rewes, 
ze mi to dajes* Cisz. 67. 

Rewik p. Rew. 

R e w i n a = » sznur, służący do ścią- 
gania żjigli* Ram. 180. Toż Pobł. 
79. 

Rewizor: »Lewizor« Kam. 109. 

Rewka p. Rewa. 

Rewolwer: » Rewelwer a. rebel- 
wer* Hemp. »Lewerwer« Parcz. 
Lewerwer a. Leworwer* Pr. fil. V, 
730. .Lewelwer* Zb. Vni, 252. 
»Leberber* Pr. fil. III, 306: ib, 
V, 779. »Lewulwert« Wisła I. 



188. .Liwerwer* Chełch. I, 134. 
>Elwer a. lewer* Pr. fil.V, 730. 

R e w u 1 a n t = » rewolucjonista* Wi- 
sła I, 188. 

R e z a ć p. Rzezać. 

Rezak p. Rzezak. 

Rezendować = » rozglądać się po 
cudzem mieszkaniu pod nieobe- 
cno.^ć wła.^ciciela* Święt. 

R e z e n t o w a ć = > rezydować* Łęcz. 
182. 

Rezerwoar: »Ozerwał* Rozpr. XVII, 
82. 

Rezginie = »zbiorki« Ust. ze 
Żmudzi. 

Rezon: » Kozdy rezon prowadzi i zda- 
nie swoje opowieda* Chełch. I, 
42. »Z pal(»stry nie chcę, bo... 
siła gadju prowadzi rezony* Maz. 
II, 28. 

R e z u 1 u c y j a = > odpowiedź * Fed. 
415. 

Rezumija = »szp;u*Jigi* Pr. fil. V, 
865. 

R e z u w i t a = » śmiałek , człowiek 
dowcipny* Święt. 

Rezuwi t n ie = rezolutnie: »Rezu- 
witnie rekmni ozwija* Święt. 488. 

R e z u w i t n y = » śmiały, przytomny 
w odpowiedziach, dowcipny, dziar- 
ski* Święt. Toż Rozpr. xVlI, 92. 

Rezyjak: » Zapłaczesz nade mną, 
jak mie wojacy, ci rezYJacy, ku 
Opa>\ie f)Owiedą« Zb. IX, 222. 

R e z V k a p. R v z v k a. 

Rezykant p. Ryzykant. 

R e z y k o w a ć p. Ryzykować. 

Reż '= »żvto. Pr. fil. V, 865. Rozpr. 
XII, 108; ib. XVII, 58. Ram. 180. 
>Nie będzie z tej rży mąka* Cinc. 
25. »Heż = żyto jare, jarka 
(rzadko używane)* Osip. »Reż = 
żyto (u Kabatków), zboże w ziar- 
nie (U Preisa)* Hilf. 188. >Rży, 
konopi... żvta najwięcej* Rog. n® 
438. 

ReżanuY p. Rżany. 

Reżny = .ż\tni* Pr. fil. V, 865. 



24 



Reżyć — Ręka 



»Reżny chleb « Cinc. 27. Por. 
Rżany. 

Reżyć = » krochmalić* Wis^a III, 
89. Toż Mrong. 720. 

Reżydło = » krochmal « Wisła III, 
89. Toż Mrong. 720. 

Ręba = » poręba w obredach* Zb. 
I, 22. 

Rębarnia = » miejsce , gdzie się 
drzewo na opał rąbie i przecho- 
wuje* Zb. I, 50. 

Rębiarz: >Rabiarz=: rębacz, drwal* 
Ram. 179. Toż Hilf. 178. 

Rębny = » zdatny do rąbania (o drze- 
wie', lesie)* Zb. I, 22. || > Rębne 
sanie = sanie do drzewa* Pleszcz. 
42. 

Rębocha = > kobieta ordvnarna* 
Pr. ni. IV, 242. 

Rębować: » Rilbówac = przeszy- 
wać wszerz i wzdłuż zwykle innjj 
materją lub kolorom* Ram. 179. 
>Muce rembowane = czapeczki 
czarne, małemi rąbkami czyli ko- 
ronkami naszYwane* Nadm. 31. 

Ręby >a. nice i lice = strona od- 
wrotna i naczelna, lewa i prawa* 
Zb. I, 22. »Ręby i lice = lewa 
i prawa strona* Lip. 180. »Na 
rębv spódniczkę oblekła* Zb. II, 
80.' Toż ib. VIII, 73. Pozn. IV, 
224. 

Ręczni = » ręczny* Krak. IV, 299. 

Ręczniak = » wyrobnik pracujący 
rękami* Zb. I, 23. » Roczniak a. 
średniak = chłopiec, parobczak* 
ib. 35. Toż Pozn. III, 156. »Ryn- 
czniak = robol nik ręczny, pra- 
cujący bez ])oniocy inwentarza* 
Mil.* " 

Ręczniki dać = > zaręczyć się « 
Roczn. 231. 

Ręczny = > do ręcznej roboty: ro- 
' bolnik rencny* Wisła III, 285. 
»I ón kradśj; był lo ręcnym maj- 
strem* Ci-^z. 259. 

Ręczy ca = > część woza u prze- 
dniej osi, j)od|)ierająca j)6łdrabek 



do luszni przedniej, przewleczonej 
kołkiem, przywiązana sznurkiem 
lub użewką* Roczn. 231. 

Ręczy czka p. Ręka. 

Ręczyć = »borgować*, pożyczać 
Pobł. 80. II » Ręczyć się za kogo 
= wieść się, powodzić się* Ust. 
z Litwy. 

Redy = » resztki odzieży, gałgany, 
szmaty* Pr. fil. IV, 868. 

R ę d y c i n a p. Rędzina. 

Rędzina »a. rędycina = grunt gli- 
niasty, zmieszany z iłem, glinką 
popielatą i marglem rolniczym* 
Lub. I, 71. » Rędzina (w Krakow- 
skiem) = ziemia popielata lub 
czarna (humusowa) z gliną i wa- 
pnem* Chełm. I, 345. » Ciężkie 
rędziny* Zb. XIV, 148. »Rędzin- 
ka = gleba zimna, gliniasta, tęga* 
Spr. IV, 369. 

R ę d z i n k a p. Rędzina. 

Ręgacz = »wół, niezupełnie siły 
płciowej pozbawiony, bywa bardzo 
złośliwy* Roczn. 231. 

Ręgnąć = »drgnąć: tak stoi, co 
ani się nie ręgnie* Fed. 407. 

Ręgu: >Moja gęś: gęgu, gęgu; mój 
jendorek: ręgu ręgu* Kuj. II, 65. 

Ręka: >Reka* Krak. IV, 294. >Ru. 
ka* Sab. 135. 1. mn.: »Rece* 
Święt. 669. »Ręce, ręców, ręcoin 
i t. p.« Zb. II, 6. »Ręcami* Wisła 
VI, 142. Toż Zb.VIl, 142. Kam. 
51. »Ręców* ib. 187. »Z ręcami 
w pałąk = na krzyż* ib. 188. 
»Na rjcach* Bisk. 15. »Wloz ji 
na rękce* Pozn. VI, 15. 1 pp. 
1. mn. >Ręki« Rozpr. Xn, 51. || 
W wyrażeniach: » Matka sama ręki 
daje* Wójc. II, 365. » Podziękuj- 
cie sobie ręką* Rog. n® 199. » Za- 
łamała ręku* WisJa II, 132. Toż 
Chełch. 1. 101. >Co przydzie pod 
ręce, to zrobię* Kopern. rękop. 
»Ile na rękę ])osaffuV« = do ręki 
Pozn. III, 201. > Pójść i*oka a. na 
rękę == j)Owodzić się* Krak. IV, 



Rękaica — Rękować 



25 



317. »Ręką poszwo = pomyślnie 
poszło* Pozn. VII, 125. »Iśóręką 
= powodzić się« Wisła III. 774. 
»Nie na ręoe = nie na rękę, nie 
po myśli « Spr. V, 381. »Po jego 
ręce = na jego szczęście, z po- 
mocą jego szczęścia* Zb. XIII, 69. 
> Przez ręce dawać* = pożyczać 
<ler. >Po my prawdy ręce* = po 
prawej stronie Wisła IX , 237. 

• Czasem się na rękę wzięło od 
Indzi* = ukradło się Krak. IV, 
1 10. II > Ręka = działek osady wło- 
ściańskiej; osada składa się z kilka 
rak; dzielący się gruntem otrzy- 
muje udział wzdłuż każdej ręki* 
Pr. ni. V, 865. -W każdą rękę 
= w każdym poletku* Krak. I, 
3il. II Zdr. » Rączka*: > Rączkę 
w rączkę uderzyła* Wisła VII, 
701. II > Rączka* w warsztacie 
tkackim: > Nawoje obracają się 
w rączkach* Wisła VII, 291. •La- 
da (w krosnach) wisi na drążkach, 
zwanych rąckami* Was. 57. •Rą- 
czka = kołek do trzymania u ra- 
dła* J. Łoś. Lub. I, 83. || »Rącki 
= dwa krótkie równoległe kołki, 
osadzone pochyło w stołku koło- 
wrotka, między któremi iia dru- 
cianej osi obraca się kółko z kol- 
bą* Pr. fil. IV, 868. .Koło (w ko- 
łowrotku) obraca się na ośce, osa- 
dzonej w pionowych rąckach* 
Was. 56. II » Rączka *= obsadka 
do pióra: » Ołówka ani rąfzki nie 
mam* SnieżkoZapolska. || •Rą- 
czka = naczynie do nabierania 
wody z beczki, zwykle z ręko- 
jeścią zakrzywioną, którą się zwie- 
sza o brzeg beczki* Pobł. 76. || 
Rączki = rękawice* Hiif. 178. 
II •Rączka = korek (V)* ib. || 
Inne zdr. .Rąsia* Pr. fil. V, 864. 

• Rączyńka* Pozn. I, 201. »Rą- 
ozeńka* Pieszcz. 66. Wójc. II, 
371. Rad. I, 212. •Rącejka* Wi- 
sła VI, 233. .Rącecka* Kętrz. 81. 



• Rączyczka* Rog. n° 151 etc. 
Zejsz. 91 etc. Rozpr. IX, 349. 
Zb. VIL 62. Zb. Xir, 137 i 194. 
Pr. fil. V, 864. •Ręcznika* Wisła 
Vn, 519 i 521. •Rękulka*: 

• W rękulki klasła* Sień. 266. 

• Rękulecka* Kętrz 75. || Zgr. 

• Raczfszcze* Ram. 179. 
Rękaica, Rękaicka, Rękajcka 

p. Rękawica. 

Rękal = •mający wielkie lub nie- 
zgrabne ręce* Wisła III, 559. 

Ręka ta = z rękami: •Rekata(t. j. 
rękata domyśl, figura) = drogo- 
wskaz* Pr. 'fil. V. 865. 

Rękawek = » kawałek skóry, przy- 
wiązanej do łokcia dla ochrony 
koszuli przy robocie* Kłosy XIII, 
44. II •Rękawki a. kapy, kapi- 
szony, czopy żelazne w osiach, 
żeby ich błoto nie walało, a sma- 
rowidło nie wypryskało* Zb. IV, 
189. 

Rękawica: •Rękaica* Pr. fil. IV, 
868. •Rakawica* Ram. 179. .Ra- 
kajca* ib. Toż Hilf. 178. Zdr. 

• Rękaicka* Chełch. I, 39 || •Pra- 
cować w rękawicach = pracować 
od niechcenia, aby zbyć* Spr. IV, 
312. Toż ib. V, 409. 

Ręka\yik = zdr. od rękaw: .Za- 
winiemy rękawiki* Kuj. I, 317. 

• Zawiniemy rękawików* ib 310. 
Toż Łęcz. 84. 

R ę k a w k a = •obchód ludowy \v Kra- 
kowie w trzecie święto wielka- 
nocne* Wisła IV, 859. Toż (opis) 
Krak. I, 289. 

Rękawsko = rękaw Pozn. I, 129. 

Rękiel = »1, człowiek bez ręki 
2, drogowskjiz na rozstajnych dro- 
gach* Mil. 

Rękować = » zaręczać ; rękować 
się = zaręczać się* Spr. IV, 328. 
W temże znacz. •Renkować sie* 
Zb. XIV, 230. •Renkować sie* 
(opis) Mat. 10. II •Rękować = 
1, być na rękę 2, iść ręką, palić 



26 



Rękowanie — Robak 



się w ręku: praca im rękuje = 
pracują prędko* PoW. 141. 

R ę k o w a n i e = » wiązanie ręczni- 
kieni rak narzeczonych « Zb. I, 
95. 

Rękowany chleb = >chleb, na 
którym przy zaręczynach narze- 
czeni położyli ręce* Fed. 64. Toż 
Kai. 132. ' 

Ręko winy = »zaręczyny* Zb. I, 
95. >Rękowiny = obrzęd wią- 
zania chusteczką na kukiełce rąk 
pjińslwa młodych* Spr. IV, 328. 
Toż (opis) Mat. 10. 

Rękownik = » poręczyciel : pozy- 
cać na rękownika = pożyczać za 
poręczeniem* Spr. V, 409. II »R3- 
kównik = narzędzie, k torem ob- 
klepuje się len na 'klepoczu\ aby 
go obrać z paździerzy* Ram. 179. 
> Rękownik = kij do miecza po- 
dobny do trzepania lnu* PoW. 80. 

R ę n i e p. R a n o. 

R ę p a = » brzeg, wrąb, urwisko nad- 
r7oczne* Pr. lii. IV, 868. || »Rę- 
pa = stara krowa bez zębów* 
Mil. 

Rępaez = » derkacz, chruściel* Pr. 
fil. V, 156. 

R ę p o 1 i ć p. Rzępolić. 

R ę t o w i n a p. R e n t o w i n a. 

R ę t o w n y p. Rentowne mięso. 

Ręże blp = » część sieci używanej 
na bobry, zwanej brodnią, myśl.* 
Pr. fil. V, 865. Por. Riuża. 

R i u ż a = »więcież duży u rybaków 
nad Dźwiną* Prac. Toż Pr. fil. V, 
865. Por. Ręże. 

Rmucić się = smucić się: >Ka- 
zał sie mi nie rmucici* Rozpr. XII, 
63 i 79. >Tak się smucę, aż się 
rmucęt Wędr. XXVI, 159. 

R n ą ć p. Rznąć. 

Rniętka = » bicie: będzie rniętk ii, 
jak przYdzies do dum* Pr. fil. III, 
497. 

Rób = .ul* llilf. 178. 

Roba = » 1 , kobieta dorosła 2, żo- 



na* Rozpr. XII, 100. »Roba = 

1, kobieta niechlujna, nieporządna 

2, świnia (w Wielkopolsce) ib. 
Toż Pr. fil. IV, 286. >Roba = 
kobieta, żona* Rozpr. XVII, 58. 
>Roba = świnia, zwłaszcza pro- 
śna* Zb. I, 23. »Roba = świnia 
z prosiętami* Kuj. I, 59: ib. II, 
276. 

Robacina p. Robatka. 

Robactwo: »Robaslwo« Czark. 
Chełch. I, 100. » Robactwo = 
żmije, gady* Kuj. I, 92. 

Robaczeć = » przesiadywać w cha- 
łupie bezczynnie* Osip. 

Robaczek p. Robak. 

R o b a c z 1 i w y p. R o b a c z n y. 

Robacznica: »Robacnica = mu- 
cha plująca (musco vornitoria) 
i każda duża mucha* Spr.V, 120. 

Robacznik = » ogród dla drobiu* 
Pozn. III, 227. 

Robaczny = » robaczywy: mięso 
robaczne* Zb. II, 136. » Grzyby 
robaczno* Zb. XV, 52. >Robacny« 
Rozpr. XXVI, 392. .Robacywy 
= robaczny* Zb. VIII, 253. •Ro- 
baczywy* Zb. II, 126. Łęcz. 158. 
» Robaczywy pacierz = zapewne 
jakieś zaklęcia* Pozn. VII, 102. 
• Odmawia robaczywe pacierze* 
Zb. II, 176. .Robaczliwy* Kłosy 
XXII, 355. »Chrobaczny* Rozpr. 
VIII, 200: ib. IX, 169; ib. XXVI, 
378. 

Robaczysko: »Smok czy robaczy- 
sko, pilnujące źródła* Kolb. 295. 
» Takie robaczysko (jeża), to ja 
każę zabić* Kuj. I, 143. 

Robaczywy p. Robaczny. 

Robak: 1 pp. 1. mn. »Robacy« Rog. 
no 419. »Hrobak* Krak. IV, 296 
i 305. »(ilirobak« Cinc. 16. >Chro- 
bak* Rozpr. XXVI, 378. »Gro- 
bak* Rad I, 99. .R^bak* Hilf. 
178. Zdr. > Robaczek* Rad. II, 
91. .Robaczek* Fed. 377. Kaspr. 
13. Pozn. I, 129. Ghoc. 4. .Ro- 



Robakować — Robkowy 



27 



baszk« Ram. 181. >Chrobacek« 
Zb. V, 266; ib. VU, 96. || •Ro- 
bak := smok* Kolb. 296. Sień. 
271. 'Pastusi chcieli zabić naj- 
starsygo robaka* (= zapewne 
smoka) Wisia VI, 496. || .Ro- 
bak = wszelkie małe zwierzątko 
ssące, np. kona, jeż, szczur* 
Piątk. >Roboki = owady, robaki, 
szczury, myszy, węże, jaszczurki* 
Mil. II > Robak = wilk* Osip. 
Pr. fil. IV, 868. WisJa I, 165. || 
> Robak = żyd wiejski, przyró- 
wnywany do wilka* Osip. || •Ro- 
bak = rak (choroba)* Hilf. 178. 
Por. Boże robaki. 

Robakować: »Kura robaknje t. j. 
zbiera robaki* Pietruski Historja 
natur, ptaków część IV. 

Rob al = >duży robak* Spr. IV. 
369. >RobaI* w temże znacz. 
Pr. fil. V, 866. .Zęby cie robole!* 
(na psa mówi wieśniaczka) Litwos 
w Gazecie Polskiej 1877 n^ 6. 

Robaszek p. Robak. 

Robatka >a. robacina = koszula, 
koszulina, zwłaszcza dziecięca* 
Kolb. rękop. 

Robiąc = robić: »Niceś nie ro- 
biała* Rud. 206. >Co ta panna 
robiała, co sie tutej dostała * Wisła 
II, 144. .Coście tu robiali, jak 
mie tu nie było* Swięł. 207. 

Robić: .Robieł = robił* Kuj. II, 
283. .Robotnice, co korowaj ro- 
bUi* Wisła VII, 689. .Nie daj 
im nic robić = nie pozwalaj, aby 
im co złego zrobiono* Zb. XI, 95. 
»Co robiący = niewiele myśląc* 
Ust. od Niedźwiedzkiego. .Goro- 
bięcy = dodatek, często w opo- 
wiadaniu powtarzany np. co ro- 
bięcy, wesele mu ten pan spra- 
wiuł* Wisła V, 45. » Go robiący? 
nagnałem te pscoły do ułów* Zb. 
VIII, 299. .A no, co robiący? on 
poset* ib. 312. .Tak, co robiący, 
jesce te skórę przydusiuł* ib. 315. 



.Robiący* = robiąc: .Robiący 
w polu zmokłem* Pr. fil. V, 869. 
.Ano więc co sie nie robi = 
i oto co się stało* Wisła Vni, 252. 
II .Robić* = pracować: .Żono, 
daj śniadanie. Mężu, nic robiłeś 
na nie* Kuj. II, 56. .Nie robiłaś 
do lat kilku, róbze teraz na się 
wilku* Kozł. 76. .Nie umiem ro- 
bić* ib. 122. .Będę w niej (spó- 
dnicy) chodziła, na insą robiła* 
Zb. IV, 126. .Koń... nie robjeł 
oddawna* Derd. 63. .Mlynarecko 
młoda, robi na cie woda* = pra- 
cuje na twa korzyść Zb. XII, 174. 
II .Robić* w różnych wyraże- 
niach: .Niewodem robili* = ło- 
wili ryby Kolb. 62. .Robić siano 
= przeschła trawę rozrzucać i prze- 
rzucać, aby wyschła* Rozpr. X, 
220. ."Ogrodnik... robiół z kwia- 
tami* = zajmował się kwiatami 
Zb. VII, 6. .Woli robić z drutem* 
= wyrabiać coś z drutu Zb. VII, 
64. .Robić w grujiicie* = upra- 
wiać rolę Fozn. VI, 231. .Robić 
kruszec = kopać kruszec, górn.* 
Zb. XI, 24. .Kazani robić* = 
mówić kazanie Wisła II, 308. 
.Robić krosna ^ tkać płótno* 
Wisła VII, 291. .Robić zastole 
= sadzać gości do śniadania* ib. 
737. .Robić błogosławieństwo = 
urządzać uroczystość błogosławie- 
nia państwa młodych przez ro- 
dziców ib. 691. 

Robiedza -= . koń, świnia lub wół 
chudy* Pobł. 81. Toż Ram. 181. 

Robiwać = rabiać: .Robiwom = 
robię* Zb. II, 228. .Robuję* 
Wędr. XXVI, 110. Toż Kopern. 
rękop. .Robić więcej jak robi- 
wali* Kam. 53. .Machonik robi- 
wał bryczki* ib. 97. 

Robkowy: .Zapasek białych dwie: 
robkowa jedna, sztuczkowa druga* 
r. 1755 Wisła VII, 294 (zap. rąb- 
kowa Ł.). 



28 



Robociąż — Roczyć 



Robociąż = » robotnik pilny i wy- 
trwały* Osip. » Chwaląc parobka, 
mówią, iż jest on robociąż* Maz.V, 
32. » Robociąż = próżniak, żar- 
tobl.c Mil. 

Robocizna = robota: >Pośli do 
robocizny* Zb. II, 249. 

Roboczy := » pracowity* Petr. Toż 
Pleszcz. 162. 

Robol p. Robal. 

Robota: »No, ceż do robotf* = 
no, cóż robić, cóż począć, mniej- 
sza o to Hilf. 130. »Ni mom ro- 
boty do dom chodzić* = nie 
mam potrzeby Pozn. VI, 236. •Ro- 
bota na galman* = kopanie gal- 
manu, górn. Zb. X, 210. » Robota 
= 1, w gorzelni ciecz, z której 
po fermenlacji odpędza się go- 
rzałka 2, wyrób pszczół w ulu* 
Roczn. 231. » Stara robota = 
stara kopalnia* Stęcz. Tatry 142. 
• Roboty = żniwa* Spr. V, 409. 
Zdr. » Robótka = miejsce, gdzie 
coś robiono, np. wapienny dół 
i t. p.« Ust. z Litwy. 

Robótka p. Robota. 

Robotliwy = pracowity: * Dzie- 
wczę... roBotliwe* Kieł. I, 194. 

Robotny = » pracowity* Mii. Spr. 
V, 409. Rozpr. XXVI, 392. Toż 
Pozn. I, 212; ib. V, 170. Maz. II, 
145. Rog. n® 516. Kęti-z. 75. Łys. 
35. Star. przysł. 25. Was. 114 
i 246. Rad. II, 77. || > Robotny 
dzień = roboczy, powszedni* 
Rozpr. XXVI, 392. Cisz. 137. || 
St. w. >Robotniejszy« = praco- 
witszY Wójc. II, 193. Zb. IV, 178. 
Zb. VIII, 305. Kał. I, 148. 

Robować = »robić« Cer. >Jak ją 
(dróżkę) robował* Rog. n® 50. 
»Cóżeś robował?* Zb. IX, 247. 

Roch a ć = »krząkać (o świniach)* 
Petr. 

RochatY = » rozczochrany * Udz. 

Rochcić = » wysypiać się, wyle- 
giwać się (z lenistwa) Przysłowie: 



rochci, jak głacha świnia = o le- 
niwcu, śpiochu* Kolb. rękop. 

Rochlić się = » roić się, poruszać 
ramionami lub inną częścią ciała 
dla uwolnienia się od swędu lub 
dla spędzenia z ciała pasorzytów* 
Swięt. » Redzie sie rochluł i stryka 
sie do wody* = będzie się ru- 
szał i stoczy się z brzegu do 
wody ib. 441. >Woda sie rochliła 
i suraiała* ib. »Rohlić sie = krę- 
cić się, niespokojnie się zachowy- 
wać* Spr. V, 409. » Dziadek sie 
rohli* = rusza się po śnie 
Ogończ. 7. 

Rochmanić = » obłaskawiać, oswa- 
jać* O. Por. Rachman. 

Rochmanienie= » oswajanie, ro- 
bienie zwierzęcia łagodnem* O. 

Rochmanność = >łagodność< O. 

Roch manny = » obłaskawiony 
(o zwierzętach)* O. Toż Pr. fil. IV, 
869. »Rochmanne z wierzę = oswo- 
jone domowe lub dzikie, które 
z ręki jada* Osip. 

Rocić: » Rocie = przeklinać* Hilf. 
178. 

Rocizna = » spadek* Pawł. 

Roczba p. Raczba. 

Roczeczek p. Rok. 

Roczek p. Rok. 

Roczenie = > obrzęd zaproszenia 
na wesele z wierszowaną prze- 
mowa* Hilf. 46. » Roczenie = 
mowa wabcy a. drużby a. starego, 
zapraszająca na wesele* ib. 58. 
Por. Raczba. 

Roczeniek p. Rok. 

Roczniza(?): » Kościółek z descu- 
łek, z dembowych tarcic, szyn- 
karka rakarka, roczniza flacznica, 
ja sobie ślachcic* (może raczej: 
rocznica?) Lub. II, 49. 

Roczyć = przeznaczać: > Matka cie 
nie roczyła (= nie przeznaczała), 
ojciec cię nie roczył* Kuj. I, 227. 
II » Roczyć* = zapraszać: •Ro- 
czyła... krosnią do chczenia* (do 



Roczyk — Rodzeni 



29 



chrztu) Hilf. 123. »Roczy do swe 
checze* Derd. 6. »RocflI do ja- 
dła* ib. 23. Por. Raczyć. 

Roczyk p. Rok. 

Roczyzna: »Roczfzna= rocznica* 
Ram. 181. Toż PoW. 80. 

Rocniak = >ten co ma rok życia* 
Rozpr. XI, 188. 

R o d a c k i : » Po rodackii, a. po cy- 
gańsku mówid = dodawać roz- 
maite zgłoski zbyteczne w celu 
przekręcania wyrazów* Wisła V, 
951. 

Roddczka = » urodzona, pocho- 
dząca np. rodaczka z Kijan* Pr. 
fil. V, 866. 

Rodak: >0j bracia, moi bracia, da 
bracia mi rodacy!* Maz. III, 328. 
II > Rodak = motyka do wywa- 
żania pni i karp podczas rodo- 
wania pola* Osip. 

Rod li wy = urodzajny: »Rodliwa 
ziemia* Ust. z Mazowsza. »Jam 
kalina jest rodliwa* Pohij. 200. 
Toż Maz. V, 209. 

Rodnica »a. dupnica = części sa- 
micze krowy* Ust. od A. A. Kryń- 
skiego. 

Rodnieńki = »rodzoniuteiiki, np. 
rodnieńki* Pr. fil. V, 866. 

Rodnik = »krewny« Wrześ. 19. 

R o d n y = > rodzony np. rodnemu 
bratu* Pr. fil. V, 866. Toż ib. IV, 
242. Pleszcz. 42. >Coś mi nu- 
dno... siostro rodno* Pauli 84. 
Toż Wójc. I, 290. >Brala rodne- 
go* Pauli 83. > Rodnego wojca* 
Kam. 90. * Rodnym ojcem, rodną 
matką* Kieł. I, 182. >Brat ro- 
dny* Was. 246. Maz. V, 219. 
Rodny ojciec, rodna matka* Chełch. 
II, 124. > Rodnej niatejce* Skrz. 
15. »Psy matecce i psy rodny 
rodzinecce* Zb. IV, 232. » Rodny 
= rodzony, krewny, powinowaty* 
Swięt. II > Rodny list ^ metry- 
ka* Pr. fil. IV, 287. Toż Aten. 
1877, II, 651. II »Rodna ziemia 



= orna ziemia, 'co ji nigdy mo- 
żna nie ugorzyć, ino zawdy od- 
powić'* Ust. z Olkuskiego. 

R o d o ć : » Płodność i mnożenie się 
rodoci* Rad w. Mil. 16. 

Rodować p. Rudować. 

R o d o w i c : » Jost ja rodu dobrego, 
Z Krakowa, wójtowego. I ja lobie 
rod owić, bo z Krakowa wójtowie* 
Pozn. IV, 216. »A skądżeś-tyjest 
rodowic? Z Krakowa jestem wój- 
towie* Kolb. 218. II .Zdr. »Ro- 
dowiczek, rodowiczka = tu ro- 
dzony, rodak, rodaczka* Zb. I, 35. 

Rodowicz ek p. Rodowic. 

Rodowiczka = >tutejsza: tu ro- 
dowiczka jestem = ztąd jestem 
rodem* Zb. I, 31. Toż ib. 35. Por. 
Rodowic. 

Rodowity = > prawdziwy, z tej 
familji pochodzący* Cer. 

Rodowny: »A zkądźeś-ty jest ro- 
downa? Z Krakowa jestem wój- 
lówna* Kolb. 218. 

Rodus p. Roduiś. 

Roduś: >W Podlaskiem... w drugi 
dzień Zielonych świątek... gromada 
chłopców pędzi wołu, na którym 
przywiązany bałwan... obecni wo- 
łają: Roduś! Roduś!* Maz. 111,82 
(z Gołębiowskiego). »Na Zielone 
świątki stroją ogromnego bałwana, 
sadzają go na leniwego wołu 
i oprowadzają po wsi, krzycząc: 
rodus, rodusi* Wisła VII, 732 
(Z Siedleckiego). 

Rodzaj = ród: » Dzieciąteczko... nie 
zaznało ojca, matki, ni swego ro- 
dzaju* Kolb. 140. 

Rodzaj nica = »macica u liszki, 
wilczycy, suki* Sand. 264. 

Rodzeni = rodzice: »Mnie rodzeni 
nie chcą u się chować* Wójc. II, 
68. >Juześ (córusiu) niejedne ta- 
kie trzewiczki u twych rodzonych 
schodziła* ib. 70. > Niechże ja się 
przejdę do rodzonych na poradę* 
ib. 71. 



30 



Rodzenie — Rogal 



Rodzenie: »Znachorka przypisuje 
chorobę urokowi lub rodzeniu* 
Wisła VII, 620. 

Rodź o nieć = z rodu , rodem : 
»Z piekła rodzeniec* Wójc. I, 
102. 

Rodzic = »ojciec« Kam. 11. Pozn. 
II, 241. Rozpr.YIII, 176; ib. XX, 
433. > Rodzic = ojciec, gdy się 
mówi z poszanowaniem* Pr. fil. 
IV, 869. Gzark. .Rodzicy = ro- 
dzice* Pozn. II, 317. »Rodzico- 
wie* Kieł. II, 233. Rog. n» 199. 
>Hodzicze* Pr. fil. IV, 290. »Ro- 
dziczów szanuje... dzieczka nie 
obrazi* Wisła VII, 724. || > Ro- 
dzic* = pochodzący: » Mazur ci 
ja Mazur, z pod Warszawy ro- 
dzic* Krak. II, 506. Por.' Ro- 
d zi czek. 

Rodziczek = pochodzący: » Z Ra- 
dziejowa jezdem rodziczek* Kuj. 
II, 269 p. w. Daleczny. Por. Ro- 
dzic. 

Rodziczka = » rodzicielka, raalka* 
Kud. Toż Pr. fil. IV, 242; ib. V, 
866. II » Rodziczka = pochodzą- 
ca: rodziczka z Opatówka* Parcz. 
Toż Pr. fil. IV, 242. .Pytum ci 
sie dziewecko, zkądze jesteś ro- 
dzicko?* Wisła II, 135. >Zkądżoś 
dziewczę rodziczka?* Kolb. 219. 
Toż ib. 221. »Skądeś ty jest ro- 
dziczka?* ib. 222. Por. Boża 
rodziczka. 

Rodzimy = »istnieiacv od urodzę- 
nia np. znak rodzimy na ciele* 
Ust. z Litwy. » Rodzima wiedźma 
= która się wiedźmą urodziła* 
Zb. III, 90. 

Rodzina = » krewni: on mi rodzi- 
na = jest moim krewnym* Wrześ. 
19. » Rodzina = pokrewieństwo: 
Kuba mi rodzina* Spr. V, 409. 
>Mnie nie żal ojca, a mi nie żal 
matki, ani żadnej rodziny* Rog. 
n® 377. II » Rodzina* = ojczyzna: 
»Bo w mojej rodzinie góry pozło- 



ciane* Kolb. 61. || Zdr. »Ro(izi- 
neczka*: »Nie duża nas groma- 
decka, ino sama rodzinecka* Sand. 
62. > Twojej rodzineczce wstydu 
nie robiący* Wójc. I, 80. »Zeby 
nie przez ludzi, nie przez rodzi- 
necke* Kozł. 123. »Rodzineńka« 
Wójc. I, 79. 

Rodzineczka p. Rodzina. 

Rodzinę ńka p. Rodzina. 

Rodziny = »1, zawalenie się ko- 
mina lub jakiej kończonej już 
budowli 2, przy rozbieraniu wie- 
prza nieostrożne rozerwanie kiszki 
i zanieczyszczenie mięsa* Ust. 
z Litwy. 

Rodzony: > Drzewo rodzone = uro- 
dzajne, mające owoce* Wisła II, 
100. P. Rodzeni. 

Rodzywać sie = » rodzić się* 
Zb.' VIII, 249. 

Rofija: » Koszula = słodki strup 
a. rofija* Zb. I, 70. 

Rog a = »wół z wyniosłemi, rozło- 
żystemi rogami < Roczn. 246. 

Rogacz: >Rogac = drzewo rogate, 
gałęziste, które się wbija w zie- 
mię i nil które się potem siano 
wkłada, aby prędko wyschło* Spr. 
IV, 29. II > Rogacz = wieszadło 
do wieszania czapek* Pr. fil. IV, 
242. II »Rogac = u sochy pod- 
laskiej do orania grądzie! z dwie- 
ma rękojeściami, zwanemi: namul- 
nicą i kulką; na rogacz wykopują 
młodą sosnę, świerk lub osikę 
z dwoma korzeniami odpowiednich 
kierunków* Pr. fil. IV, 869. Toż 
Pleszcz. 24. II >Rogac = hebel 
o dwu rączkach* Fed. 407. || 
• Rogacz* = kołacii: » Prosimy 
was... na te rogacze kołacze* Pozn. 
II, 303. 

Rogal = > rózga weselna z sosno- 
wej lub jałowcowej gałęzi o pięciu 
równo obciętych prętach* Wisła 
VI, 194. TożKiel. I, 95. Zb. XIV, 
79. Zdr. »Rogalicek* w temże 



Ro«fala — Rogula 



31 



znacz, ib 91. || > Rogal = ma- 
łe wka« Udz. II > Rogal = wół« 
Pr. fil. IV, 242. II . Rogale, ro- 
galiki, rogalicki a rożki = gatu- 
nek kartonie Zb. XIV, 26. 

Rogala = W(')ł (?) : » w stawie wodę 
pił rogala, ab, żeby nie Marysia, 
da złapała za róg bvsia, utopiłby 
się rogala* Zb. Vin, 107. || »Ro. 
gala* = kołacz (?): »Jest tu pie- 
czona rogala... Nie dacie rogala, 
dajcie chleba glań* Nadm. 76. 
Por. Rogacz. 

Rogalec = »djaboł« Pauli 76. 

Rogaliczok p. Rogal. 

Rogalić się »a. rojratać się, rejdo- 
sić się = wiercić się, zachowy- 
wać się niespokojnie* Zb. I, 50. 

Rogalik p. Rogal. 

Rogalka »a. logarka = narzędzie 
do mieszania mąki w wodzie* 
Rozpr. IX, 209. » Rogalka = ki- 
jek z sęczkami do gniecenia zie- 
mniaków po ugotowaniu* Zb. X, 
203. 

Rogatać się p. Rogalić się. 

Rogatka » a. rogal y wka = czapka 
o czterech rogach « Pr. fil. IV. 869. 
Toż ib. 242. .Rogatka* w teniże 
znacz. Kai. 38. || .Rogatka* = 
mątewka, kozietek, kłótewka* Ust. 
od p. Czepicie wskiego. || .Ro- 
gatka = tatarka, hreczka* Pr. 
fil. IV, 242. 

Rogaty = mający rogi: .Rogata 
= nazwa owcv* Wisła V, 923. 
.Rogaty* = djabeł Krak. I, 64. 

Rogatywka = .czapka z baran- 
kiem o 4 rogach* Osip. Toż Pr. 
fil.V, 866. II .Rogatywka == proca 
robiona do zabawy dla dzieci* ib. 
Por. Rogatka. 

Rogojsz = piróg z mąki jęczmien- 
nej (z litews. ragaiszvs)* Tvg. ii. 
1, X, 463. Toż Juc.'l85. 

Rogotać się = » poruszać się nie- 
spokojnie* Rozpr. VIII, 232. 

Rogowe = . mały datek pieniężny 



pastuchowi przy kupnie bydlęcia 
lub owcy* Spr. V, 409. .Rogowe 
= porękawiczne przy kupnie roga- 
ci zny, dawane na jarmarkach po- 
średnikom* Pr. fil. IV, 869. Toż 
Krak. IV, 320 p. w. Rzezak. 

Rogownik = . narożna krokiew, 
grub<za i dłuższa od innych i wię- 
cej na dół wypuszczona* Was. 32. 

Rogow^ski: .Na Rogoskie pole* 
Kieł. II, 163. 

Rogowy = rogaty : . Rydło rogo- 
we* Witw. 45, 47, 99, 100. P. 
Rogowe. 

Rogoża = .nazwa rośliny wodnej, 
pospolitej w Narwi* Pr. fil. IV, 
869. .Rogoża a. rogożnik = ro- 
ślina wodna nad Narwią z nasię- 

» 

niem kształtu pałki z powierzch- 
nią jakby aksamitną* ib. 901. 
Rogoża = sitowie szerokolistne, 
zwane także pałki* Osip. .Wy- 
sepka, zarosła drzewami, rogoża 
i trzciną* Kai. 210. || .Rogoża 
= mata pleciona z trzciny, zwa- 
nej rogoziną* Roczn. 231. .Ro- 
hoża* w^ temże znacz. Ust. z Li- 
twy. Por. Rogoziną. 

Rogoziną = .sitowie* O. .Rogo- 
zinę zelniesz, stawek wyszlamu- 
jesz* WV>je. II, 185. .Z trzciny, 
zwanej rogoziną* (robią się maty) 
Roczn. 231. Por. Rogoża. 

Rogoźnik p. Rogoża. 

Rogoża p. Rogoża. 

Rogożkowy = . zrobion y z rogo- 
ży* Ust. z Litwy. 

Rogów: .Chłop z Rogowa kupiul 
krowę w Tyłowie, wiód ją weie 
Słuchanowa, zawiód ją przed Wi- 
dyń i zabiiił ją (grzebień wycze- 
suje wesz z tyłu głowy koło ucłia, 
którą zabija się przed oczami)* 
Swięt. 653. 

Rogula = .krowa z wielkimi ro- 
gami* Rozpr. X, 267. .Rogula* 
= nazwa krowy ib. 245. Pozn. 
I, 104. Wisła V, 923. iMaz. HI, 



32 



Hogalka — Rok 



46. »Rogula = krowa w zagadce « 

Pr. fil. V, 866. Toż Święt. 658. 

II >Roguia = niąlewka* Rozpr. 

XII, 101. Hoff 41. II »RoguIa a. 

rogu i ka = ost rożka, Dolphinium* 

Pelr. W tctnże znacz.: >RohaIa< 

Wis^a II, 5 (Orzoszkowa). »Ro- 

gulka* Ust. z Litwy. 
Rogulka p. Rogula. 
Rohacz ^ > jelonek, Lucanus Cer- 

vus< (w Rohatyńskieni) Zb. V, 

134. 
Rohlić się p. Roch lic się. 

Rohoczod »a, rohotad = grzecho- 
tać « Ust. z Litwy. 

Rohot »a. rohotanie = grzechot, 
grzechotanie* Ust. z Litwy. 

R o h o t a ć p. R o h o c z e d. 

Rohotanie p. Rohot. 

Rohoża p. Rogoża. 

Rohula p. Rogula 

Roić = » fermentować* Petr. || 
>Roić« = przybierać, burzyć się: 

> Morze rojiło = wzbieniło w przy- 
pływie* Krak. IV, 106. > Rojące 
morze wyrzuciło wieloryba* ib. 
» Morze jakiebądź zdeohliny nie 
lubi, i wtenczas okrutnie sobą 
roji, na brzegi wylewa* ib. III, 
36. 

Rojek = »wół mały, rasy góral- 
skiej* Enc. R. II, 827. 

Rojenie = » fermentowanie* Petr. 

R o j n i c a = >gad podobny do żmii, 
w mniemaniu ludu wydający z sie- 
bie roje pszczół* Zb. V, 157. 

Rojnik = »|)rzytulija, GjJlium ve- 
rum* Zb. VI, 257. > Rojnik a. tro- 
jan, gromotrzask = zi(»l(», niem. 
Hauswurzel* Aten. 1807 II, 119. 
P. Gromotrzask. 

Rojst = » miejsce bagniste* O. 

> Rojsty grzązkie* Pol Pieśń o zie- 
mi. ^Łąki. . i roisly zmieniają się 
w jeziora* Tyg. ii. 1, Xin, 241 
(W. Pol). (Por. liłews. rajstis = 
źródło. Połuj. 342 K.). 



Roj za = > kajzerka, bułeczka her- 
batnia* Ust. z Włocławka. 

Rok: w liczbie mn. roki, roków, re- 
kom i t. d. Wójc. KI. I, 96; ib. 
II, 86. Wisła IX, 230. Zaw. 66. 
Wisła I, 308. Wędr. XXVI, 169. 
Lip. 96. Zb. V,' 209: ib. 226^ 
234. Zb. VII, 7: ib. 48; ib. 68. 
Zb. IX, 266. Zb. XII, 192. Zb. 
XIV, 230; ib. 244. Zb. XV, 8; 
ib. 20: ib. 71. Kolb. 240. Pozn. 
VI, 116. Klak. IV, 181. Cisz. 135; 
ib. 146, 285. Rozpr. VIII, 214; 
ib. 263; ib. IX, 179; ib. 185; 
ib. X, 263; ib. XX, 433. Święt 
409, 489 etc. Mat. Zap. 8. Rud. 

155. Wisła VIII, 792 > We dwóch 
rekach* = w ciągu 2 lat Cisz. 
285. »Wy.<tuzyłem sobie penien- 
kę, w siodmiu rokach Kasieńkę « 
Zb, XIV, 144. .Od kielo roków* 
Zb. V, 191. »Rok uptynęjo* Cisz. 
23. » Uszło to rok, półtora* Nadm. 

156. »Bez dwa roka = przez, 
dwa lata* Pleszcz. 30. >Wvsed 
tak rok* = upłynął rok Chełch. 
II, 32. »Wysło od tygo rok seść 
niedzieN ib. I, 40 »Zyli pu — 
rok ze .soha* Pozn. VI, 174. 
>Trzeci(»go roku = przed dwoma 
lały, dwa lała tenui* Rozpr. X, 
208 »Mówi mąż do żony: do- 
daj że mi rady, bo będą lu swary^ 
hałasy i zdradv i ciebie rok do- 
leci* ' Pozn. IV, 245. II .Rok 
przybyszowy = rok przestępny* 
Osip. II »Rok*: *Słój roczny, n a- 
rośnięty na drzewie, zwjuiy po- 
spolicie rokami* Kłosy XVIII, 28. 
> Drzewo mo«rło w młodości szer- 
sze roki osadzać... Mierzyłem i ra- 
cliowałem roki< ib. || Zdr. .Ro- 
czek* Kuj. U, 37. >Pół rocka* 
Kozł. 95, Toż ib. 101. .Roczków 
z(* sześ('* Kolb. 229. .Stery ro- 
czki « Lip. 151. Podobnie: Lub. 
I, 258. Ś\vi<,'t. 174. Goszcz. 282. 
»Hoczka doczekała* Pozn. II, 198. 



Rokiciarz — Romta 



35 



>Tego roczku* Kuj. II, 37. »Już 
ona roczek jest wydana* Rog. n® 
146. > Matko... chowajże mnie... 
od roczka do roczka* Zejsz. 104. 
>Młodsa siostra, jesce rockiem nie 
dorosła* Maz. III, 188. >Roczyk 
= roczek* Wrześ. T. 46. »Ro- 
czeniok*: > Chowajże mi Kasię 
dom a do roczeńku, do siódmego* 
Wójc. I, 53. »Roczeczek*: »Do 
roczeczku siódmego* Kętrz. 57. 
»Za roczoczek, za dwie, a za 
trzeci ledwie* Kolb. 241. >Dwa 
roceckim z tobą żyła* Goszcz. 
279. 

Rokiciarz: »W krzaku rokity (sa- 
lix rosmari ni folia) siedzi djabeł 
zwany rokiciarz* Wisła VII, 102. 

Rokiciczka: * Słomiane galaty, 
a bóciczki z rokiciczki* Rog. n^ 
84. 

Rokicina: > Idź do lasu pod krzak, 
zwany rokiciną* Rud. 109. >Re- 
kiecina = rokicina* Wisła III, 
89. 

Rokicki: »Pan rokicki = djabeł, 
co siedzi w rokicinie* Chełm. II, 
128 

Rokita = »Salix silesiaea* Wrześ. 
19. T'jż Rozpr. XVII, 13. .Ro- 
kita a. samowzion, ponieważ sa- 
ma się zasiewa w zrębach* Spr. 
V, 409. II .Rokita = djabeł, sie- 
dzący w rokitowym krzaku* Wisła 
VII, 'l73. Toż Zb. XI, 7. »Dzie- 
wcyno, Rokito!< Wisła VIII, 218. 
»Rekita = djabeł błotny, pilnu- 
jący pieniędzy* iMil. Toż Ghełch. 
IlVlól. Spr.'V, 120. »Rokita a. 
Safian :=: duch- psotnik, siedzący 
w bagnach* Zb. IX, 59. 

Rokitowy: > Oj, dałam- ci c war tomu 
da rokitową rózgę* Kieł. I, 131. 
»Cemu druchny nie .śpiwiif-ie, cy 
rogowe pyski macie? Nie rogowe, 
rokitowe* Zb. VIII, 272. 

Rola =^ > nadział kmiecy, niwa kmie- 
ca ; dzielą się na czwarcizny. 

Słownik T. V. 



ośminy i półośminy (góral)* Enc. 
R. II, 815. >Rola = dawna miara 
gruntu* Spr. V, 409; ib. IV, 312. 
>Rola = gospodarstwo, obejmu- 
jące około 50 morgów pola. Wła- 
ściciel nazywa się siedlak* Rozpr. 
XII, 101. »Trza uciekać za trze- 
cią rolą* Zb. X, 180. > Matusia, 
weźze mnie z niewole, bo on mnie 
zaprząga s kónisiem do role* Wisła 
VII, 128. II >Rola* = rejestr: 
>Felfeber z roli wymaże* (zmar- 
łego żołnierza) Zb. VIII, 75. Por. 
Boża roi a. 

Rolak = .rolnik* Pr. fil. IV, 242. 

Roleczka: >Wdowusia chciała się 
dorobid i ujęła pół roleczki, nie- 
miał jej kto zrobić* Zb. IV, 141. 

Roliczka: > Orał roiickę oraną * Zb. 
IV, 155. » Miała roiickę siać* ib. 
159. > Rozsiała po... roliczce* ib. 
IX, 13. 

Roli n a: > Śnieg się wije po płocinie,. 
a pszeniczka po rolinie* Pozn. II, 
198. 

R o 1 i z n a : > Dobrze chłopu na roli- 
znie* Zb. VIII, 114. 

Rom = » wołanie na konia, żeby 
się w stajni obrócił* (z niem. he- 
rum K.) Wisła III, 739. 

Romanika = >balaski przed wiel- 
kim ołtarzem w kościele* Zb. I, 
56. 

Romanse = > Moranse * Parcz. 

R o m a n ś n i c a : » Moranśnica = ro- 
manse lubiąca* Parcz. 

R o m a t u s, R o m a t y s, R o m a t y z, 
R o m a t y z m p. Reumatyzm. 

R o m b e k p. Rąbek. 

Rom bież p. Rąbież. 

R o m n y p. R ó w n y. 

R o m o t p. R u m o t. 

Romta = przy.śpiew: »Ronitada« 
Pozn, II, 313; ib. I, 254. Zb. VI, 
127. >Romtadjada< Lip. 198. 
»Rornta roniła dada* Kuj. II, 59. 
>Ronila radia* Zb. VI, 59. >Rumta 
radymi Łęcz. 121. » Romta, rom- 

3 



34 



Romtiridera — Roskal 



iatata« Zb. IX, 183. »Romtaj* 
ib. 259. »Romladana« Pozn. IV, 
240. »Romtada radyc Maz. II, 94. 
• Romtada, romtada, na romtadzie 
kościóN Zb. Xn, 154. »Romta- 
lata dia daiia« Rad. II, 61. >Rom 
tom... dada* Łęcz. 116. »Romta 
dy łydy ra* ib. 139. >Romtara- 
da« Maz. V, 236. 

Romtiridera = przvśpiew: Kuj. 
II, 46 i 47. 

Rona = »camer, bloch* (= sztuka 
drzewa K.) Pobł. 80. 

Roncetel = »kwit: dali mi ron- 
cetla, ale mi ujeni dwa ruble* 
Pr. fil. III, 497. 

Ronić: »Descyk roni* Maz. II, 59. 
>Ptasecek leci, skrzydełkiem roni* 
Lub. I, 201. >Zonę serdecznie 
kochał, nad dziatkami duch ronił* 
Glin. III, 214. 

Ronko p. Grono. 

Roń = majeranek: > Choćbyś mi 
uwiła (wianek) ze samego roniu 
(majeranku)* Zb. X, 279. 

Ropa = » para wodna* Ram. 182. 
Toż Pobł. 80. 

Ropczyce: »Ropcyce, na dole stoi- 
cie* Zb. XV, 77. Toż ib. 139. 
>Tu w Ropcycach* ib. 111. 
»Z Ropcyc do Dębice* ib. 159. 
>Uo Ropcyc* ib. 162. 

Ropić się: »Ropic sę = parować, 
parą zabiegać: okna... ropią się, 
kiedy zimno na dworze; woda za- 
gotowana ropi się t. j. paruje* 
Pobł. 80. 

Ropolić się =. * kręcić się, ru- 
szać się* Udz. 

Ropotać = » robić hałas * Rozpr. 
VIII, 232. Toż ib. XVII, 58. 

Ropować się: » Ropówac s5 = 
parować (o wodzie)* Ram. 182. 

Rop uchu: »Chro[)ncha = żaba* 
Zb. XI, 15. II >Rupucha = wesz 
owiec, purchwa, pejka^* Pobł. 80. 

Roralka = » świeca na ołlarzu pa- 
ląca się podczas ruraN Pobł. 141. 



Rordeka p. Ordeka. 

Ros- p. Roz-. 

Rosa = > kwiat zboża* Maz. V, 54. 
Osip. 

Rosada p. Rozsada. 

Roseczka = rosa: » Wychodzi na 
nie (dzieweczkę) roseczka* Rog. 
n° 223. »Rosiczka*: > Wychodzi 
na nię rosiczka* ib. n^ 224. >Będę 
rosiczkę pijał* ib. n^ 450. »Ro- 
sicka padała* Krak. I, 284. Tot 
Kon. 80. .Rosicka* Zb. V, 227. 
>Roska*: »Będę roskę piła* Łys. 
41. »My... roske pozbierali* Krak. 
I 284. Toż Kon. 80. >Nie roz- 
trząsajcie... roski* Kuj. I, 314. 
• Rosieńka*: » Pierwszą rosieńkę 
otrząsali* Wójc. I, 268. 

Rosiana = » krowa z bardzo ma- 
łemi kropkami innej barwy* Rozpr. 
X, 267. » Rosiana = krowa w dro- 
bniutkie centki czarne lub białe* 
Wisła V, 923. >Rosiana = nazwa 
krowy* ib. VIII, 812. 

Rosiaty = » pstry, o maści konia 
lub bydlęcia* Spr. V, 410. Wrześ. 
19. 

Rosiczka p. Roseczka. || »Ro- 
siczka == nawrotek, Alchemilla 
yulgaris* Petr. » Rosiczka = ro- 
śnik, Drosera, roślina bagienna* 
Osip. »Drosiczka« = nazwa ro- 
śliny Krak. III, 147. || »Żaba ro- 
siczka = żaba, która po trawni- 
kach lub łąkach widzieć się daje* 
GIuz. 548. 

Rosić: »Poczon... deszcz rosić* Pozn. 
VI, 175. II » Rosić a. rosować len 
= po wymoczeniu rozpostrzeć na 
trawie, poddając go... wpł>'wo\vi 
rosy i deszczowe Pr. fil. IV, 869. 
»Len rosi się w rzece* (= mo- 
czy się) Maz. I, 65. 

R o s i e ń k a ]). Roseczka. 

R o s i k o li = > koniczyna* Pr. fil. III, 
497: ib. V, 86H. ' 

Roska p. Rus oczka. 

Roskal = >rozlop> Pr. fil. V, 866. 



Rosłag — Rość 



35 



Rósł ag = »rozora, brózda* Ust. 
z Lidy. 

Rosocha = »gruba gałąź z roz- 
chodzącemi się widłowalo odrost- 
kamic Mil. »Rosochy = gałęzie 
rosnące widłowato« Spr. V, 120. 
Toż Chełch. I, 178. || .Rosocha 
= część żórawia: słup rozdziela- 
jący się u wierzchu na dwie od- 
nogi, do którego przytwierdzają 
belkę, sznigę* Pr. fil. IV, 2ir2. 
Por. Rościochy, Rozsosnąć. 

Rosolenie = » solenie serów przez 
zanurzenie na pewien czas w ro- 
sole* Wrześ. 19. Spr. V, 410. 

Rosolić: >Gdy sćrki stężeją, kładą 
się do mocno osolonej serwatki, 
czvli rosolą się, aby nasłoniały* 
Enc. R. II, 820. Spr. V, 410. 

Rosolka = » rodzaj wódki osło- 

^ dzone|« Aten. 1877, I, 390 i II, 
' 661. >Rozołka«Wędr. XXVI, 136. 

Rosopita = »sos albo zupa w zna- 
cznej ilości a rzadka* Parcz. 

Rososzka = » gałązka « (rosochata) 
Pozn. II, 99. > Rososzka czyli 
kulka drewniana* GIuz. 663. .Ro- 
soszka = długa tyka na jednym 
końcu rozszczepiona do strącania 
owoców z drzewa* Ust. z Pło- 
ckiego. 

Rosować p. Rosić. || .Rosować 
a. krasować = kwitnąć, o zbożu < 
Ust. z Litwy. .Rósować = kwi- 
tnąć, o zbożu* Maz. V, 64. Spr. 
V, 142. Pr. fil. IV, 869. Osip. 
Por. Krasować. 

Rosowanie == .kwitnienie zbóż* 
Osip. 

Rosół = .woda osolona* Spr. V, 
410. .Rosół = słona woda do 
serów* Wrześ. 19. Cer. .Rosół 
= słona woda z zasolonego mię- 
sa* Pr. fil. IV. 287. .Rosół = 
słona woda, w której się przecho- 
wuje wieprzowina* Rozpr. XII, 
100. .Rosół = kwas z kapusty 
lub ogórków* Chełm. I, 61. 



Rosówka = .glista czerwona* Wi- 
sła V, 644. 

Rost = .wzrost* Pr. fil. V, 866. 

Rostaje p. Rozstaje. 

Rost lin a: .Rostllna = roślina* 
Ram. 182. 

Rostopaść = .jaskółcze ziele, Che- 
lidonium majus* Zb. VI, 321. 

Rostropysz = .1, głowa rozczo- 
chrana 2, człowiek rozczochrany: 
wchodzi jakiś rostropysz, włosy 
mu się jeżą* Pr. fil. V, 866. 

Rostrucharz: .Obtrucharz* Ust. 
z Wilna. 

Rosumak = .wyraz obelżywy* 
Pr. fil. IV, 242. 

Roszczybać się = . troszczyć 
się, troszcząc się biegać za czem, 
obijać siec Kolb. rękop. 

Rosztabig = . mebel duży nie- 
zręczny* Pr. fil. V, 866. 

Rosztobiga = .jako wyzwisko, 
o tęgiej babie (zap. z niem. Rust- 
bock = kobylica; por. rastabigi 
:= jakaś potrawa Wisła VI, 872)* 
Pr. fil. V, 866. 

Roszenie lnu = .moczenie lnu* 
Maz. I, 66. 

Roś: .Pragniesz-ci ty, pragniesz (me- 
go wionka) na moje biołom roś 
(urodę?)* Pozn. IV, 141. Toż Lip. 
161. 

Rościć się: .Len sie na rosie 
w słuhak rości, jak je w mocydle 
niedomocony* Spr. V, 410. 

Rościochy = .gałęzie suche (roz- 
sochy)* Rozpr. XVII, 68. .Ro- 
ściochy = gałęzie suche* Spr. 
IV, 338. Por. Ruściochy. 

Rość: 3 os. 1. p. .Roście* Zb. I, 
118. Maz. III, 239. Kieł. I, 77. 
Cinc. 34. Łęcz. 198. Lub. I, 263. 
Rud. 168 i 192. 3 os. 1. mn. 
.Roscą jabka na jabłoni* Nadm. 
154. Rozkaz. .Roś*: .Roś gra- 
natku wysoko* Kolb. 18. .Roś 
lelujko wysoko* Zb. IX, 249. 
Rcsnijc = rosnąć* Hiif. 83. .Res 

3* 



36 



Rośla — Rozbestwić się 



= rósł* ib. >Nie bijże mi moi 
siostry, bo moja siostra nie do 
ciebie rosła* Kozł. 84. > Miesiąc 
rośnie = idzie od nowiu ko pejni« 
Chełm. II, 171. 

Rośla = » kiełek zbożowego ziarna; 
młody, w zawiązku jeszcze będący 
odrostek z korzenia kartofla, bu- 
raka i t. p.« O. 

Rosiak = > młode drzewo « Pr. fil. 
V, 866. 

Rost p. Ruszt. 

Rośtoka p. Roztoka. 

Rotł = >łotrc Pr. fil. V, 866. 

Rotłowy = » łotrowy : żona rotłowa 
mądrze postąpiła* Pr. fll. V, 866 

Rotyć = » roślina, żółty podobny 

do marony* (zap. zam. wrotycz Ł.) 

Fed. 170. 
Rowarski rr= »ruchawy* Pobł. 80. 

• Rowarzci = ruchliwy, wśeibski* 

Ram. 182. 
Rowarzenie= » ruchliwość * Pobł. 

80. 
R o w a r z y ć : > Rowarzf c = rucha- 

wym być, szperać* Pobł. 80. 

Rowas = »kłopot* Rozpr. X, 299; 
ib. XVII, 24. > Rowas = umar- 
twienie, kłopol, a przedewszyst- 
kiem: dług, kredyt: wzionek chleba 
na rowas: u Słowaków rowas = 
patyk, na którym chłop karbuje 
ilość wypitej wódki* Spr. V, 410. 
■^ Rowas = karby: Szyiikarz z je- 
ai.L ', dłużnik z dru<rioj strony na 
kawałku drzewa narzynają karby 
na kwaterki wypitej wódki* Wrześ. 
19. 

R o w i ć się: > Rowie sit = roić się: 
pszczole sa rOwio* llilf. 179. 

Rowienka = » miejsce równe bez 
lasu* Wrześ. 20. > Rowienka* 
w ternże znacz. Rozpr. XVII, 12 
p. w^ Płania. > Rowienka = ró- 
wninka* Spr. V, 410. Por. Ró- 
w n i a. 

R o w i e n n i k p. R ó w i e n n i k. 



Równie: » Weź ty dziewulecke, Ró- 
wnież równo sobie* Kętrz. 66. 

Roza p. Róża. 

Rozanowy = różany: > W roza- 
nowym wianku* Kętrz. 76. 

Rozany p. Różany. 

Rozbabrany = > niestarannie ubra- 
ny, niestarannie zrobiony* Parcz. 
• Dziecko rozbabrane = mazgajo- 
wate* Rozpr. X, 269. 

Rozbachany = » roztyły * Roczn.. 
231. 

Rozbaczyć się = przypomnieć 
się: »Przecytej... to moje pisanie,, 
niech ci sie rozbocy to nasze ko- 
chanie* Wisła VIII, 705. 

Rozbaii dzioszyć: > Ozbańdziosyć 
= wypuścić jelita* Spr. V, 342 
p. w. Bańdzioch. 

Rozbaranić się: >Rozbaranic sa 
= siąść, lec jak baran, rozwalić 
się* Ram. 182. Toż Pobł. 80. 

Rozbark = > targowisko końskie, 
niem. Rossmarkt* Ust. z Kalisza. 

Rozbasamować się = >rozlam- 
parcić się, rozpuścić się* IJdz. 

Rozbebeszyć = » rozmamrać, roz- 
rzucić* Pr. fil. V, 866. 

Rozbebłać: »Rozbeblac = rozpe- 
ckać* Pobł. 80. »Rozbeblac = 
rozbabrać* Ram. 182. >"Ozbebtać 
= pumierzwić, rozwiązać, roz- 
puścić: uociepka sie uozbebfcija 
= rozwiązała się; człowiek uoz- 
bobjany = rozczochrany, mający 
ubranie w nieładzie* Rozpr. XXVI, 
387. II »Ozbobłać = rozgadać, 
rozpowiedzieć* Swięl. 

Rozbeclitany Zb. I, 75 odsyła do 
Roczn. 231 ale tam niema. 

R o z b e 1 1 a ć : » Ozbełlać = rozcien- 
czvć gęsty płyn* Swięt. »Rozbe- 
t łać « : > W o i rę by d I a j ało w i cy roz- 
belłano = rozmieszane w wodzie* 
Kam. 102. >Rozb}ektać* : »Mleko 
ozbłoktano ^= rozwiedzione wodą* 
Spr. W 344 I), w. Błekiać. 

Rozbestwić się = > rozłajdaczyć 



Rozbetłać — Rozbrój 



37 



się, rozłobuzować się< Spr. V, 
120. »Rozbeslwid sie = rozja- 
dowid się< Mil. 

Rozbetłać p. Rozbełtać. 

Rozbić: »0j chmielu... rozbiłeś dzie- 
wczę na pastewniku* Pozn. I, 237. 
> Czerwona różyczko, czemuż nie 
rozbijesz?* Rog. n^ 167. || > Roz- 
bić się« = zap. potłuc się: >Gdy 
gęsi lub kury sie ozbiją, niesą 
wodne jaja tak , ze sie ś nich 
lejec Święt. 639. || »'Ozbić sie 
= spełznąć na niczem, nie dojść 
do skutku: weszele sie "ozbioło* 
Rozpr. XXVI, 387. || »Rozbić 
się*: » Jezioro sie rozbiło* = lód 
na niem popękał Pozn. VI, 296. 

Rozbiegi w ać się = rozlegać się: 
>Brzękot zwonow dalek sę roz- 
bjegiwśł* Derd. 73. 

Roz bieleć: > Ona rozbielała na twa- 
rzy coraz lepiej,,, aż ze wszyst- 
kiem wybielała* Kiei. II, 228 

Rozbierać = » or^łabiać : wódka 
go rozbiera* Ust. z Królesiwa. || 
>Ozbierać = tęgo obić* Hoff 41. 
II » Rozbierać się = w grze w pił- 
kę losować, kto ma być na wy- 
granej* Pr. fil. V, 866. 

Rozbocyć sie p. Rozbaczyć 
sie. 

Rozbieżne drogi = » rozstajne 
drogi* Pr. fil. V, 867. » Poszła na 
rozbieżne drojji* Lub. I, 308. 

Rozbijać = »kaleczyć np. odyniec 
psy rozbija, myśl.* Pr. fil.V, 867. 
II » Rozbijać się = 1, biegać w ró- 
żne strony 2, włóczyć się. łajda- 
czyć się* Ust. z Warszawy. •Go- 
spodarz... rozbija się za nimi (po- 
szukując konia i wozu) na wszyst- 
kie strony* Święt. 149. »Powoli, 
powoli się nic rozbijajcie, tańcuj- 
cie wesoło* Rud. 138. || > Roz- 
bijać się*: » Córka tak się roz- 
bija* = smuci się, Irapi się Tyg. 
ii. 1, IX, 210. II > Rozbijać się* 
= rozwijać się(?): »Jak się bę- 



dzie sucha lipka rozbijać?* Rog. 
n» 278. 

Rozbijanie dzwonów = •dzwo- 
nienie przez każdego wieśniaka 
w pierwszy dzień Wielkiej Nocy* 
(z Czerw. Rusi) Tyg. ii. 1, IX, 88. 

Rozbisić się = » swawolić bez 
końca* Spr. V, 120. 

Rozbleczeć się: »Rozbleczec sa 
= rozbeczeć się* Ram. 182. 

Rozblek = >swawolnik, hałaśnik* 
Pobł. 80. 

Rozblekować: >Rozblekowac = 
krzyczeć po drogach, wałęsać się 
po miejscach publicznych osobli- 
wie w nocy z hałasem* Pobł. 80. 

Rozbłektać p. Rozbełtać. 

Rozboleć: » Gowisia mnie rozbo- 
lała* Krak. II, 108. »A mnie 
główeńka rozbolała* Fed. 95. 

Rozbolenie = > boleść wewnętrz- 
na np. brzucha* Cer. » Choremu 
na rozbolenie wodę święconą po- 
dają* Wisła VII, 747. 

Rozboruchać się: > Jak się wdowa 
rozborucha, nieboszczyka z grobu 
rucha* Kieł. I, 193. 

Rozbój = >nazwa psa* Wisła VII, 
749. 

Rozbójectwo = »rozbójstwo* Zb. 
VIII, 253. 

R o z b ó j e ń s t w o : > Ozbójeńslwo = 
rozbój < Spr. V, 388. 

R o z b ó j n i c k i = » rozbójniczy « Tyg. 
ii. 1, XII, 50. 

Rozbójny: > Sło trzech braci roz- 
bójników i rozbójną droga* Zb. 
III, 53. 

Rozbrat: >Weźże rozbrat, Kasiu, 
z bogatego stroju* Wójc, II, 299. 

Rozbrejać = » zrobić co rząd- 
kiem, rozrzedzać np. kaszę* Pr. 
fil. IV, 242. 

Rozbronić: » Kasia w środku (wal- 
czących) stanęła... wszystkich wraz 
rozbroniła* Wójc. I, 55. 

Rozbrój = > zaburzenie, bijatyka* 
Hue 369. 



38 



Rozbryżdża sie — Rozchlapać 



Rozbryżdża sie = »dnieje< Pr. 
fil. IV, 242; ib.V, 867. Por. Roz- 
brzyzgiwać. 

Rozbrzechtać p. Brzechtać. 

Rozbrzydnąć: »Rozbrz^dnac = 
rozmięknąć* Ram. 182. Por. Roz- 
b r z y g n ą ć. 

Rozbrzfgły = »rozmięWy np. dro- 
ga po deszczu* PoW. 81. 

Rozbrz^gnąc = > rozmięknąć bar- 
dzo* Pobł. 81. Por. RozbrzY- 
dnać. 

Rozbrzyzgiwać = » rozwidniać 
się przed wschodem słońca* Mil. 

Rozbuchać się = >być rozpu- 
stnym, swawolnym* Wrześ. 20. 
Rozpr. X, 299. >Ozbochać sie = 
rozigrać się, puścić wodze namię- 
tnościom* Święt. >Ozbuchać sie 
= rozzuchwalić się, rozpuścić się, 
rozwydrzyć się< Spr. V, 388. 

Rozbuchaniec = » człowiek roz- 
pustny* Spr. IV, 29. 'Rozbucha- 
niec* = swawolnik: » Chodaki, 
jak to rozbuhaiice zacęły krzyceć* 
Wisła VII, 102. »Ozbućhaniec = 
rozpustny chłopak < Rozpr. IX, 211. 
»"Ozbuchanicc = rozpuszczony, 
zuchwały* ib. XXVI, c87. 

Rozbuchany = » swawolny* Spr- 
IV, 348. •"Ozhuchany = rozpu- 
szczony, zuchwały* Rozpr. XXVI, 
387. 

Rozbuć się p. Rozuć się. 

Rozbujać = » rozwalić, rozrzucić 
np. kopiec graniczny, kopę siana 
i 1. p.* Pr. fil. IV, 870. II »Roz- 
bujać się = roz[)łakać się, za- 
wodzić płaczom* ib. II »Rozbujać 
się w czem* = zepsuć co: »Roz- 
bujał się w moij cnocie* fuwo- 
dziciol) Kuj. II. 39. 

Rozbujny = dziki, niepohamowa- 
ny: »Byk... był rozbujny i nikomu 
się prowadzić nic dał* Kieł. II, 
227. 

Rozburzać = [)rzewracać i ?): > I- 



dzie do jednego ołtarza, światłem 
rozburzą* Kieł. II, 228. 

Rozcapierzyć —z » rozłożyć ręce « 
Pleszcz. 42. » Rozcapierzyć = 
rozczepierzyć, rozpostrzeć* Pr. fil. 
IV, 870. » Rozcapierzyć = roz- 
łożyć, rozciągnąć, rozszerzyć np. 
ręce* ib. V, 867. >Rozcapirzyć* 
Spr. V, 120. » Rozczapierzywszy 
obie ręce* Zmor. 180. > Rozcza- 
pierzyć* Pr. fil. IV, 243. •Roz- 
czapierzyć a. rozczepierzyć* w ten)- 
że znacz. Rozpr. XVII, 84. »°0z- 
capierzyć* Rozpr. XXVI, 387. 
»Oscapierzyć* Święt. >Ozcapie- 
rzyć* Spr. V, 388. > Rozczepirzyć * 
Zb. I, 75. » Kaczka ogon rozcze- 
pierze* Myszk. 19. » Niechże jej 
sie warkocyk rozcapierzy* Maz. I, 
222. >Ani ruty, ani pierza, cemze 
wianek rozeapirzem* Rad. 1, 145. 
• Rozciapirzyć*: » Gawron... roz- 
ciapirzyłogon* Pozn. IV, 71. Por. 
Roztopierzyć. 

Rozcapierz ysty = » rozłożysty* 
Pr. fil. V, 867. 

R o z c h a 1 a m u ż V ć = » rozgotować * 
Pr. fil. V, 867. 

R o z c h a m d a n y = > w porozpina- 
nem na piersiach aż do gołego 
ciała ubraniu* Mil. »Rozchemtany 
= na którym ubranie w nieładzie, 
niezapięle* Kolb. rękop. 

R o z c h a m r a ć = »źle pokrajać (np. 
rozbierając wieprza): roztargać (np. 
kopę siana, siedząc na niej w kil- 
koro niespokojnie)* Czark. 

Rozcharkolać sie = » rozkleko- 
tać się np. o wozie* Pr. fil. IV, 
242. 

Rozchemtany p. Rozcham- 
d a n y. 

Rozchlamać = » rozlać , wylać : 
świnia rozchlamie paszę z koryt.i, 
człowiek — jadło z miski* Czark. 

R o z c ii 1 a }) a ć = porozlewać: » Roz- 
chlapać wodęc Wisła III, 743 
p. w. Chlapać. 



Rozchlasnąć się — Rozcieszyć 



39 



Rozchlasnąć się = rozbryzgać 
się: »Ino sie woda na wsyćkie 
strony ozchlasła« S^yięt. 472. 

Rozchlebotać = »roztrząść, po- 
psuć*. Pr. fil. V, 867. »Woda jeno 
w wilku brzdągoce, rozchlebolajo 
sie« Cisz. 308. 

Rozchlustany = > mający nie- 
zapięle ubranie a. koszulę na pier- 
siach, rozchełstany* Ust. z Litwy. 

Rozchodne drogi = » rozstajne 
drogi « Ust. z Lidv. 

Rozchodnik = » pJucnik, Sticta 
palnionacea« Petr. 

Rozcłiodować pieniądze = 
> wydawać pieniądze* Zb. II, 252. 
Toż Ust. z Litwy. 

Rozchodzić się: »Rozychodząsię 
= rozchodzą się* Maz. III. 193. 
II » Rozchodzić się* : »Onisietam 
(świniarek i smok) w dobrym spo- 
sobie jednak nie rozchodzą oba* 
= nie rozejdą się, nie rozstaną 
się Pozn. VI, 16. || >Rozch()dzi 
się komu o co* = chodzi komu 
o co: >Gdy się tylko o wodę jej 
rozchodzi* Roczn. 233. > Rozcho- 
dziło się tylko o sporządzenie tego 
lik woni* Bar. 131. > Niech ci sie 
o to. droga żoneczko, nie rozclio- 
dzi* Wisła VIII, 252. 

Roz eh ot p. Roz kot. 

Rozchotać się = >o>otać się, 
ochotać się t. j. zorjentować się, 
zrozumieć co* Wrześ. 20. 

Rozchoworca = > herold « Mrong. 
390. 

Rozchód pępka »a. ozchód pępa 
= bodziszek łąkowy, Geranium 
pratense* Krak. III, 131. 

Rozchódka = »mała kukiełka* 
Krak. I, 134-. 

Rozchrustać się = » rozinamać 
się : Rozchrustał się jak żyd* 
Czark. 

Rozchru stanieć = » którv ma 
rozpięte ubranie lub koszulę na 
piersiach* Czark. 



Rozchrzestać się = »rozpiąó 
się aż do gołego ciała: dzieciak 
chodzi rozchrzestany* Czark. »Roz- 
chrzestana koszula* = rozpięta 
na piersiach Kraj, Dod. Uteracki 
1889 nO 51 str. 5. 

Rozchwiónać = > rozwiać : wia- 
terek... Marysi kwiatki... rozchwiu- 
nuł* Pr. fil. IV, 242. 

Rozchytać się: »"Ozchytać sie^ 
puścić się: kaześ sie tak "ozchy- 
lał = dokąd się tak śpieszysz?* 
Rozpr. XXVI, 387. 

Rozchyżać się: »Rozchyżac sę 
a. rozchyżyc sę = rozbiegnąć się,, 
spłoszyć się (o koniach)* Pobł. 
81. 

Rozchyżyc się p. Rozchyżać 
się. 

Rozciapirzyć p. Rozcapi erzyć. 

Rozciągać: »Ozciągać« Krak. IV, 
75. »Rozcfgac« Ram. 182. || 
» Rozciągać się = ciężko praco- 
wać, pracować do oddechu* Kolb. 
rękop. 

Rozciągnąć: »Rozcygnąc* Ram. 
182. »Rozci;jg* = rozciągnij 
Krak. IV\ 75. > Rozciągła* = roz- 
ciągnęła ib. 

Rozcidnąc p. Rozkidać. 

R o z c i e b i (• s ft = » rozpłakać się * 
Ram. 182 (w liter. pols. byłoby: 
rozkiebić się). 

R o z (• i e p a ć = » por(»zrzucać, po- 
mierzwić np. siano rozciepane* 
Spr. IV, 29. 

R o z c i e p 1 i ć = ogrzać : » Słońce 
i pogoda rcizciepliły atmosferę < 
Tyszkiewicz Wilja i jej brzegi 24. 

R o z c i e p y w a ć = > rozrzucać * Fed. 
407. Por. Rozciepać. 

R o z c- i e r a n k i = rodzaj potrawy 
Pozn. I, 80. 

Rozcierzać = > roztworzyć sze- 
roko* Pleszcz. 42. 

Rozcieszyć = pocio.-zyć : » Pta- 
skowie ją (pannę) rozciesyli, ze 
jedzie Marcinek* Kai. 165. 



40 



Rozciskać — Rozć witać 



Rozciskać = rozrzucić : » Ozci- 
skaćc Zb. Xli, 218. Wisła VI, 
142. II >Ościskać sie = wzbu- 



rzyć się, rozgniewać się« 



Święt. 

Rozcocha = »pogardl. o krowie « 
Pr. fil. V, 867. 

Rozcyc = » rozciąć* Ram. 182. 

Roz czach 11 Jić się = » rozsunąć 
się, rozkraczyć się, rozedrzeć się, 
o koniach, wołach, krowach: dwa 
woły tak się rozczachnęły na lo- 
dzie, że je trzeba było dorżnąć« 
Pr. fil. V, 867. W teniżc znacz. 
Roczn.231. Por. Rozczochnąć. 

Rozczachrać p. Rozczochrać. 

R o z c z a I) i e r z y ć p. Rozcapie- 
rzyć. 

Rozczepać = >rozczepiać« Wisła 

III, 89. 
Rozcze|)ierzyć p. Rozcapie- 
rzyć. 

Rozczepka = > kijek w jednym 
końcu rozczepiony, w klóry to 
rozczep utkwiony kamień przy 
wslrząśnienin energicznem i z za- 
machem rozczepki, wymyka się 
w powietrze jakby z procy. Długa 
tyczka, opatrzona ruzczei)om na 
końcu górnym, służy do zdejmo- 
wania z drzew nie dających się 
ztrzą>ć na zieniię owoców* Osip. 

R o z c z (» p r ji n y p. 11 o z I r o p y s z. 

R o z c z e r w i e n i ć się: > "( )zcyrwie- 
iiić sie* = zarumienić się: > Ga- 
zda sie "ozcyrwienił* Zh. VII, 44. 

Rozczasować = rozczesywać: 
>()zca>ował so swoją glowe« Krak. 

IV, 04. 

R o z c z e s o w a c z Cf): » Ozco>ować 
(zam. o/cesow;ic?) = grze])ioń* 
Spr. V, 8.S7. 

R ozcz U) IM- li :i i; = >r()zlMi<izić się, 
oprzytomnieć po śnie* Pr. fil. IV, 
870. W temże znacz. >U()Zcztnn- 
cha(' ^i«•< Isl. z Podlasia. Toż 
Osip. >lvc)zcinnchać sic* Pr. lii. 
IV, 2i-3. >.noz(-niuclia('- --ic^ il>. 
» Zanim ililij[)cy ruzczniucliali się 



i przetarli sobie oczy* Wisła IV, 
569. 

Rozczochnąć: >Rozcochnąć :^ 
rozedrzeć, rozczepić coś rosocha- 
tego* Pr. m. IV, 869. Por. Roz- 
czosnąć się. 

Rozczochrać: » Rozczachrać « : 
»Z głową rozczachraną* Derd. 70. 
> Rozczychrać * : »Rozczvchrany < 
Rozpr. XII, 19. 

R o z c z o k i (?) : »Polśłek ji uoscoków 
(albo: kłonców = plewy jęcz- 
mienne z wodą)* Zb. V, 237. 
Por. Rościochy. 

Rozczosać: > Rozczosac = rozcze- 
sać* Ram. 182. 

Rozczosnąć się: > gdy się krowie 
nogi na łodzie rozejdą, mówi się: 
rozczosnęła się* Kuj. II, 276. Por. 
Roz c żachnąć się. 

RozczosYwać: »Rozczos^wac = 
rozczesywać* Ram. 182. 

Rozczochraniec = > pijak z wło- 
sami powalanemi* Wrześ. 20. 
>"Ozcuchraniec = 1, człowiek 
z pomierzwionemi włosami 2, prze- 
zwisko* Rozpr. X, 293. 

R o z c z u c h r a n i e c p. R o z e z 6- 
c branie c. 

Ro ze żucie = » uczucie, odczucie: 
trza mówić mowę z rozcuciem< 
Pr. fil. V, 867. 

Rozczychrać p. Rozczochrać. 

R o z c z V n a : » Rozcvna =: rzadkie 
ciasto chlebowe, które gdy pod- 
rośnie lub podki.śnie, dosypuje się 
mąką dla gęstości* Pr. fil. IV, 
870. >Rozczyna = ciasto surowe 
na chleb* Kam. 81. Toż Osip. 
>llozczyna zam. rozczyn* Pelr. 

R o z c z y n i a (• = > zarabiać w dziety 
ciasto na chleb razowy* Osip. 

Rozczyn i(!' = > zarobić ciasto na 
chleb* ]'.<[. z Królestwa. || »0z- 
cynić = rozhipać: ozcynił drze- 
wo* Pr. lii. V, 155. 

R o z ć w i i a ć = » rozkwitać* Pr. fil. 
V, 8(57. 



Rozdajad — Rozdziawa 



41 



Rozdając: > Rozdając = rozdawać « 
Ram. 182. 

Rozdarciuch = » dziecko kapry- 
śne, płaczliwe, krzykliwe* Pr. fil. 

V, 867. 

Rozdarć p. Rozedrzeć. 

Rozdawny = »hojny, szczodry* 
Zb. I, 50. 

Rozdąć: »Rozdyc« Ram. 182. »Roz- 
dąć się«: » Rozdął się (zły mąż) 
jak kruk* Wójc. II, 254. 

Rozderzyć = » uderzyć* Zb. II, 
240 i 252. >Jak matka pirso 
śklanke harbaty ji poda, zęby jo 
rozderzuł o ziemie* Wisła VI, 310. 
» Rozderzyć się = uderzyć się 
mocno* Jaslrz. > Rozderzyć się = 
znaczy mniej, niż rozbić się, a wię- 
cej niż uderzyć się: Ignac rozde- 
rzył sie i chory* Ust. z Opalows. 

Rozdeszczeć się: »Na św. Wa- 
lentego bywa zwykle mróz nicze- 
go, ale jak Wałek sio rozdćszcze, 
pewne mrozy wrócą jeszcze* Zb. 

VI, 164. »"Ozdyscyć sie = gdy 
przez kilka dni deszcz pada usta- 
wicznie* Spr. IV, 380. 

Rozdęt: »Ozdęt = płaczące, gnie- 
wliwe dziecko* Święl. 

Rozdmuchać: > Choćby se słowicek 
rozdmuchał gaicok. już nie wróci 
pierwsy zalotnicok* Płeszcz. 217. 

Rozdoba: » Damy graczowi wątrobę, 
żeby czynił dla ludzi rozdobę* 
Pozn. III, 77. » Najmilej człeku 
w swoi rozdobie = w swojej oko- 
licy* Mil. 

Rozdobęda = > przechadzka, spa- 
cer = pójść na rozdobędę* Kolb. 
rękop. > Poszli wszyscy na rozdo- 
będy* Bar. 95. » Dziadek poszedł 
na rozdobędy i nie wraca... Po- 
szedł znowu na rozdobędy* ib. 47. 

• Liszka wracająca od wsi z no- 
cnej rozdobędy* Tyg. ii. XIII, 192. 

• Liszka... zachodzi nocą do wio- 
sek na rozdobędę po gęsi i kury* 
ib. XIV, 172. 



Rozdobyć = » zdobyć : chleba roz- 
dobył* Pr. fil. IV, 243. .Syra se 
rozdobędzie* Lub. I, 241. 

Roz dół: »Ozdół = wąwóz* Zb. II, 
250. 

Rózdroczyć= > dokuczaniem roz- 
gniewać, rozdrażnić; rozdroczony 
= rozjątrzony* Kolb. rękop. 

Rozdruchać = » obudzić, ocucić* 
Zb. I, 75. 

Rozdryznąć się = » rozbryznąć 
się: będą w niebie, jak się smoła 
w piekle rozdryźnie* Was. 246. 

Rozdrzeszyć = staropols. rozrze- 
szyć, rozwiązać: »Rfbak rozdrze- 
szy* Hilf. 123. »Rozdrzesz^ł = 
rozwiązał* Cen. 79. 

Rozduchować: »Ozduchować = 
rozdmuchać, np. watrę* Spr. V, 
388. »Z iskry ognia ozduchowali* 
Spr. V, 356. »Rozduchować, roz- 
duchać = rozdmuchać* Spr. IV, 
312. »Włosv wiater rozduchuje* 
Wisła VIII, 213. 

Rozdusić = » rozcisnąć , zgnieść * 
Ust. z Litwy. 

Rozdygotać się: >Ozdygotać sie 
= rozgniewać się* Swięt. 

Rozdymać się: »Ozdymać sie = 
rozgniewać się, napuszyć się, być 
nadętym, zarozumiałym* Swięt. 

Rozdziabać: » Ozdziabać = roboty 
nie wykończyć, rozbić, rozrzucić* 
Swięl. 

Rozdziajdać: »Ozdziajdać = roz- 
robić niezgrabnie, rozrzucić, roz- 
cieńczyć, rozwodnić* Swięt. 

Rozdziamać: »Ozdziamać= ciasto 
źle zarobić, rozetrzeć coś niena- 
leżycie* Swięt. 

R o z d z i a m a n y : > Ozdziamany = 
rozrzucony niedbale; nieporjidny* 
Święt. 

Rozdziaw p. Rozdziawa. 

Rozdziawa »a. rozdziewa, rozdziaw 
= gap, rozdziawiający gębę * Pr. fil. 
IV^, 867. > Rozdziaw = otwiera- 
jący usta* Spr. V, 120. 



42 



Rozdziawiać — Rozerwar 



Rozdziawiać p. Rozdziawić. 

Rozdziawiak = »gap, mający 
wiecznie otwarte nsta* Osip. 

Rozdziawić gębę = »otworzyć 
usta szeroko* Osip. Toż Zb. II, 
252. »Ozdziawić = otworzyć gę- 
bę* Święt. Toż Mii. »Rozdziwić«: 
»Co się ręka skrzywi, to się gęba 
rozdziwi (przy jedzeniu)* Zb. VI, 
6; ale zaraz: » Matusi sie ozdzia- 
wiło* ib. 7. >Gębe rozdziwiuJ* 
Pozn. VI, 337. » Chłop... nosił pie- 
niądze na rozdziawionej garści* 
Kani. 187. » Rozdziawić = otwie- 
rać usta; rozdziawił mi gębę i wy- 
rwał... zab* Spr. V, 120. >Ro- 
dziawiać* (?) Rozpr. IX, 127. 
• Rozdziawić* ib. »R"ozdziawiać« 
ib. 139. Por. Rozziewić. 

Rozdziawigęba = »głupowaty, 
niezdara* Pr. fil. IV, 243. 

Rozdziczka = rózeczka: » Kara- 
liście mnie... rozdziczka* Kolb. 
160. 

Rozdzielić się = podzielić się: 
»Ze mną sie ozdzieliła swojem 
jabkiem* Krak. IV, 52. 

Rozdzierać się: >Oździerać sie 
= wołać głośno* Spr. IV, 28. 
> Czemu wrzeszczysz... żeb^ t^ sę 
nie rozdzoroł* Derd. 14. 

Rozdziewa p. Rozdziaw a. 

Rozdziradąb = imię zbójcy Chełch. 
I, 214. 

Rozdziwić p. Rozdziawić. 

Rozebłucyć = > rozebrać * Fed. 
407. 

Rozebrać = > zrozumieć: mnie... 
ciężko miislre rozebrać* Pr. fil. IV, 
243. II »Ozebrało mie = rozma- 
rzyło mię, napilek zaczął działać* 
święt. II » Rozebrać się* = zdjąć 
odzież: > Rozebrał sie do gołego* 
Zb. XI, 260. II »Ozebrać sie = 
wypogodzić się* Wrześ. 15. >0z- 
biere sie a. ozgajda sie = wy- 
pogodzi się* Spr. V, 388. || »Ro- 
zebrać sie = oprzeć się senności: 



chciało mi sie spać, ale jużecb 
sie zaś trochę rozebrał* Pr. fiL 

IV, 287. 
Rozedniewać się = świtać : 

• Dzień sie rozedniewa* Was. 164. 
Rozedrzeć: »Rozdarć* O. »Oze- 

drzyć* Wisła VIII, 796. ^ Niebo- 
szczyk księdza... rozder* Chełch. 
I, 25. » Ksiądz rozdertv* ib. 
»Rozda(e)r...spódnicke« Was. 180. 
II »Ozedrzeć sie = krzyknąć* 
Spr. IV, 312. Toż ib. V, 351;*ib. 
356 p. w. Giełczeć; ib. 388. 

Rozedrzy skała = imię osobowe 
z baśni Zb. XV, 9. 

Rozegnać sie = » rozpędzić się* 
Spr. IV, 29. 

Rozejść się: »Tak sie i ty bólu 
rozeiść (rozejdź) po gałęziach* 
Zb. III, 55. >Rozvda sie* Mdt. 
15. >Roszczed sie* = rozsUił się 
Pozn. VI, 186. »Dziw mi sie serce 
żalem nie rozędzie* Zb. IX, 204. 

• Roznijdziemy sie* = rozstanie- 
my się Maz. III, 276. W tern że 
znaczeniu: »Rozeszli sie ze żół- 
mierzem* Pozn. \'U 193. »Roz- 
sed sie z nio* Chełch. II, 130. 
»Rozscd sie z nim* ib. 147. 

Rożek p. Jakubka. 

Rozepchać: » Jak Wawrzek przy- 
niesie... drukowano pisania, lo 
nasz pan z nich dzifidiisiowi kieby 
pudło głowę rozepcha* Kam. 118. 
II > Rozepchać a. podgładzić wie- 
przka = podkarmić* Pr. fil. IV, 
870. 

Rozeprać = » rozrzucić * Wrześ. 
20. >Ozeprać = rozrzucić* Spr. 

V, 400 p. w. Prać. 
Rozeprzćć = » nabrzmieć: wymię 

u krowy rozparło* Zb. II, 252. 
Rozerwą = »rezerwa* Rozpr. XII, 

15. »"Ozerwa = rezerwa* ib. 

XXVI, 387. 
Rozerwał [). Rozerwą r. 
Rozerwar = * rezerwoar « Pr. fil. 

IV, 243. Toż Rozpr. XVII, 84. 



Rozerwijgmach — Rozgajać się 



4a 



»Ozerwał = rezerwoar< ib. 82. 
Toż Pr. fil. IV, 228. 

Rozerwij gmdch = imię psa cu- 
downego, oznaczające: » rozerwij 
całoś(ć), żeby rozerwał wszysko, 
co jes w całości* Pozn. VI, 86. 

Rozesłańcy: »Na Rozesłariców (na 
dzień 15 lipca, rozesłanie aposto- 
łów) deszcz, kartofle się psują* 
Zb. VI, 174. 

Rozesławski: >W mieście Roze- 
sławskim* Wisła VI, 858. 

Rozestać się = rozstać się Kętrz. 
51. Rog. nO 281, 282 i 283. 
Kieł. 1, 157. 

Rozestana p. Rozesłanie. 

Rozestanie = rozstanie Rog. n® 
281, 282 i 417. Łys. 29, 40, 
44. Kolb. 75. Wisła VIII, 812. 
»Rozestani< Opól. 41. »Rozesta- 
nd« ib. >Na rozestana = na roz- 
stanie* ib. >Nynia masz nia ro- 
zestano = rozstałam sie z tobą* 
Hilf. 100. 

Rozeszczynić = rozszczepić: 
>Ozescynieł (rozszczepił) dęba* 
Cisz. 154. 

Roześmiać się = rozśmiać się: 
»Rak sie roześmiał* Chełcłi. I, 
175. 

Rozę w lec się = rozebrać się: 
»Oze wlekę sie het do naga* Wisła 
V, 145. 

Rozewrzeć = roztworzyć, rozsta- 
wić: »Rozwar ręce* Derd. 98. 

Rozezłować się = 
się* Pr. fil. IV, 243. 
się a. rozsierdzić się 
wać się* ib. 870. 

Rozeznać = » rozpoznać* Mil. || 
• Rozeznać się* = zorjentować 
się: »Ja sie w gospodarstwie nie 
rozeznała* Rad. I, 234. || » Ro- 
zeznać się* = zbliżyć się, poro- 
zumieć się: »Jak sie juz oboje 
ozeznali i żyli oboje razem* Cisz. 
98. »Już ta dziewczynka bardzo 
pogniewana, co ja do niej pobie- 



» rozgniewać 
► Rozezłować 
= rozgnie- 



gał, ale... się jeszcze możemy ro- 

zeznać* Rog. n^ 242. 
Rozeznany = » roztropny * Pr. fiL 

V, 867. 
Rozeżenąć się = > rozpędzić się- 

(na koniu), aby skoczyć* Ust. 

z Jaworza. 
Rozeźreć się = » rozgniewać się: 

jak się rozeźrę, to klnę* Zb. II,. 

252. >Król sie straśnje na tyk 

winowajcó\y uozezar* ib. VII, 73. 

W^ temże znacz.: »Rozezrvć sie* 

Wrześ. 20. »Ozezrvć sie* ib. 15. 

Rozpr. X, 293. »Ozeźryć sie* 

Spr. V, 388. 
Rozęść się p. Rozejść się. 

Rozfasować się: > Wie .sąsiad, że 
ogier się rozfaso\vał« Bliziński. 

Rozflażyć = stracić: »Ozflazył 
syćko = stracił w\*izystko* Spr. 
V, 354. >Rozflóżyć = stracić, 
strwonić* Pr. fil. V, 867. »Roz- 
fłożyć = rozrzucić* Lub. II, 212. 

Rozflóżyć p. Rozflażyć. 

Rozfłożyć p. Rozflażyć. 

Rozfyrlać: » "( )sfyriać = przy go- 
towaniu zacierki rozmieszać mąkę 
rogalką na gorącej wodzie* Rozpr. 
IX, 211. 

Rozgadać = opowiedzieć: »Zara 
mu rozgadała o cały osnowie rzecy « 
Chełch. I, 175. 

R o z g a d k a *i\. gadka = gawęda, 
rozmowa, powiastka- Sand. 261. 
Na Kujawach »iiie brak mów albo 
raczej rozgadek... na weselach* 
Kuj. I, 11. 

Rózga dować p. Rozgadywać. 

R o z g a d y w a ć = rozmawiać : » Z kim- 
że moje serce rozgadywać będzie* 
Kętrz. 50. »Rozgadować«: »Zacan 
se z dziewką ozgadować* Swięt. 
503. 

Rozgaj: »Idź... do gaju, przynieś 
ziółka z rozgaju* Rog. n^ 217. 
Toż ib. nO 218. 

Rozgajdać się p. Rozebrać. 



44 



Rozgalasić — Rozgruch 



Rozgalasić: » Ozgalasić = zmiaż- 
dżyć, rozetrzeć na miazgę* Święt. 

Rozgamgać = > porozpinać na 
piersiach : dziewcak rozgamgała 
kaftanik • Spr. V, 120. 

Rozgamgany = >rozmamany, po- 
rozpinany* Pr. fil. V, 867. 

Rozgard = » Jąka ogrodzona, 
w Mławs.* Pr. fil. V, 867. »Roz- 
gśrd, na Kaszubacii, jako imię 
własne pól i ląk< ib. 

Rozgardja p. Rozgardjasz. 

Rozgardjasz = zamieszanie, nie- 
ład Kłosy II, 333. » Rozgard yjasz« 
Spr. V, 388. »Rozgardyjas« ib. 
120. iMil. Rozpr. XX, 433. »0z- 
gierdyjas= hałas, wrzawa* Swięt. 
• Rozgardyja* Kaspr. 77. »Ozgar- 
dyja = zamieszanie* Spr. V, 388. 

Rozgarnięcie = »roztropność« 
Mil. 

Rozgarnięty = > roztropny, spry- 
tny* Spr. V, 120. Toż Mil 

R o z g a 1 1 a e : > Ozgatłać = rozmierz- 
wić, rozrzucić, rozburzyć* Swięt. 

Rózg a ź gać: » Ozgaźgać = roze- 
trzeć* Święt. 

Rozgibać = >rozszczy[)ać, roz- 
chylić^ Rozpr. X, 299. Toż Wrześ. 
20. >()zgibać* Spr. V, 388. 

Roz»rierdjasz p. Rozgardjasz. 

R o z g i n i e = » przyrząd z giubych 
rózeg Uib sieci ze sznurków na- 
piłHych i)omiędzy dwa duże ka- 
błaki połączone dołem z suba 
jak])y na zawiasach na kształt 
portniouelki, do przenoszenia i)a- 
>zy zimowej zo stodół lub >togów 
dla inwenlarzy* O-^ii). 

Rozjzla id a u v = ^ niestarannie ubra- 
n\\ niestarannie zrol)ionv« Paroz. 

Rozgłaszał-: ■> l\()Z2hisaj = trłośniej 
graj* l{ad. 1. 173. Toż ib. 198 
i 2M. 

Roz»r^o])ić = >oiiklinować* Krak. 
IV, 327 p. w. /airlobie. 

Kozjrłosić: W olvrv bembnv za- 



bembnili, nd wojenkę rozgłosili « 
Zb. XIV, 232. 

Rozgnieść: > Ozgnieś tak kamień^ 
jak ja, to bedzies mocny... Co to 
kamień na mąkę ozfnieś tó nie 
jest nic wielkiego* Swięt. 389. 

Rozgołdać = » rozkiwać, rozko- 
łatać* Ust. z Litwy. 

Rozgoń = > rozesłanie sług, koni 
z domu lub gospodarstwa z po- 
wodu nagłej potrzeby* Pr. fil. IV, 
870. 

Rozgonić = spłoszyć: »Nie prze- 
budzę i czujnego, nie rozgonię 
i małego ptaszęcia* Rog. n*^ 69. 

Rozgonka = > pewien sposób ora- 
nia: orać na rozgonkę* O. 

Rozgorącować się = > rozpalić 
.się* Pr. fil. IV, 870. Por. Gorą- 
cować się. 

Rozgorszyć się: »RozgorszyJ sie< 
Rozpr. IX, 278 (nieobj.)*. >°0z- 
gorszony = rozgniewany* Opol. 
38. 

Rozgorzeć się = > rozgniewać 
się* Pobł. 81. W temże znacz. 
Derd. U, 72 i 100. 

Rózgo w or = rozmowa: > Zaczął 
z chłopczyną... rózgo wor* Bar. 43. 

Rozgoźnić się: »OzgGŹnić sie = 
rozognić się, jątrzyć się* Święt. 

R o z g r a i ć się: > Rozgraic sę = 
rozkraczyć się* Pobł. 81. 

Rózg raj : »"Ozgraj = rozrywka* 
Si»r. IV. 28. 

Rozgraja = » drzewo lub gałęzie 
drzewa rozrosłe na dwie odnogi, 
rozsochac Pobł. 81. 

Rózg r a n i c z y ć się = ? > Jak się 
dziadek rozgraniczył, swoją babę 
I)okaleczył* Woje. II, 373. 

Roztrrej = > nazwa psa domowe- 
go < Zb. XIV, 27. 

Rózg r oska = » ograżka , febra « 
Pr. fil. IV. 243. 

R o z L' r u c h = > nagła, głośna wia- 
di)niość« Rozpr. XX, 433. »"0z- 
gruch = łoskot* Pr. fil. III. 311. 



Rozgrzdwka — Rozkazać 



45 



• Ozgruch = gwałt, haJas« Cisz. 
317. 

Rozgrzewka = » rozgrzanie żo- 
łądka* Kai. 40. 

Rozgulać się = roztańczyć się : 
»Pan jak w tern głogu zacnie 
gulać, tak sie rozgulał, ze poder 
na sobie... łachy « Chełch. I, 120. 
>Tak sie rozgulali, ze wsystko... 
potargali* ib. 123. 

Rozgwarzać == rozmawiać: >Pa- 
robczykowie... rozgwarzali... o je- 
dnej dziewczynie* Wójc. II, 291. 

Rozgzić się = biegać ze swawoli 
lub z bólu: » Wołki sie rozgziły* 
Krak. II, 501. 

Rozharowy: »Rozharowy materac* 
Ust. z Jaworza (zapewne = z koń- 
skiego włosia zrobiony Ł.). 

Rozhlebizdany = » rozchwiany, 
roztarty, rozmielony np. buksza 
u powozu* Roczn. 231. 

Rozhuczeć: »Cliociazby słowicek 
rozchucał gaicek, juz sie nie po- 
wróci pierwsy zalotnicek* Kon. 21. 

Rozhur manić się: »Rozhurmanił 
się, rozgniwał* Pozn. VI, 306. 

Roz hu zdać = »rozkiełznać* O. 

Roz hu zda nie = > rozkiełznanie? 

wyuzdanie* O. 
R o z h u z d a n Y = > w vuzdan v * O. 

R O Z h U ź d a n y : » Wtem głosy roz- 
huźdane wnosiły zdrowie czyjeś* 
Z. Krasiński. 

Roziasty = zarażony róża^: > Liść- 
mi róży okładają roziasle ciało* 
Pleszcz. 131. 

Rozigrać się = roztańczyć się : 
>Teru ze mną nie tańcują... teru 
żem się rozijrrała, toru że mnie 
grace* Nadni. 159. 

Rozimać: »Siednę na łózecku, za- 
cznę se rozjimać to moji serde- 
czko* Zb. LX, 200. 

Rozindorzyć się: » Ozindorzyć 
sie = napuszyć się, rozgniewać 
się* Swięt. 



Rozjachotać: »Rozjachotac = po- 
drzeć na kawałki* Pobł. 81. 

Rozjachrać = » rozczochrać* Pr. 

fil., V, 868. 
Rozjadowić się = » rozsrożyć 

się, rozgniewać się* Mil. 

Rozjaić = »zbić na miazgę, jak 
stłuczone jaje, rozrzucić, pognieść, 
pomiętosić; Rozjaić się = roz- 
paść się, rozleźć się np. zawi- 
niątko* Krasn. 307. 

Rozjarmolić >a. pojarmolić == 
rozczochrać, rozmamrać* Pr. fil. 
IV, 243. 

Rojarzyć = rozżarzyć: » Węgielki 
rozjarzone* Wisła II, 101. 

Rozjazd = » rodzaj sieci* Prz. ludu 
VI, 126. (Wyraz znany w Galicji 
i na Litwie K.). 

Rozjazdek = rozjazd, rozjeżdżanie 
się: »Na rozjazdu* = w chwili 
rozjeżdżania się Kam. 85. 

Rozjeść się » na kogo = rozgnie- 
wać się* Pr. fil. V, 868. ^Óna 
sie rozjadła i chce mi łeb ukrę- 
cić* Wisła VI, 686. 

Rozjuchać się = rozgniewać się: 
>Jak sie bedło rozjuchalo* Nadm. 
151. 

Rozjuszyć się = rozkrwawić się : 
»Trą dotąd nogę, aż się rozjuszy* 
Was. 233. 

R o z k a 1 i ć = rozmiękczyć : > Mgły 
i słoty jesienne rozkaliły zienńe* 
Tyg. ii. XIV, 171. 

R o z k a ł a m u c i ć = » rozmącić « Pr. 
fil. IV, 243. 

Rozkaraczyć = > rozkraczyć (no- 
gi)* Pr. fil.V, 975. >Rozkaraczyć 
się = rozstawić nogi* Osip. »R(jz- 
karacyć sie* w temże znacz. Czark. 

Rozkaraka = > niezdara, i)okraka « 
Czark. 

Rozkazać: > Mam rozkazane od 
króla* = mam rozkaz Pozn. VI, 
60. »A jabym wolała, żebym dzi- 
wce miała, bobym nie robiła, ino 



46 



Rozkidać — Rozkścied się 



rozkazała « (= rozkazy wała) Wisła 
VII, 127. 
Rozkidać = »rozrzucid« Pr. fil. V, 
868. » Ciasto w donicy sie roz- 
kidało = rozrzaciło, rozklapało « 
Krak. IV, 309 p. w. Kidać. »Roz- 
kidować = rozrzucać (nawóz)* 
Spr. V, 349. »Rozcidnąc = roz- 
kidnąć, rozrzucić* Ram. 182. 

• Rozkidnąc = roztrącić, roztłuc* 
Pobł. 81. »Rozkinąć się<: »Roz- 
kinął się, jak groch po rzesocie« 
Pieszcz. 163. 

Rozkidły = » przełamany, chodzi 

jak rozkidły* Pobł. 81. 
Rozkidnąć p. Rozkidać. 
Rozkidować p. Rozkidać. 
Rozkinąć p. Rozkidać. 

Rozkisić się = > rozespać się* 

Bib. Warsz. LXXX, 630. 
Rozkisły = » ociężały * Mrong. 681 . 

Rozklapa = » rozlazły, powolny 
człowiek* Pr. fil. IV, 243. 

Rozklapić się == »Ozklapić sie 
= usiąść, rozszerzywszy nogi«^ 
Święt. 

Rozklaskiwać: » Ciasto dłonią się 
rozklaskuje = rozcieńcza, pła- 
skiem czyni* Enc. R. II, 822. 

• Ozkleskować = rozpłaszczać dło- 
nią* Święt. » Placki... ozkleskują 
i rozcierają po nich ser* ib. 56. 

Rozkłepatka = >łopatka« w za- 
gadce Chełm. II, 80. 

Rozkleskować p. Rozklaski- 
wać. 

Rozkład = >plan« Przyj, ludu 
VI 70. 

Rozkłamić = rozerwać : » Wilk 
owiecke rozkłamił* Zb. X, 176. 

Rozkłapać się = puścić wodze 
językowi: >Nikt mu na gębę nie 
poradzi, jak się rozkłapie* Dyga- 
siński. 

Rozknuć > a. knuć klinem = szcze- 
pać kawał drzewa na dwoje* Pr. 
fil. IV, 828. 



Rozkokosić się = » rozzłościć 
się: jak djabeł się rozkokosiła* 
Doman. 

Rozkopać się = zrzucić pieluchy 
nogami: »Co go (dziciątko) po- 
wiję, to mi sie rozkopie* Wisła 
VII, 127. 

Rozkorsać = »rozgrzebać< Zb. 
II, 10. 

Rozkorzenić się: » Oskorzenić 
sie = rozpuścić korzenie* Pr. fil. 
V, 820. 

Rozkosz: > Ozkos : panienki , co 
w ozkos dufacie* Święt. 207. 
• Rozkoszą* r. ż.: >R"osk"osa np. 
dyć my nie r"osk"osa; chłopa we- 
sołego także nazywają r"osk"osa« 
Rozpr. VIII, 122. »Rosk"ósa* ib. 
IX, 177. .Roskosac Wisła VII, 
126 i 150. 

Rozkoszą p. Rozkosz. 

Rozkoszny: »Ozkosny: ozkosne 
ziele* Święt 158. •Włosy ozko- 
sne* ib. 140. »«Ozkosny = pię- 
kny* Rozpr XXVI, 387. 

Rozkościerzyć się: >Rozkosce- 
rzf c sę = rozsieść się, rozszcze- 
pierzyć się* Pobł. 81. 

Rozkościerzony: » Rozkoscerzo- 
ny = rozszczepierzony * Pobł. 81. 

Rozkot >a. rozchot = łoskol* Zb. 
I, 23. »Kot narobił mi w pokoiku 
rozkot* Pozn. IV, 192. 

Rozkotruchany = » stargany 
(włos)* Mil. 

Rozkrawać = krajać: »Kołaczu, 
kto ciebie rozkrawał* Łęcz. 51. 

Roz kroczyć się: •Ozkrocćła sie* 
= rozkroczyła się Wisła II, 17. 

Rozkrzcieć się p. Rozkścieć 

się. 

Rozkrze wisty: »W rozkrzewistem 
chłodzie* Kozł. 120. 

Rozkścieć się = »rozkwitnąć* 
Pr. fil. V, 870. Toż ib. 834 p. w. 
Kścieć. > Rozkrzcieć się :=: roz- 
krze wie się« (!) Kolb. słown. >Le- 
lija sie rozkrzciała* ib. 22. 



Rozkudłać się — Roziirotad 



47 



Rozkudłać się = rozpuścić wło- 
sy: » Wlazła na piec, rozkudłała 
sie« Rad. II, 202. 

Rozkulnąć = potoczyć: > Daj kra- 
wczyku talar sześć... Rozkulnął ji 
po stole, bierz kaczraarko, to 
twoje* Pozn. IV, 216. 

Rozkurczać się p. Rozkurt. 

Rozkurczenie: »Rozkurcenie = 
wygoda, swoboda w przestronem 
mieszkaniu, gospodarstwie np. nie 
mamy tam żadnego rozkurcenia« 
Pr. fil. IV, 870. »Rozkurcenie = 
pomieszczenie: u nas w chałupie 
duże rozkurcenie« Mil. 

Rozkurt = » dobrobyt moralny 
i materjalny. Biedny człowiek wśród 
swej niedoli kurczy się, bo mu 
jest głodno i chłodno. Człowiek 
zaś zamożny zdrów i spokojny 
'rozkurcza się', czyli jest swobo- 
dny w myślach swych i uczyn- 
kach. Rozkurt więc jest to wła- 
ściwie komfort* Osip. 

Kozkurz = » mąka ginąca przez 
rozkurzenie się podczas mlewa« 
Ust. z Warszawy. 

Rozkurzenie = > obfitość paszy 
dla inwentarza: posedbym na pa- 
sturza, zęby choć było jakie roz- 
kurzenie* Spr. V, 120. 

Rozkurzyć: »Rozkurzy Warszawę 
na kuski* Wędr. XXVI, 173. 
»Ozkurzyć sie« = rozejść się, 
rozwiać się: »Wszyćko sie ozku- 
rzyło* Zb. XI, 7. 

Rozkwaczyć się = » zrobić się 
podobnym do kwacza t. j. pędzla 
do smoły* Pr. fil. IV, 243. 

Rozkwasić się: »Każdy chłop... 
się łasi. jak upoi, uczęstuje, to 
się rozkwasi* Pozn. IV, 168. 

Rozkwitać się = rozkwitać: 
> Kwiatem twej wolności rozkwita 
się serce* Wójc. II, 53. » Gdyby 
róża rozkwita się* ib. 315. Toż 
Pozn. III, 151. Kuj. I, 235. 

Rozkwitnąć się = rozkwitnąć: 



>Czerwiony gwoździczku, coś sie 
mi rozkwitnął* Zb. IX, 173. 

Rozkwity = rozkwitnięty: »Ach, 
korono rozkwita o kwiecie różo- 
wy* Wójc. II, 53. 

Rozkwnąć »a. rozekwnąć = roz- 
kwitnąć: »Rozkwnij-ze, rozkwnij, 
biała lelija i rozpuść kwiat po 
sobie... A nie rozekwnę, kochana 
Maryś, boś se utraciła wionek* 
Rad. I, 150. 

Rozlać się: > Kciał ... wyścignąć 
(w naukach) Marcina Lutra... uoz- 
gniwdł sie i łup go uod lewice. 
Mdrcin sie uozlał i zostało jeno 
tela z jego wiedzy, kiela sie nau- 
cyłjakocłek^ Zb.VII, 66. .Przy- 
sed parobek; jak go zojnićrz strze- 
lił w pysk, tak sie ozlat* Cisz. 
288. 

Rozlaga = > niezdara, człowiek roz- 
lazłĄ'* Pr. fil. V, 868. 

Rozlanie łba = »gdy głowa po- 
krywa się niezmierną ilością krost... 
które tworzą potem na niej sko- 
rupę* Rud. 113. 

Rozlapanić się = > wygodnie roz- 
walić się, usiąść* Kolb. rękop. 

Rozlatać się = rozlatywać się 
Kozł. 322. »Rozlatowaćsię* wtem- 
że znacz. >By ziarno sie nie ozla- 
towało* Święt. 14. 

Rozlatować się p. Rozlatać 
się. 

Rozlazły: »Ozlazły= nieporadny* 
Święt. 

Rozlecać: » Ozlecać = perswado- 
wać, Iłomaczyć komu, przekony- 
wać kogo* Święt. 

Rozlegać: >Ozlegać = nieść (o e- 
chu)* Sab. 134. 

R o z I e ź ć : » Imiesł. bierny: "ozlezio- 
ny* Rozpr. X, 201. 

Rozliczny = > rozmaity* Ust. z Ja- 
worza. 

Rozlirotać = » roztrząść, popsuć * 
Pr. fil. V, 868. . Rozlirotać = 
rozstroić , rozbić , zdenerwować, 



48 



Rozluzować się — Rozmamać 



rozdrażnić: jestem literalnie roz- 
lirotany od Wopotów* Ust. z Wiel- 
kopolski. 

Rozluzować się: »Rozluzował a. 
obluzował mu sie stolec = do- 
stał rozwolnienia* Pr. fil. IV, 243. 

Rozłączna = » pożegnanie* Rozpr. 
XII, 101. Por. Rozłączona. 

Rozłącznica: »Tam mój mileńki 
tanek wodzi z tą szelmą rozłącz- 
nica, co nas młodych rozłączyła* 
Wisła VI, 687. 

Rozłączona = pożegnanie: » Był- 
byś mie zbudził, a na rozłączoną 
słówko przemówił* Zb. IX, 184. 
Por. Rozłączna. 

Rozłąka = ^ rozwód (szczeg. mó- 
wiąc o żydach)* O. 

Rozłożek: » Nasiel iście groszku przy 
rozłożku* Maz. I, 284. 

Rozłożny: »Rozłożne drogi* = 
zap. rozstajne Lub. I, 273. 

Rozłożyć: > Żebyś ozłozyła te stroje 
na stole* Święt. 267. 

Rozłupa = » wielka czapka baran- 
kowa z rozciętym bokiem, zwią- 
zanym wstążeczką* Pr. fil. IV, 
243. ^Rozłupka« w Icmże znacz, 
ib. V, 868. 

Rozłupka p. Rozłupa. 

Rozmach: »Oztnach = zamach* 
Święt. 

Rozmachać się: »Ozmachać sie 
= rozpędzie się* Święt. 

Rozmaicie: »Ozmajcic« Święt. 572. 
Por. R o z t o in a i c i e. 

Rozmairon, Rozmairyn p. Roz- 
mar y n. 

R o z m a i s t y p. Rozmaity. 

Rozmaitości: > Było tam rozmai- 
tości do jedzenia* Kuj. I, 114. 
»Bedzies ta josce miał rozmaito- 
ści* = wiele różnych przygód 
Zb. XI, 95. 

Rozmaity: » Rozmajty < Pr. fil. V, 
868. Zb. XIII, 36. »Ozmajty* 
Święt. 330, 653 etc. »"Ozumajty* 
Rozpr. XXVI, 388. >Ozmaity drze- 



winy* 2 pp. 1. p. Cisz. 110. »Roz- 
majisty* (ukraińs.) Chełm. I, 309^ 

• Rozmąńci = rozmaici* Rozpr. 
IX, 315. » Chustka syta, rozmaita, 
złociste kwiatecki* Kozł. 58. »Jak 
sie urodzi dziewcyna, to bedzi& 
ś ni takata rozmaita szelma c Cisz. 
51. »Mój wianyszek rozmaity* 
Pozn. IV, 162. >Najrozmaity« = 
najrozmaitszy: »Pan zwoził do- 
chtorów najrozmaitych* Kam. 87. 
Por. Roztomaity. 

Rozmaj = » rozmaryn* Pr. fil. IV,. 
243. Toż ib. V, 868. »Rozmaj- 
ziele* Bar. 232. >Posukaj ziela 
rozmaja* Pr. fil. IV, 243. ^Na- 
kop ziołejka rozmaju* ib. » Przy- 
nieś ziela rozmaju* Oles. 280. 
Kolb. 190. »Ułom rószczkę roz- 
maju* Kuj. II, 48. » Narwij rutki, 
rozmaju* Kozł. 105. »Ukop ziela 
rozmaju* Kolb. 189. » Po gałązkę 
rozmaju* ib. 191. > Przynieś róż- 
dżkę rozmaju* ib. 192. Łęcz. 132. 

• Szukać ziela rozmaju* Kolb. 193, 
1 94. » Urwij ziółka rozmaju « Rozpr. 
VIII, 132. > Urwij rószczkę roz- 
maju* Pozn. IV, 208 etc. »Ty śli- 
cny kwiecie rozmaju « Maz. III, 211. 
Święt. 212. » Przynieś listków 
rozmaju* Maz. 111,280. »Nazbira} 
ziela rozmaju* Was. 204. > Kasia 
rozmaje rzuciła* Maz. V, 295. 
> Przynieś łupka ozmaja* Kici. II, 
151. 

Rozmajać = rozcieńczać: >Roz- 
majają wódkę wodą* Gluz. 552. 

Rozmajeron, Rozmajerun p. 
Rozmaryn. 

Rozmamać = odsłonić: »Rozma- 
niała szyję, kieby jaka mamka* 
Sand. 142 » Rozmamać się = 
porozpinać się, być niedbale ubra- 
nym* Rozpr. XX, 433. W lemże 
znacz.: »Ozmamać sie a. ozmam- 
cyć sie* Swięt. >Rozmamłać sie* 
Rozpr. XI, 188. »Rozmamrać sie< 
Pr. fil. IV, 243; ib. V, 808. 



Rozmamany — Rozmaagać 



49 



Rozmainany = >porozpinany, nie- 
zapięty na piersiach < Osip. Toż 
Parcz. Mil. Rozpr. VIII, 232. »Roz- 
mamrany< Pr. fil IV, 243. 

Rozmamczony = ^nieopięŁy< 
Kolb. » ■Ozmamcony « Rozpr. XXVI, 
387. 

Rozmamczyć się= > porozpinać 
się, nie byd opiętym* Kolb. »0z- 
mamcyć sie* Święt. 

Rozmamlać = »rozgadać < Rozpr. 
X. 299. Toż Wrześ. 20. W temże 
znacz. »Ozmamlać< Święt. 

Rozmamlać się p. Rozmamać 
się. 

Rozmamrae się p. Rozmamać 
się. 

Rozmara = rozmaryn : > Ziele roz- 
mara* Wójc. II, Dod. 102. Toż 
Pozn. V, 83. 

Rozmarek = » Koński tarjc, ulica 
w Kaliszu, nazwa sięgająca cza- 
sów pruskich; mieszka na roz- 
marku (Rossmarkt)« Parcz. 

Rozmarkocić = »zmartwić« Pr. 
fil. III, 307. »"Ozmarkocić sie = 
zmartwić się« ib. 311. > Rozmar- 
kocić sie = rozżalić się « Spr. IV, 
29. >"Ozmarkocić sie = rozżahć 
się, rozgniewać się« Rozpr. XXVI, 
387. »Ozmarkocić sie = rozgnie- 
wać się« Święt. »Ozmarkocony 
= rozgniewany* ib. 380. 

Rozmaron p. Rozmaryn. 

Rozmaryjan, Rozmaryjan ek, 
Rozmaryjon p. Rozmaryn. 

Rozmaryjanowy p. Rozmary- 
nowy. 

Rozmaryjowy p. Rozmary- 
nowy. 

Rozmaryniek p. Rozmaryn. 

Rozmarynowy: » Rozmaryjdnowy « 
Pr. fil. V, 868. »Rozmaryjowv< 
Maz. III, 164. >Marvnusowy« Pr. 
GL I. 143. 

Rozmaryn: »Rozmaryń« Zb. I, 12. 
»Rozmeryii« Pozn. II, 225. •Roz- 
maryjan* Kozł. 93 etc. Rog. n® 

.^ownlk T. V. 



326 etc. Pr. fil. IV, 243. .Roz- 
maryjśn « ib. Pr. fil. V, 868. Rozpr. 
XII, 33. Krak. IV, 319; ib. II, 

85. Zb. IV, 134; ib. 244. Zb. Vm, 
253. Zb. IX, 217. »Rozmaryjon« 
Maz. m, 213, 221, 249. Kieł. I, 
101. Rad. I, 137. Pleszcz. 53. 
Łozmaryjdn* Krak. IV, 319. •Roz- 
maron* Pozn. I, 195. >Rozm8i- 
ron< Krak. II, 440. >Rozmairyn< 
Pr. fil. IV, 243. >Rozmajeron< 
Kai. I, 166. Zb. XIV, 78. Wisła 
VII, 120. Krak. II, 473. .Uoz- 
majeron* Rud. 192, 196. »0z- 
majeron* Święt. 214. »Ozmaje- 
run< ib. 215. >Łozmajeron< Krak. 
IV, 296. Zdr. >Rozmaryniek« Pozn. 
IV, 55. »Rozmaryjanek« Rog. n® 
355. »Rozmaryjanek< Pr. fil. V, 
868. »Rozmajeranek* Zb. X, 303. 
>Rozmoronek« Zb. XV, 68, 74, 

86. Por. Rozmaj. 
Rozmaryn p. Rozmaryn. 
Rozmarznąć = zmarznąć na 

wskroś: »Jajo kurze... gdy roz- 
marznie i pęknie* Zb. VI, 166. 

Rozmaślić = >pomaślić, okrasić* 
Pr. fil.V, 868. 

Rozmawiać: » "Ozmawiać = odra- 
dzać, perswadować * Rozpr. XXVI, 
387. > Jeszcze mi do tego ludzie 
rozmawiają: nie chodź-że niebogo, 
kiej nie masz za kogo* Tyg. ii. 
1, XII, 27 (Góral.). • Chciałoby 
mnie dziewczę, ludzie rozmawiają* 
Klecz. 28. II > Rozmawiać się* = 
rozmawiać Wójc. II, 67. Oles. 107. 
Zb. VII, 22; ib. VIII, 301, 312, 
315; ib. IX, 60. Wisła II, 138; 
ib. VII, 159; ib. VIII, 148. Pleszcz. 
201. 

Rozmazany >a. romazglany, tak 
nazywają dziecko, często płaczące* 
Spr. IV, 29. »"Ozmazany = roz- 
płakany, płaczliwy* Rozpr. XXVI, 
387. 

Rozmazgać: > Ozmazgać = rozma- 
zać, rozetrzeć* Święt. 

4 



50 



Rozmaglany — Roznijść się 



Rozmaglany p. Rozmazany. 

R o z m ą c i d : » ÓzmącieJ* =^ rozmącić 
Cisz. 252. 

RozmemJać: > Ozmem^ać = roz- 
trząśd, rozrzucić; nie wykończyć 
roboty* Swięl. 

Rozmerchać: » Ozmerchae = roz- 
rzucić* Święt. 

Rozmeryń p. Rozmaryn. 

Rozmiar: »Łozmiar« Krak. IV, 296. 

Ro zmiarkować = spostrzec się, 
domyślić się: »Trza se byJo roz- 
misrkować, nóżki mydłem nasma- 
rować* Maz. II, 124. 

Rozmienić = »zmienić, wymie- 
nić* Ust. z Litwy. »Krosnią to 
dzeca rozmieniło* Hilf. 124. 

Rozmierzyć się = zamierzyć się: 
>Jak un nźrał, ze ten kamićj leci, 
jak sie uozmierzół rękom, tak 
cisnąn, ze tćn kamićj... wvlćcidł« 
Zb. V, 222. 

Rozmiły = » bardzo miły* Pr. fil. V, 
868. » Rodzice rozmili* Rog. n® 
206. » Dziewczę rozmiłe* Zb. IX, 
189. »Galaneczko rozmiła* ib. 
Por. Roztomiły. 

Rozminne drogi = »krzyżowe« 
Zb. VII, 253. 

Rozmieć = rozcieńczyć: »Zupa 
z konopi, jest to nasienie konopne 
rozmelone wodą* (autor) Pozn. I, 
81. II »Ozmleć =:r rozgadać, nie 
utrzymać w tajemnicy* Swięt. 
»Ozmeł = rozgadał* Święt. 528. 

Rozmłozek .= przychówek: »Mało 
nawet kur chowają, ledwo na 
'rozmłozek'* Mat. W. 14. 

Rozmnożować = > rozmnażać* 
Pr. fil. V, 868. 

Rozmoronek p. Rozmaryn. 

Rozmówić: * "Ozmówić = odra- 
dzić* Rozpr. XXVI, 387. Toż 
Spr. V, 388. II . Rozmówić* = 
ogadać (?): »Jak sie ludzie rozmy- 
ślili , stan dziewcyny rozmówili, 
cynio o niej złe redy* Kętrz. 65. 
II > Rozmówić* = namówić, umó- 



wić: » Rozmówił dziewcyne do 
swojćj rodziny* ib. 35. » Jak ko- 
nia napoił, Kasiuchnę rozmówił c 
Kolb. 59. » Grzeczną damę roz- 
mówili, a jak ci ją rozmówili, 
do pojazdu ją wsadzili* ib. 249. 

Rozmówiny = ?: »Napijwa sie 
oboje za rozmówiny moje* Maz. 
II, 113. 

Rozmóżdżyć: >Rozinużdżf c = 
rozmiażdżyć* Derd. 137. Pobł. 50. 
»Rozmóżdżf^c se = rozmiażdżyć* 
Bisk. 13. 

Rozmużdżyć p. Rozmóżdżyć. 

Rozmyślać: »Aja (dziewczyna) so- 
bie rozmyślący, zaleję się łzami* 
Maz. II, 74. > Kochałem się, dzie- 
wczę, trzy tygodnie w tobie, alem 
się rozmyślał, djabół mi po tobie* 
Oles. 133. 

Rozmyśliwać = rozmyślać: »^0z- 
myśliwał* Zb. VII, 53. 

Rozmyślować: »Ozmyślować = 
rozmyślać* Spr. V, 388. »Roz- 
myśliije* Maz. III, 244. Kieł. II, 
158. Cisz. 23. Kuj. II, 67. 

Roznaszać: » Będą mnie zwierzęta 
po świecie roznaszać* Pozn. III, 
197. »Nie na to mi matka warko- 
czyk czesała, by mi go wodziczka 
po się (= sobie) roznaszała* Lub. 
I, 291. 

Roznaturzyć się= roznamiętnić 
się: »A jak która (baba) juże sie 
roznatnrzyła* (do wódki) Kam. 82. 

Roznia = »rdza* Hilf. 179. 

Roznieść: 3 os. 1. mn. »Roznie- 
są* Rog. n® 240. >Ozniese* = 
rozniosę Wiirła VI, 666. »Oznie- 
są« = rozniosą ib. 117. »Roz- 
niesło krowie wvmiej* = spuchła 
wymię Rozpr. VIII, 128. ."Oz- 
niesiony= spuchnięty* ib. XXVI, 
388. 

Roznieta = rozniecenie: * Dał ża- 
rzących węgli na rozniotę ognia* 
Pozn. VI, 163. 

Roznijść się p. Rozejść się. 



Roznowaty; — Rozpąchać się 



61 



Roznowaty: >Bic do slrzelanid ma 
być roznowaty t. j. zbiezysty* = 
grubszy na początka, cieńszy na 
końcu Spr. V, 410. 

Roznożka: »Oznoska = gałązka « 
Święt. 141. 

Rozobłóczyć: » RozoWócyć = roz- 
bierać* Pr. fil. V, 868. 

Rozodziać się = » rozebrać się« 
Czark. Pr. fil. V, 868. Zb. VII, 
148. 

Rozołka p. Rosolka. 

Rozonaczyć: »Rozonaczyć = ro- 
zebrać, roztrząść* Wrześ. 20. 
»Ozunacyć = rozwijać, rozebrać « 
Spr. V, 286 p. w. Onacyć. 

R ozora = »brózda« Pelr. 

Rozpadać się: >Zada}eś mi, za- 
dał, bodajś się rozpadał « Pozn. 
I, 249. II 'Rozpadać się = uża- 
lać się* Ust. z Podola. » Rozpa- 
dać się = rozpaczać* Mil. 

Rozpajedzić = ^rozzłościć* Sab. 
134. »Ozpajedzić sie = rozgnie- 
wać się* Rozpr. X, 293. Toż Spr. 
V, 388. »Ozpajedził sie chłop, 
zaklon brzyćko* Wisła VI, 144. 

Rozpaj edzon y: »Ozpajedzony = 
rozżarty* Spr. V, 388. 

Rozpalenie = »gorączka w cho- 
robie* Mil. 

Rozpałka = rozpalenie: » Węgli 
chcieli na rozpałkę* Pozn. VI, 163. 

Rozpamięiać = przypomnieć : 
»Smntne serce moje, co sobie roz- 
pamiętam* Pozn. V, 166. »Utracę 
go... a co my się rozpamięła, będę 
płakała* Kuj. I, 300. 

Rozpanachać= >rozedrzeć« Kolb. 
rękop. 

Rozpaprać = » rozrzucić, nie wy- 
kończyć roboty należycie* Swięt. 
» Rozpaprać = 1, rozgrzebać 2, 
rozmoczyć 3, zacząć coś, a nie 
skończyć* Mil. 

Rozpapuzyć = » rozebrać , roz- 
winąć* Pr. fil. V, 868. 



Rozparać: »Ozparać = rozdwa- 
jać, rozprówać, szew popuszczać* 
Święt. 

Rozparność: »Ozparność = parne 
powietrze* Spr. V, 388. 

Rozparstek: »Ozparstek = rogó- 
wka w gorsecie* Święt. ^Ospar- 
stek = jedna z dwu cienkich 
deszczułek , spajających poprze- 
cznie bronę* ib. 9. » Gorset z przo- 
du ma rogowe ozparstki lub trzci- 
nowe* ib. 48. »Ozparztek a. oz- 
pinek przy budowie domu kawa- 
łek żerdki, którą cieśla zasadza 
pomiędzy dwa słupy, ażeby się 
nie wykrzywiły, zanim się otwory 
drzwi lub okien poocapia* Spr.V^ 
388. »Rozparztek (rozpartek) = 
kawał drewna, służący do roz- 
parcia chylących się ku upadkowi 
przedmiotów np. między odrzwia; 
także robiąc jaką operacyę w py- 
sku bydlęcia, kładzie mu się mię- 
dzy szczęki rozparztek, aby nie 
ukąsiło* Zb. I, 50. 

Rozparszać = » rozparzać * Petr. 

Rozpartek p. Rozparstek. 

Rozpartować się: >Jakjegomu- 
zyka sie rozpartowała i to wojsko 
w linii stanęło* Pozn. VI, 112. 

Rozparty: »Rozperty ciort* = nie- 
ustępny* Mil. 

Rozparzeniec: » "Ozparzeniec = 
zuchwalec, gwałtownik* Rozpr. 
XXVI, 388. 

Rozparztek p. Rozparstek. 

Roz parzyć = » rozsypać* Pobł. 
62 p. w. Parzyć się. 

Rozpa trzować: »Ozpalrzować = 
rozpatrywać* Spr. V, 388. »Roz- 
patrzuje sie* = rozgląda się Wisła 
VI, 143. 

R o z p ą c = rozpęknąć : » Rozpąc by 
się od żalu sercu memu* Maz. III, 
240. 

Rozpąchać się = > rozgzić się, 
rozbrykać się* Krak. IV, 316 p. w. 
Pąchać się. 

4* 



52 



Rozpedać — Rozpletać 



Rozpedać = » rozpowiadać* O. 

Rozpcdzieć = »rozpowiedzieć« 
Rog. nO 627. Wójc. II, 261. 

Rozperswadować = wytloma- 
czyć, przekonać: » Pocieszy się 
zaraz, bo jej kumy... rozperswa- 
dują< Wisła III, 26. 

Rozpcrty p. Rozparty. 

Rozpetiany = »rozmamany, po- 
rozpinany « Pr. fil. V, 868. 

Rozpęczyć = » rozdąć, rozepchać, 
uczynić rozpęczniałym : wolu na 
konicynie rozpęcyJo« Pr. fil. V, 
868. > Zgaga sę ne zwrocfla, b6- 
daj sę rozpęczfla* Nadna. 138. 

Rozpęd = » gwałtowne rozpędzenie 
się w biegu < Osip. 

R o z p ę k = pęknięcie: » Syta do roz- 
pęku* Glin, II, 168. ' 

Roz pęknąć się = pęknąć: >Zeby 
sie to rozpękło* Chełch. II, 84. 

Rozpiąć: >Rozpiena a. rozepnóła« 
= rozpięła Rozpr. XII, 25. 

Rozpiczać (?) = uwodzić: »Togo 
oddam do Łowicza, niech tam 
dziewki roz...« Zb. II, 107. 

Rozpierać: » Krzywda ludzka roz- 
pićra mu boki = bokiem mu 
wyłazi, nie płnży mu« Zb. I, 75. 
1 1 » Rozpierać się = stawać w miej- 
scu i rozstawiać nogi opodal od 
siebie, o sarnie w biegu, gdy 
jest przestraszona lub zadziwiona, 
myśl.* Pr. fil. V, 869. || » Roz- 
pierać się« = roztwierać się: 
>Będą mu się rajskie wrota roz- 
pierały* Łęcz. 182. 

Rozpierzchać = » rozpierzchać 
się* Wal. 79. 

Rozpierzyć: »Ozpierzyć = roz- 
rzucić w różne dalsze miejsca; 
ozpierzyć sie = ulecieć w po- 
wietrze, rozbić się w drobne ka- 
wałki* Święt. » Niech ci sie złoty 
wm-kocrozpizy* Kozł.214. •Niech- 
że ci sie złotv warkoc rozpierzy* 
Maz. I, 266. Toż ib. 289. Rad.' I, 
169: ib. 189. Kai. 139. Łęcz. 46. 



Rozpijać się: >Nagotuj piwo, niech 

się ten hultaj na niem rozpija* 

W<^c. I, 246. 
Rozpinek: >Czapigi (a pługa) są 

rozdzielone rozpinkami* Lab. I, 

83. P. Rozparstek. 

Rozpiryndować = »gadać, roz- 
prawiać* Ust. ze Święciańskiego. 

Rozpisać = posłać zaproszenie: 
>Król... rozpisał na bdl* Zb. XI, 
119. 

Rozpisywać: > Gospodarz 'rozpi- 
suje gront' = za żvcia oddaje 
dzieciom* Wisła III, 372. 

Rozpłaszczyć = rozpłaszczyć : 
»To mu sie jeno (orzech z ołowiu) 
tak ozplascvt w zębach* Cisz. 
168. 

Rozpięciu y = >obrzęd weselny 
rozplatania włosów pannv młodej * 
Pr. fil. V, 869. Toż Sand. 25, 89. 
Kuj. I, 284, 296, 306. Pozn. III, 
89. Maz. III, 104, 128, 173. Rad. 

I, 196, 223, 229, 235; ib. II, 
119. Łęcz. 45. Lub. I, 197, 243. 
Kai. 139. Pr. fil. IV, 243. Zb. I, 
91. Zb. II, 29. Zb. VI, 98. Zb. VIII, 
253. Kozł. 213. Wisła VII, 695. 
Pleszcz. 65. »Rozplicinv* Pozn. 

II, 109. Por. Rozpięty, Wy- 
piec i n y. 

Rozpleciony p. Rozpleść. 

R o z p I o s y ć p. P I e s y e. 

Rozpleść: »Warkocyku... rozpiętą 
cie ludzie* Maz. III, 104. >Któż 
mi kosę rozplecze cze cze* (na- 
śladowanie kukułki) Wisła IV, 97. 
> Rozpleciony* = z rozplecionemi 
warkoczami: > Panna młoda roz- 
pleciona nie bandzie* Maz. III, 
177. 

Rozpletać = > rozplatać* Czark. 
• Warkoc rozpletać* Maz. I, 267. 
Wisła IV. 97. »Rozpletał* Rad. 
I, 189. »Rozplitać< ib. »Rozpli- 
ta* = rozplata Wisła VII, 695. 
»Roz|)lilajcie* Lub. I, 198. »Brat 



Rozpletanie — Rozpoznanie 



53 



siostrzyczkę rozpletaje* Pr. fiL lY, 
24-3 p. w. Rozpletać. 

Rozpletanie = rozplatanie Wójc. 
II, 92, 126. 

Rozpletki p. Rozpięty. 

Rozpięty = >rozplcciny, obrzęd 
zdjęcia wianka; rozplecieni a wło- 
sów panny młodej* Maz. I, 266. 
> Rozpletki* w lemże znacz. ib. 
278. Por. Rozpleciny. 

Rozpliciny p. Rozpleciny. 

Rozplitać p. Rozpletać. 

Rozplot: » Wśród rozplotn « = pod- 
czas rozplecin, rozplatania warko- 
cza panny młodej Wójc. II, 93. 

Rozpłata = rozrachunek: » Przyj- 
dzie czas rozpłaty« Glin. III, 216. 

Rozpłoszyć = rozpędzić: >Będzie 
taro (na weselu) i parę kokosy, 
jeśli nńm ich co nie rozpłosy* 
Wójc. II, 112. »0n ci warkocyk 
rozpło5C}'« Kai. 139. Por. Roz- 
pierzyć. 

Rozpłozić == rozciągnąć: > Osina... 
najdalej swe korzenie toż pod 
powierzchnią ziemi rozpłozi* Ber- 
dao Enc. XXVI, 377. 

Rozpocząć = założyć: >Śćklep 
sobie rozpocne* Chełch. I, 132. 

Roz pojąć = zrozumieć, odgadnąć: 
>Nik tego (lej zagadki) nić móg 
rozpojąć* Cisz. 45. 

R o zpojś trze ć = rozpostrzeć: •Li- 
steczki po sobie rozpojśtrzę « Pozn. 
IV, 146. 

Rozpokazać = popokazy wać : 
>Uozpokazał im sićko« Zb. VII, 
72. 

Rozpołożenie: > Rozpołozenie 
w głowie mieć = mieć takt, roz- 
wagę, roztropność* Pr. fil. IV, 870. 

Rozpomnieć = przypominać, roz- 
pamiętywać: > Kiedy ja sobie roz- 
pomnę teraz... jak niestałe weso- 
łości* Rog. n^ 492. »Rozpómnę 
sobie o kochaneczku* Pozn. IV, 
106. > Matce sie rozpomniało o... 
synie* ib. VI, 49. >Jak ja se roz- 



pomnę mojej matki słowa* KieL 
1, 1 25. > Rozpomniała .sobie o swym 
kochanecku* ib. 152. >Co sobie 
rozpomnę, nie oscbną mi oczy* 
Łęcz. 140. Por. jeszcze: Pozn.V, 
33. Zb. VI, 119. Zb. VIII, 111. 
Zb. IX, 207. 
Rozponeczki p. Rozponka. 

Rozponka = 'drewniany drążek 
między nogami czyli sochami płu- 
ga* Pozn. III, 136. >Rozponki 
a. rozponecki = poprzeczne że- 
lazne pałeczki, łączące capigi płu- 
ga* Pr. fil. IV, 244. II .Roz- 
ponki = obręcze laskowe do roz- 
pinania więcierzy, w Kaliskiem* 
Prac. 

Rozpór aj da = > pogardliwa na- 
zwa ludzi, chodzących w surdu- 
tach* Pr. fil. V, 869. 

Rozporek = » otwór w spodniach, 
hosenschlitz* Pr. fil. IV, 287. 

Rozporządek = 'postanowienie, 
decyzja, rozporządzenie, testament* 
Krak. IV, 320. > Rozporządek = 
rozporządzenie* Rozpr. X, 299. 
Toż Zb. I, 23. Wrześ. 20. •Taki 
czynię rozporządek* = testament 
Święt. 122. >Ozporządek = roz- 
porządzenie* Spr.V, 388. > Trzeba 
rozporządku do syćkich rzecy = 
trzeba rozumu, zastanowienia do 
wszystkiego* Zb. II, 236. 

Rozpowiedzieć: >Babina rozpo- 
jedżiała wsystko* Chełch. II, 19. 
»Pan młody... siada, dobry wiecór 
rozpowiada* Łęcz. 57. 

Rozpoznać = poznać: >Chco roz- 
poznać świat* Chełch. I, 270. 
'Rozpoznać się* = poznać się 
wzajemnie, zapoznać się: » Kiedy 
się rozpoznali mąż i żona* Bal. 
127. >Bom sie rozpoznał z dzie- 
wcyną* Zb. X. 125. » Ja sie w go- 
spodarce nie rozpoznała* Was. 
173. Toż Wisła VIII, 504. 

Rozpoznani (>: > Pierse tobie roz- 



64 



Rozpór — Rozpuścić 



poznanie, ty psie benkarcie* Zb. 
XIV, 231. 

Rozpór: »Ozpór« Święt. » U surduta 
dwa rozpory* Pozn. V, 171. »Na 
pośladku dwa rozpory* ib. III, 
26. >W każdej pole (spódniczki) 
rospór* (u dziewczyny źle się pro- 
wadzącej) Wisła V, 37. || •Roz- 
pór = pogardliwa nazwa czło- 
wieka, chodzącego w surd^icie* 
Pr. fil. V, 869. Toż Kaspr. 26. 
W tomże znacz. »Ozpór« Kuj. I, 
53; ib. II, 274. 

Rozporka: » Rozporka żelazna, u- 
trzymująca nogi pługa, żeby się 
nie rozwodziły. Rozporka drewnia- 
na do tegoż colu« Zb. IV^ 190. 

Rozprawić == opowiedzieć: >Dzia- 
duś panu wszyćko rozprawili € 
Kam. 127. || > Rozprawić się = 
wziąć rozwód* Zb. I, 75. 

Rozprorokovvać: > Jest to sło- 
wami napisane, rozprorokowane, 
ze Paniezus nie jśd* Rozpr. YIII, 
221. 

Rozprosić p. Rozproszyć. 

Rozproszyć : » Rozproszył sobie 
trusie pióreczka* Lub. I, 247. 
>Rozpruszył to (majątek) prędko* 
Kieł. II, 139. » Rozprosić* = roz- 
proszyć: »Aby wasych kokosków... 
kuna nie rozprosiła* Kętrz. 72. 
> Krawczyk... pomoże nam wełny 
prząść... kto inszy... wełnę roz- 
|)rószy * Łęcz 83. Por. R o z p r ó- 
szać. 

Rozprowadzić = rozebrać, |)o- 
krajać: »Togo wieprza rozprowa- 
dziem* Cliełch. II, 107. •Rozpro- 
wadzić wesele « = rozpędzić : 
• Wesele my rozprowadzisz... we- 
sele my rozegnasz* Kuj. II, 24. 
Toż wyrażenie: Rog. n® 25. Kozł. 
36. Lip. 160. 

Rozprósz a ć: » Młody pomoże nam 
wełnę prząść, stary... wełnę-by 
nam rozprószał* Kuj. II, 38. Por. 
Rozproszy ć. 



Rozprząc się = rozlecieć się 
w kawałki: >Kosa (przy koszeniu 
łąki) się 'rozprzęże' t. j. rozleci 
się w kawałki* Zb. XI, 63. 

Rozprzestrzenić: »Zeniuł8ie nie 
będę... jaze żytko zeznę, jaz sie 
ozprzestrzeni * Święt. 271. 

Rozprzy znać się = przyznać się: 

• Nie chcę cię znać, ani się roz- 
przyznać, żeś córka moja* Zb. VI, 
115. 

Rozpsowany = » zepsuty * Wisła 
III, 89. » Rozpsowany = rozpsu- 
ty* ib. 84. 

Rozpuczyć: >Rozpucyć = roz- 
gnieść* Spr. IV, 29. > Rozpuczyć 
= 1, rozdąć 2, nabrzmieć, na- 
pęcznieć 3, rozpuczyć się = stłuc 
się, rozbić się, pęknąć: szklonka 
sie rozpuczyła* Wrześ. 20. »0z- 
pucyć ^ stłuc, rozbić, nabrzmieć, 
. pęknąć* Spr. V, 388. »Ozpucyć 
= rozdać, nabrzmieć* Święt. 

• Rozpuczyć = rozdąć: rozpucyło 
go, bo sie straśnie njizarł* Udz. 
Toż Zb. I, 51. 

Rozpuk nać się = pęknąć: »Roz- 
puknij sie moje serce* Rog. n® 
199 Podobnie o .sercu: ib. 227, 
335. Zb. IX, 173. »Zebvś sie oz- 
pukła!* Zb. V, 179. 

Rozpurdać p. Pnrdać. 

Rozpusta = rozpustnik: >Mińła 
babuleńka... koziołecka wielkiego 
rozpustć* Zb. IV, 256. 

Rozpuszczać siano = »z kopek 
siano rozrzucać dla suszenia* (nie 
podano zkąd wzięte L ). 

Rozpuszyć: » Ozpusyć = rozdąć « 
Święt. 

Rozpuścić = » od tajać, od marznąć: 
rozpuściło już do gruntu* Pr. fil. 
V, 869. II »Rozpuścić«: »Roze- 
kwnij biała lelija i rozpuść kwiat 
po sobie* Rad. I, 150. j| •Roz- 
puścić cielęta = nie mieć pod 
.szyją zapiętej koszuli* Spr. IV, 
29. ' 



Ro^puśniak — Rozsiąść 



55 



Rozpuśniak = > rozpustnik* Pr. 
fil. V, 869. 

Rozpyplać: >Ozpypła(i.= roze- 
trzeć coś tłustego, roziniażdżyć« 
Święt. 

Rozrabiać się: » Dzień już się roz- 
rabiał = świtało* Ust. z Nałę- 
czowa. 

Rozrachować się = podzielić 
się: »Tak się rozrachowaii temi 
pieniędzmi i podzielili się wszystcy 
po jednakiej części* Cisz. 230. 

Rozrada = »odmowa< Piątk. 

Rozradzać = » radzić: tu rozra- 
dzają o wszystkiem* Pozn. II, 96. 

Bozrazić: » Ozrazić = rozranić, 
rozjątrzyć , rozbić , szamotaniem 
przyprawić o chorobę* Święt. 

Rozruchać = rozruszać : » Rozru- 
chem* Kaspr. 6. 

R o z r y w-t rawa p. Rozry w-z i e 1 e. 

Rozrywt ziele = zielc, które otwie- 
ra zamki: > Skinął na stajenne 
drzwi żelazne rozryw-zielem. a zamki 
pospadały* Glin. I, 23 »Na drzwi 
rozryw-zielem machnął* ib. II, 28. 
Por. ukraińs. » Rozry w-lrawa* Zb. 
VI, 312 w artykule o trawie ta- 
jemniczej. 

Rozrywka= » dowcip, rozum przy- 

r rodzony* Wisła III, 89. 

Rozrządzić = podzielić: > Jeden 
ze zbójców wzion kunia, drugi 
płasc, a trzeci zygarek, a to piłko 
nie mogli sie nijak rozrządzić... 
Niech nas panowie rozrządzo to 
piłko* Chełch. I, 180. »A są tam 
snsiadeńki, rozrządzą twe dzia- 
teóki* Lub. I, 221. 

Rozrząszyć p. Rząszczyć. 

Rozrzechotać się = rozśmiać 
się: » To złe ino sie rozrzecho- 
tało i zapytało* Kaspr. 89. 

Rozrzeszać p. Rzeszy ć. 

Rozrzucać: »0 strzelbie, z której 
szrut bije w rozproszeniu, mówią, 
że rozrzuca* Prz. ludu VI, 126. 

Flozrzut: » W rozrzut orać = pod- 



orywać, robić brózdę na środku 
zagona, czyli dwie połowy przy- 
ległych do siebie zagonów skła- 
dać na jeden zagon* Pr. fil. IV, 
870. 

Rozsad = » rozłączenie owiec, na- 
leżących do rozmaitych gazdów, 
które były spędzone do jednego 
kierdela* Wrześ. 20. 

Rozsada = >fiance kapusty lub 
brukwi* Osip. >Rosada = roz- 
sada, młoda kapusta, którą prze- 
sadzają* Rozpr. XI, 188. II 'Roz- 
sada = osada włościańska* Pr. 
fil. III, 4-97. 

Rozsadnik >a. ogródczyk ^ ogró- 
dek, w którym dziewczęta pielę- 
gnują rutę, miętę i t. d.* Wisła 
II, 845. 

Rozsadzić = >pęknąć* Rozpr. 
XX, 434. >Zeby cie rozsadzieło!* 
ib. VIII, 177. 

Rozsądek = sąd, wyrok : •(Roz- 
sądek zrobić = rozsądzić* Pr. 
fil. IV, 870. 'Kawałek grunta ten 
sam, co przez niesłuszny rozsądek 
prawa był... wydarty* Krak. IV, 
203. 

Rozserdolić się = >rozdąsać 
się* Mil. 

Rozseuterzyć: > Ozseuterzyć = 
ranę rozszerzyć, rozognić: sadzel 
sie ozseutcrzył na całon gembe 
= rana się rozszerzyła na całe 
usta* Wisła I, 155. 

Rozsiądź się: >0 mój tatuśku, 
a idź prec odemnie, boć moje 
serce rozsiądź sie chce we mnie... 
Moja kochanko przyjdź blizy do 
ranie, boć moje serce rozweseli 
sie we mnie* Pozn. IV, 29. Por. 
>A ty kochanie odstąp odemnie, 
bo mi sie serce rozstąpi we mnie* 
ib. 30. Por. Rozsiąść. 

Rozsiąść: » Moje serce od żalu 
rozsiędzie* Wisła III, 574. •Roz- 
siąść się* w temże znacz.: > Ode- 
zwij mi się, serce moje nie z ka- 



d6 



Rozsierdzić się — Rozsać 



mień i 21, rozsiędzie mi się< Maz. 
III, 300. >OjI kęsa mi się moje 
serdejko od żalą nie rozsiędzie* 
Pr. fil. V, 760 p. w. Kęsa. Por. 
Rozsiądź się. 

Rozsierdzić się p. Rozezło- 
wać się. 

Rozsosznąć: >Ozsosnąć = roze- 
rwać, rozdwoić, od^amać; ozsosnąć 
się = krok nadwerężyć* Święt. 

Rozstać się: >R^ozesiany= który 
się rozstał: r"ozesłftniście, moi ko- 
chani* Rozpr. VIII, 11 9. II » Roz- 
stać się* = rozstąpić się: > Bo- 
daj się rozstały le góry* Zb. II, 

110. 'Rozstaj się ziemio, rozstaj 
się kamieniu* Skrz. 87. || > Roz- 
stać się* = stać się innym: »Co 
się stało, rozstać się nie może* 
Pozn. III, 90. »Co nam się stało, 
już nam się rozstać nie może* 
Pozn. II, 308. Toż Wisła VII, 
496. 

Rozstając się = rozstawać się: 
»Tani się z nimi rozstajał* Pozn. 

111, 72. 

Rozstajanio = rozstawanie się: 
> Ciężkie będzie rozstajanie* Zb. 
VIII, 109. 

Rozstaje = » niiejsci', w którem 
rozchodzą się drogi w różne stro- 
ny* Pr fil. IV, 870. >Aż na oz- 
taje« Kolb 83. >Na rOstajo* Hilf. 
145. »ROstaje = rozstajne drogi* 
ib. 179. »Na rozstajach dróg* 
Pleszcz. 148. 

Rozstaj en ki = »drogi rozstajne 
t. j. rozchodzące się w różne 
strony* Osip. 

Rozstajni p. Rozstajny. 

Rozstajny = rozchodzący się w ró- 
żno strony: > Rozstajna woda*: 
>Mój wionyckn... jak mi z głowy 
spadnies, na rozstajną wodę pa- 
dniesc Pozn. III, 196. » Rozstaj- 
ni*: » Na rozstajnie drogi* Zb. XV, 
103. Por. Rozstajny, 

R o z s t a 1 n y = rozstajny: > Rozstalno 



drogi* Knj. II, 24; ib. 50. Pozir. 
IV, 120. Łęcz. 104. 

Rozstanie: Róstanie == rozstajne 
drogi* Hilf. 179. 

Rozstańki = ^rozstajne drogi« 
Pr. fil. IV, 244. 

Rozstarać się = > postarać się« 
Lob. II, 212. 

Rozstąpiony: > Jeżeli uznają wie- 
śniaczki, że niemowlę ma główkę 
nienormalną, Vozstąpioną\ to przy- 
kładają mu na ciemię Iniankic 
Wisła VIII, 50. 

Rozsiekać się: > OstSkać sie = 
zachorować* Pr. fil. V, 820. 

Rozstrzelić = rozstrzelać: »Teg(> 
Kopi-kaminia zdrajcę ozstrzelili * 
Pozn. VI, 99. » Niech rozstrzeli 
jo* (królową) Chełch. 1,160. •Cza- 
rownicę kazał na polu rozstrzćlić^ 
Wisła VII, 159. || .Roz-strzelić* 
= prochem rozsadzić (o kamieniu) 
Pozn. II, 17; ib. 175. 

Rozstrzeni (?) = rozstajny (?) r 
• Wyźryjze dziewcyno naostrzenie 
drogi, konik se strącił kark, a Jai 
złomałnogi* Krak. 11,151. (We- 
dług Kolberga = na ostre drogi). 

R o z s u c i e : » Rosuci = brzemien- 
ność u kobiety przed samem roz- 
wiązaniom: ona jest na rosuciu« 
Hoff 41. 

Rozsuć = » rozsypać* Fed. 407. 
Toż Udz. Rog. n® 136. Lip. 143. 
Zb. II, 239. Zb. IX, 300. Zb. X,. 
144. Zb. Xl 2. Fed. 375. Kieł. 
II, 54. Zb. XV, 76. »Cebrzycek 
sie rozsuł* Zb. IV, 177. .(Wia- 
nek) się rozsuł* Pozn. III, 65. 
>Rozsuła sie mynarzowi grobla* 
Lub. I, 193. » Rozsuć a. rozsu- 
lać (?) = rozrzucić: Święta Ur- 
sula perły rozsula* Spr. V, 120. 
>Rosuć« = rozsuć Rozpr. XII» 
43. » Popiół sie ś niego rosuł* 
Zb. VII, 57 >Rosnłach se jabka* 
Zb. IX, 220. » Rosół... po kuchni 
sie rosuł « Mat. 6. >Ozsuć* a. 



Rozsupłać — Roztaczać 



57 



>Osiid«: »Un sie aosuł w prok« 
Zb. V, 220. »lTozsiił sie w prok« 
ib. 240. > Kasza mi sie oósuta« 
Rozpr. IX, 194. >Świętd Ursula 
gorole Qosała« Zb. Vii, 90. »Ce- 
brzycek sie osuł< Zb. XII, 218. 
'Święta Ursula kloce osu}a« Rod. 
254. II »Rozsoć się = porodzić* 
Zb. II, 252. Por. Osuć. 

Rozsupłać >a. rozszypłać = roz- 
platać, rozwiązać węzełek* Pr. fil. 
IV, 244. » Rozsyp lać* w temte 
znacz. Parcz. 

Rozsutki: > Osutk i = maleńkie ku- 
kiełki weselne, tak nazwane od 
rozsucia czyli rozsypywania ich, 
gdyż panna młoda rozdaje je, roz- 
sypuje dzieciom* Krak. II, 30, ods. 
>0sn1ki a. rozsutki = małe ku- 
kiełki, które w Krakowskiem panna 
młoda, gdy chodzi po chatach, 
rozpraszając gości, rozsypnje ma- 
łym dzieciom* Zb. I, 88. »Osotki« 
w teraże znacz. Wisła VII, 366. 

Rozsypka: > Jagły w rozsypkę* = 

zap. kasza na sypko, rozsypująca 

się Pozn. III, 128. 
Rozsypać: »"Ozsypać* Pr. fil. III, 

307. II » Rozsypać się = odbyć 

połóg* Ust. z Litwy. 
Rozsypiać p. Rozsupłać. 

Rozsypywać się: » Wieńce... są 
ubrane we wstążki, które się na- 
około rozsypując Kieł. I, 56. 

Rozszalćć się = ^rozswawolić 

się* O. 
Rozszarpować: »Ozsarpować*=: 

rozszarpywać Święt. 406. 

Rozszczybać się >za czem = 
szukać czego bardzo* (ruskie) Zb. 
I, 75. 

Rozszczypany: > Gałązka rozczy- 
pana = mająca dwie odnogi* 
Krak. IV, 160. 

Rozszczypić •^= rozedrzeć wzdłuż: 
• Uoscypiół go (dąb) na dwie cęści* 
Zb. VII, 78. »Śmierzć... oscypiła 



zębami te skałkie na poły* Wisła 
III, 141. 

Rozszpilić się = rozpiąć się: 
'Królewiczowi tak ciepło było, że 
się rozszpilił* Glin. lU, 50. 

Rozszypłać p. Rozsupłać. 

Rozścielać: > Mgła rozściela się 
dołem* Zb. VI, 199. » Cebulę... 
rozścielają na przewiewnym stry- 
chu* Zb. XIV, 26. 

Rozścielić = rozesłać: >Płaszcz 
8wójrozcielił*(sic)Bar. 37. »Oście- 
li{a baba prześcieradłu c Zb. XV, 
28. 

Rozścielony = rozesłany: >Na 
snopku słomy, rozścielonym na 
ziemi* Święt. 506. || •Rozście- 
lony* zasłany: »Na stole rozście- 
lonym słomą* Pozn. II, 57. 

Rozściółki = warstwa siana i sło- 
my na stole przy wieczerzy wigi- 
lijnej: » Biorą do tych rozściółek 
garść słomy i garść siana* Pozn. 
II, 57. 

Rozśmiać się: > Pan jeno sie 
ośmiał na to* Kam. 18. Toż ib. 
172. »Tagem sie ośmiała* Swięt. 
483. II >Ośmiać sie z kogo = 
wyśmiać, wyszydzić kogo* Domen. 

Rozświecać się = błyszczeć: 
• Rozświeca się na jej główce zło- 
cista czapeczka* Zb. VI, 101. 

Rozświecić = poświecić: »C)z- 
świeć = poświeć* Kuj. I, 124. 
>Mam (Hyry świec w kieseni, roz- 
świecę ja po sieni* Maz. III, 218. 
II » Rozświecić * = zapalić: »Roz- 
świeć ogień w okienecko* Kuj. 
II, 34. »Rozświećcie mi świece* 
Łęcz. 163. 

Rozświeta = nazwa rośliny Orze- 
szkowa, Australczyk 349. 

Roztaczać = spłaszczać z pomocą 
wałka: >Z tego ciasta na stolnicy 
*roztacają' małe placki* Święt. 55. 
II > Roztaczać *= rozkładać: •Roz- 
taczajcie bielone obrusy na stole* 
Wójc. II, 80. Por. Roztoczyć. 



58 



Roziaj — Roztopy 



Roztaj = » odwilż zimowa* Zb. I, 
23. 

Roztajać >a. oztajać = stopić, 
roztopić, roztopnąć, gdy mowa 
o lodzie i t. p.« Pr. fil. IV, 870. 

Roztaj anie: »Oztajanie« = odwilż 
Święt. 676. 

Rpztarchać: >A bo siedzi między 
nami, kieby chochoł uostorchany* 
Rud. 213. 

Roztard = »rozetrzeć« O. 

Roztargać = rozszarpać: »Unego 
uoztarga^ i cisnąn< Zb. V, 225. 

Roztargnąć = »poruszyć: ksiądz 
go na spowiedzi roztargnąN Pr. 
fiL V, 869. 

Roztelbuszony = »rozmamrany, 
rozpięty < Pr. iii. IV, 244. 

Roz telepać: >Oztelepać a. ozter- 
likać = roztrząść, rozprzęgnąć 
(o wozie) rozluźnić; oztelepany 
(wóz) = rozprzężony, rozluźnio- 
ny* Święt. 

Rozteletać = > rozgnieść « Lub. 
II, 212. 

Rozterchać: »Oz<ćrchać = roz- 
rzucić, pomierzwić (np. włosy)* 
Święt. » Rozterchać się = potar- 
gać na głowie włosy, na sobie 
ubranie i t. d * Czark. 

Rozterlikać p. Roztelepać. 

Roztermać= » rozrzucić, roztrwo- 
nić* Kolb. rękop. 

Rozterny = » rozrzutny, marno- 
trawny* Krak. IV, 319. 

Rozterpać: » Oztćrpać = roztrząść, 
rozszarpać, rozerwać* Święt. 

Roztłumaczyć = > wyjaśnić, wy- 
tłumaczyć* Pr. fil. IV, 244. 

Roztocisiczny: »Rostocisiczny = 
wielotysięczny* Rozpr. XVII, 58 
p. w. Rostomiły. 

Roztoczyć: »Roztocyć obrus = za- 
słać stół obrusem, dawne bowiem 
obrusy... miały kształt długich rę- 
czników zwijanych w wałek* Pr. 
fil. IV, 870. II .Roztoczyć = 
stoc:zyć, zjeść: »Tego (fałszywego 



świadka) robaki roztoczyły za ży- 
cia* Święt. 124. 
Roztoka =: » miejsce górskie, gdzie 
się dwie wody schodzą* Cer. 

> Roztoka a. rośtoka* w temże 
znacz. Wrześ. 19. > Roztoka a. ro- 
śtoka = mały sirąmyk górski, 
porośnięty lasem* Rozpr. X, 299. 
Ii » Roztoki bip. = pora tajania 
śniegów na wiosnę* Osip. 

Roztoliczny: » Rostoliczny = roz- 
liczny* Rozpr. XVII, 58 p. w. 
Rostomiły. 

Ro^tomaicie = ^rozmaicie* Fed. 
407. 

Roztomaity = .rozmaity* Ust. 
z Jaworza. W temże, znacz. »Ro- 
stomaity* Rozpr. XVII, 68 p. w. 
Rostomiły. »Roztomańty* Rozpr. 
XII, 33. . 

R.oztomiły = » miły, bardzo miły « 
Ust z Jaworza. Pr. fil. V, 869. 
W temże znacz. > Rostomiły* Rozpr. 
XVII, 68. Rog. no 357, 382 etc. 
Tyg. ii. 1, XIV, 126. .Ostomilsy* 
= najmilszy Spr. V. 387. 

Roztopaść = » przepaść* Rozpr.^ 
XVII, 58. II » Roztopaść = niem.. 
Schellkraut* Mrong. 644 (Roso- 
paść). 

Roztoperczyć = » szeroko otwo- 
rzyć gębę* Wisła III, 89. 

Roztoperzyć p. Roztopierzyć. 

Roztopierzyć »a. rozcapierzyć, 
uozcapierzyć = rozłożyć, rozpo- 
strzeć* Rozpr. XVII, 299. W temże 
znacz. » Roztopierzyć * ib. XVII, 
58. » Roztoperzyć a. rozcapierzyć' 
(ręce)* Wrześ. 20. » "Oztopirzony 
= rozpostarty* Rozpr. XI, 189. 

> Roztopi erzony = rozpostarty* 
Pr. fil. III, 497. .MiAł jeden Stra- 
domiak gartusecke pirza (pierzy- 
nę), jak idzie do tańca, to sie 
roztopirza* Wisła VII, 369. Por. 
Rozcapierzyć. 

Roztopy »a. oztopy = początki wio- 
sny* Kuj. II, 276. Toż na Litwie. 



Roztornied — RozlyUad 



69 



Roziornieć = » przestać drętwieć : 
noga roztorniala, ale pozostała 
słabą* Pr., fii. V, 869. 

Roztrącić >kogo = uderzeniem 
przyprawić o chorobę* Święt. 

Roztrębach = >1, hałaśnik 2, 
zwierzątko fikcyjne o drogiej skó- 
rze* PoW. 81. »Roztrębacha go- 
nić = zabawa młodych ludzi (na- 
iwnego namawiają, by stał na mro- 
zie, póki mu do miecha nie na- 
pędzą roztrębacha, w którego istnie- 
nie te»j wierzy) ib. > Roztrębach 
= obleciświat* ib 157. Wisła 
VII 747. 

Roztrop = »oset, carduus* Petr. 

Roztroperz: » Niech by takie roz- 
troperze chodziły po świecie na 
pokaz ludziom* Dygasiński. 

Roztropiec = »ostrew, drążek 
z sękami do suszenia siana* Rozpr. 
XVII, 58. 

Roztropnik ^ » nazwa rośliny* 
Zb. VI, 310. Toż ib. 205. 

Roztrop ysz = »?: Ona siedzi mię- 
dzy wami, jak roztropysz rozcze- 
prany* Pr. fil. IV, 244 

Roztrucharz »a. ozlrucharz = 
faktor, handlarz koni włościanin 
(Rosslauscher)* Krak. IV, 320. || 
• Roztrucharz == trzebiący zwie- 
rzęla domowe* Ust. z Litwy. 

Roztryniać » nieporzomnie = po- 
rozkładać, porozrzucać bez po- 
rządku* Maz. V, 36. 

Roztryżnić = > sprzedać majątek 
za byle co* Udz. 

Roztrzasnąć = rozbić: »Pan roz- 
trzasł dzban* Rog. n^llS. »Roz- 
trzasł wazę* Pozn. VI, 177. »To- 
by mnie był szyną roztrzasł* Lub. 
II, 40. ."Oslrzas* Rozpr. VIII, 
192. Opól. 38. » Roztrzasnąć się 
= rozpęknąć: gąsiorka sie roz- 
trzasła* Krak. iV, 320. 

Roztrzasnąć: »Oztrząsnąć = roz- 
bić, roztłuc. rozerwać* Święt. 

Roztrzepaniec = nieuważny: 



Rozturchany 
rozczochrany 



»A wy dziewki roztrzepańce* Rad. 

II, 10. 

Rozlrzepny = >łatwy do roztrze- 
pania, roztrzepany: bo to ziele 
roztrzepne, nim takid niepotrze- 
bne* Pr. fil. V, 869. 

Roztupać = » rozdeptać : trze wieki 
se roztupała* Pr., fil. V. 869. 

>"Ozturchanv = 
Rozpr. XXVI,' 388. 

Roztwierać = »otwierać: »Do 
pokojów rozlwirać* Chełch. II, 67. 

Roztwimanić = > zniszczyć* Udz. 

Roztwora: > Przyńdź- ze Jasieńku 
z wiecora, będzie komórka roz- 
twora* Kozł. 50. » Roztwór*: 
> Przyjdziesz Jasiu nad wieczorem, 
będzie komórka roztworem* Lip. 

III. . 

R o z t w o r n a » a. ozlworna Matka 
Boska = święto Zwiiistowania 
N M. P., kiedy otwierają się ro- 
boty w polu* Kuj. II, 276 Toż 
Zb.II, 130. »Matka Boska Roz- 
tworna przypada na wiosnę, kiedy 
ziemia się roztwiera, staje się roz- 
tworną* Pobł. 141. Por. jeszcze: 
Szulc, Mytologja 78. Słowo r. 1891 
n« 74. 

Roztworzyć = otworzyć: >Roz- 
twórz, roztwórz kochaneezko, jam- 
ci twój kochany. Ni(v roztworzę, 
nie roztworzę, bo się Boga boję* 
Zb. II. 70. »Roztworzuł drzwi* 
Zb. VIII, 301. » Roztworzyli do tyj 
skrzyni* ib. 304. > Roztworzy ma- 
tula do komory* Was. 187. »Każ 
my ostworzyć... abo sama wstań* 
Wisła VIII, 484. »Ostworzył oboje 
dźwi* Kuj. I, 176. > Niech sie 
(r)ostworzy lato w tćm miejscu 
i rozkwitną chwijołki* Pozn. VI, 
165. 

Roztwór p. Roztwora. 

R o z t y r 1 a ć : > Zupa roztyrlana (roz- 
trzepana) z mąki* Pozn. 111,126. 

Roztytłać: > Świnia nie chce żrać, 



60 



Rozuć się — Rozwałki 



jeny wszydko roztyUaJa« Pr. fil. 
IV, 281. 
Roznć się = >zdjąć z n<^ swoich 
obuwie* Osip. W temże znacz.: 

• Rozbuć się a. rozzuć się« Pr. 
fil. IV, 869. 

Rozum: » Mącić rozumem* = coś 
robić nieprzytomnie Kam. 189. 
>Na rozum powiedzieć = wlepić 
komu prawdę* Cinc. 24. »Posed 
s nićmi tak, na rozum i natrafiujt 
na te chatupe« = jak mu się 
zdawało (że szedł, gdy miał oczy 
zawiązane) Cisz. 103. >Alo óni 
na rozum przyśli do ty chałupy* 
ib. »Salona dziewcyno, salony ro- 
zumie* Kiol. II, 81. II > Rozumy* 
= dowcipy: » Kuglarz rozumami 
sypał* Hue 343. » Dej pozór, 
żeby ci tych rozumów nie chy- 
biło* Cinc. 10. II » Rozum = 
mózg: Naokoło rozumu wodę mia- 
ła* Rozpr. III, 375. || > Rozum 
= punkt na ciemieniu, z którego 
włosy rozchodzą się promienisto* 
Pr. fil. V, 869. 

Rozumajty: » "Ozumaj ty = roz- 
mai ty* Rozpr. XXVI, 388. 

R o z u m a k = » mądrala, łepak « Pr. 
fil. V, 869. 

Rozumek: » Cęsto do niej chodził, 
z rozumku wywodził* Kęłrz. 79. 

Rozumioć: »Rozumię* = rozu- 
miem Pauli 188. Toż Bisk. 54. 
»Rozuiieje« = rozumie Hilf. 21. 
»Roz'mioje« = rozumie ib. 122. 

• Rozumieć czemu*: »0n to temu 
nioroznmi* Krak. IV, 301. •Te- 
mu nie rozumiesz* Cinc. 38. •Ro- 
zumieją każdej mowie* HolT 66. 
II »Rozumieć« = umieć: •Ro- 
zumie kłaść karty* Rog. n® 108. 
II > Rozumieć* = uważać za sto- 
sowne: >Ja tyle njibrała (złota), 
ile rozumiała* Fed. 102. || •Ro- 
zumieć = trzymać o sobie: »A bo 
ty ze pirsa, to dużo rozum ios, ize 
tv tańcować, a dobrzo nie umies* 



Krak. II, 148. || > Rozumieć się* 
== znać się (na czem): Ja się 
w gospodarstwie nie rozumiała* 
Wójc. II, 31. Toż Kai. I, 150. 
Kuj. II, 18. >Ja na ziołach nie 
rozumiem się* Bar. 200. >Ona... 
rozum ić się na wsćskiem* Zb. I, 
35. II 'Rozumie się* = natu- 
ralnie: >Zacon sie go pytać. Ro- 
zumie sie, ze św. Piotr musiał 
mu uodpowiadać* Zb. VII, 36. 

Rozuroisko = rozum: >M2irojeno 
jedno rozumisko, ale jesce bele- 
jakie* Cisz. 321. 

Rozum nik = »(pogardl.) rozumny, 
zręczny, umiejąr-y wykręcać się 
rozumem * O. 

Rozunaczyć: »Rozunacyć = ro- 
zebrać, rozbić, roztrząść* Rozpr. 
X, 299. 

Rozwadzić = > pogodzić: rozwa- 
dziłem ich nareście* Kow. 

Rozwalać == rozkładać: >Okumun 
leci, ręce rozwala i pejda* Chełch. 
II, 117. 

Rozwalicha = »dziewczyna* Pr. 
fil. III, 307. » Ojciec garbaty, ma- 
tka rozwalicha a dzieci wytrzy- 
scęta. Stępor, stępa i kasza* Zb. 
VI, 20. 

Rozwalić = pokruszyć: >Kozdy 
bobek (nawozu) rozwaluny* Chełch. 
II, 120. II » Rozwalić = otwo- 
rzyć: rozwal-no pysk kónioju, to 
dóm mu leki* Spr. V, 120. 

Rozwaligóra = imię w bajce 
Zb. XV, 9. Toż Chełch. I, 214. 
• Ozwaligóra* w temże znacz. Krak. 
IV, 76. 

Rozwalinki = » szerokie niepod- 
kute sanie* Ust. z Litwy. 

Rozwali ny = »sanie proste* Pr. 
fil. V, 899. Toż Ust. z Litwy. 

Rozwałaszyć: >Rozwałasyć == 1, 
rozpłatać 2, rozedrzeć ba rdzo (ubra- 
nie)* Mil. 

Rozwałki = > sanie z siedzeniem 
na rozwalinach* Pr. fil. V, 869. 



Rozwarka — Rozwlec się 



61 



Rozwarka p. Muza. 

Rozważać: »Rozważac = rozwo- 
zić < Bisk. 18. » Rozważa = roz- 
wozić ib. 56. 

Rozważować ^ » rozważać: niech 
każdy z pilnością rozważoje« Pr. 
fil. V, 869. »0j, kiej sobie roz- 
ważuje, toć mie coś boli« Pauli 
195. 

Rozważyć = wytłumaczyć, prze- 
konać: »Nikt wiatrowi nie mógł 
rozważyć* Pleszcz. 153. 

Rozwejdować = » zepsuć* Wisła 
III, 89. 

Rozwesielić = rozweselić Kozł. 
60 i 65. »Rozwiesielić«: »Roz- 
wieselde* Hilf. 142. 

Rozwiać się = spełznąć na ni- 
czem: »A le wesele przez ty 
młody i druchnów rozwiało sie 
i wszvscyporozchodzili sio« Ghełch. 

II, 90. Por. Rozwianie. 

Rozwianie: >0 ilość tego zapisu 
(za wianek) spór... niekiedy koń- 
czy się 'rozwianiem' wesela* Maz. 
V, 199. Por. Rozwiać się. 

Roz wić się= rozwinąć się: > A tyś 
się leszczyno... jeszcze nie roz- 
wiła« Wójc. I, 129. »Sukała óna 
se suchy lescynecki, zęby ji sie 
rozwiła. A jakzo to może być, 
sucho lescvno rozwić« Wisła VI, 
305. 

Rozwidniewać się = >rozwi- 
dniać się* Pr. fil IV, 24'4-. » Dzień 
się rozwidni wa« Maz. II, 15; ib. 

III, 221. > Dzień się rozwidnię wa« 
ib. III, 108. Toż Rad. II, 6. 

Rozwidniono: >Juz ozwidniono 
byjo* (= już bvło widno) Cisz. 
286. 

Rozwidzeje = » rozwidnia się, roz- 
jaśnia się (pogoda)* Hilf. 179. 

Roz wiechcie: » Ozwiechcić = roz- 
głosić, rozpowiedzieć* Pr. fil. V, 
975. 

R o z w i e d z e n i (' = » dowiedzenie 



się: przyszełem po rozwiedzenie 
o tym spadku* Pr. fil. V, 869. 

Rozwiedzisty: >Rozwiedzista = 
rozrzucona (np. wieś)« Pr. fil. III, 
497. 

Roz wiercić: >Dam ci tak mocnej 
tabaki, aż ci nos roz wierci* Pozn. 
IV, 87. 

Rozwiesielić p. Rozwesielić. 

Rozwieść się = rozpaść się: » Tyl- 
nik, żelazna zatyczka przy roz- 
worze, żeby się wóz nie rozwiódł* 
Zb. IV, 190. II .Rozwieść sie* 
= wyprowadzić się z gniazda: 
• Ptaki sie juz ozwiodły* Spr. V, 
388 p. w. Ozwódki. Por. Roz- 
wieźć się. 

Rozwiezły = rozpustny: .Jedy- 
nak bardzo rozwiezły* Pozn. VI, 
167. 

Rozwieźć się = rozleźć się, roz- 
paść się: .Kłonica drabce roz- 
wieźć się nie pozwala* Pozn. II, 
53. II .Rozwieźć się = rozpu- 
ścić się: rozwieziony chłopiec = 
przez pieszczoty popsuty* Zb. I, 
75. 

Rozwijać: »Ozwijać* Spr. V, 388. 
II .Rozwijać* = machać: .Jasiek 
rezuwitnie rekami ozwijń* Święt. 
488. .Rozwijać się* = powodzić 
się: .1 ónemu się nie ozwija = 
i on nie ma dostatku* ŚwięL 708. 
.1 u niego sie nie ozwija* ib. 
673. 

Rozwinąć = machnąć : .Jak uoz- 
winąn sablom, tak to svćko wv- 
ciąn* Zb. VII, 18. 

Rozwlec się = rozproszyć się: 
.Rozwlokła się Marysina drużyna; 
jak się rozwlokła, tak się zgro- 
madzi* M('iz. III, 181. II .Roz- 
wlec się* = rozebrać się: .Oz- 
wleko sie do naga* Wisła VI. 145. 
II .Rozwlec się* = rozpuścić .się: 
.To się (Nawtusia) i rozwlekła 
na lepsze* = stała się na dobre 
rozpustną Kam. 171. 



62 



Rozwleczony • — Rozychodzić się 



Rozwleczony; »JaJadny jak wrze- 
ciono, óna sama rozwlecond« Łęcz. 
205. II » Rozwleczona mowa* = 
przeciągła Kłosy XIII, 43. 

Rozwłocznie: >Rozwłocnie = roz- 
wlekle: chłop z Łysakowa pod 
Lublinem o mieszkańcach wsi 
Dysa mówił, że: gddają rozwłocnie' 
1. j. przeciągają ostatnią zgłoskę; 
o mieszkańcach zaś Łysakowa mó- 
wił, że mówią hardziej « Pr. fil. V, 
869. 

Rozwłóczyd » żelaznami bronami 
= rozdzierać, rozrywać* Ust. 
z Litwy. 

Rozwodny: > Pieśń rozwodna* 
Klecz. 36. 

Roz wódz id = rozprowadzać: » Z któ- 
rych (czyszczarni) znowu rozwo- 
dzą ją (wodę) po całem polu li- 
cznemi strugami* Hue 707. || 

• Rozwodzić się* = rozpadać się: 

• Stróziki żelazne... żeby się też 
kłonice (u wozu) nie rozwodziły* 
Zb. IV, 189. II » Rozwodzić się*: 

• Rozwodzić się*: Nie teraz Kasiu 
do kądzieli chodzą, kiedy się z kra- 
wczykiem z ławeczki rozwodzą* 
Kolb. 98. 

Rozwodzień = >klln do rozbija- 
nia drzewa* (w Galicji) Bib. Warsz. 
LXXX, 630. > Rozwodzień = klin 
największy do ostatecznego roz- 
darcia kłodv drzewa* Roczn. 231. 

Rozwojować się = rozswawolić 
się: »Jak się ciołecek rozwojował, 
tak jałóweckę pocałował* Zb. 
VI, 8. 

Roz w ora = » drąg, łączący przo- 
dek wozu z pośladkiem: rozwora 
w końcu, wchodzącym w przodek 
jest okuta i ma dziurę, w którą 
wkłada się sierdzień, z drugiej zaś 
strony, poza osią zadnią, mniejszą 
ma dziurkę na zatvlnik* (rysunek) 
Krak. I, 175. Toż Pozn. i, 110; 
ib. II, 53: ib. III, 137 i 138. 
J. Łoś. Lub. I, 87. Pr. fil. III, 



307. Zb. IV, 189. Zb. VIII, 259. 
W temże znacz. Krak. II, 219. 
Pozn. VI, 195. Zb. VIII, 296. 
• Ozwora* Rozpr. X, 293; ib. XI, 
188. Hoff41. Łęcz. 159. Zb. XV, 
164. Święt. 10. »Rozwór« Łęcz. 
157. » Rozwora = deska łącząca 
przednią część wozu z tylną* Maz. 
III, 52. »Woz wząc na rozworę* 
= przedłużyć wóz Derd. 128. |[ 
> Rozwora* = zasuwa?: »Przv- 
nieśli rozworę od piekła* Pozn. 
VI, 223. II .Rozwora* = klin, 
narzędzie do rozpierania* Hilf. 
179. II » Rozwora = ostatni za- 
gon niedożęty; o złej robotnicy, 
która go żnie, mówią, że ona: dy- 
szy na ozworze* Krak. IV, 320. 

Rozwornica == > pierścień żela- 
zny, którym przytwierdza się roz- 
worę do śnie* Pr. fil. IV, 309. 

Rozworznik p. Rozwórznik. 

Rozwożczyk = » furman* Petr. 

Rozwódki: » Ozwódki = małe ptaki 
wyprowadzone już z gniazda* Spr. 
V,^ 388. 

Rozwórka = rozwora : » Skręt 
(u wozu) łączy się z rozwórka* 
Was. 60. » Jaworowe kółka, dę- 
bowa rozwórka* Sand. 84. Oles. 
145. Zb. II, 41. Pozn. IV, 37. 
Zb. X, 255. Kieł. I, 115. KaL 
182. »01sowa rozwórka* Kon. 
132. » Zielona rozwórka* Maz. II, 
23. Pleszcz. 215. 

Rozwórznik = » gwóźdź żelazny, 
przechodzący przez rozworę z tyło 
woza, by się takowy nie roz- 
przągł* Pobł. 81. || >Rozworznik 
= kurek, gwóźdź, którym naciąga 
się łuk* Hilf. 179. 

Rozwydrzyć się = » rozbisur- 
manić się, rozpuścić się w swa- 
woli* Spr. IV, 369. 

Rozvchodv = » wydatki* Pr. fil. 
I\r, 244. Toż ib. 870. 

Rozychodzić- się p. Rozcho- 
dzić się. 



Rozyjść sie — Ród 



68 



Rozyjść sie p. Rozejść się. 

Rozynka= » rodzynka* Rozpr. XII, 
40 i 47. 

Rozziebrzyć = > rozgniewad, roz- 
drażnić, roznamiętnić « Paw^ 

Rozziewić = szeroko otworzyć: 

• Nie zje żaba wohi, choć nań 
gębę rozziewi « Łys. 62. Por. Roz- 
dziawić. 

Rozzać się p. Rozuć się. 

Rozżalać = » rozgrzewać, rozpa- 
lać* Hiif. 191. »KozżślaJa kamie- 
nie = rozgrzała do czerwoności* 
ib. 128. 

Rozżalić: » Rozżalić = rozpalić : 
żelazło rozżślone w ogniu je czer- 
wjone; kowal nie rj^chle kuje że- 
lazo, aż sę rozżali* Pobł. 81. 

Rozżalić s i ę = pożalić się : •Roz- 
żal się, mocny Boże, twojej uro- 
dzie* Pleszcz. 216. 

Rozżalować się = pożałować, 
zlitować się: •Przyjedź kwiateri- 
ku, rozżaluj mnie się* Lub. I, 267. 

Rozżenąć = » rozpędzić* Pr. fil. 
III, 498. >Rozżenae = forma nie- 
możliwa w mowie ludowej; pow. 
być rozegnać* Rozpr. XVII, 88. 

Rozżymać = wyżymać: >Ożymać*: 

• Gdzież je (chusty) będziesz oży- 
mae* Kolb. 270. •Jedno pudzie 
prać, drugie ozymać* Kozi. 162. 
»Ozymać = rozpościerać* (!)Koib. 
słown. 

Rożąć = •rozżedz: czas Łeraźn. 
rożnem, rożniesz* Rozpr. XII, 32. 

• Rożnóć* = rozżedz ib. 43. 
Rożegać = » rozżegać « Rozpr. XII, 

43. •Rożegać = zapalać « ib. 101. 
Rożek = kącik: •Jes stery rożki, 

w kazdem rożku trochę prosku. 
Pierzyna* Święt. 654. »Uu pro- 
gu... w samem rożku* Zb. VII, 

44. II •Rożek* = wierzch kle- 
szczyny u chomąta: •Między rożki 
komenta* Święt. 12. || •Rożek 
obrąb, rąbek: cwartąm (chustkę) 
dała z rożkami* Święt. 178. || 



• Rożek a. rozkulą = podłużny 
ziemniak* Wrześ. 9 p. w. Ja- 
kóbka. W temże znacz.: •Rożek* 
Rozpr. X, 299. •Rożki* Zb. XIV, 
26. » Rożki a. kulaski* Udz. || 

• Rożek = rogal* Wrześ. 20. •Da- 
wał kawę, rożki* Zb. VII, 42. 

• Bułek abo rożków... nakupią* 
Mat. 14. II •Rożek = chleb świę- 
tojański* Ust. z Ukrainy. Por. 
Różki. 

Rożen: > Dawniej chodzili parobcy 
w mięsopusty z rożnem po do- 
mach, na który im zatykano kieł- 
basy, słoninę i t. p.* Pozn. II, 
191. •Na mięsopusty corocznie 
idą z rożnem* ib. 61. •Rożyn*: 

• A był ogień na kominie, było 
upiec na rożynie* Maz. II, 93. 
Zdr. •Rożeneczek*: •Wziąść to 
było rożeneczka, przypiec karpiu 
w-ogonecka* ib. 

Rożeneczek p. Rożen. 

Rożen k a »blp. 2 pp. rożenk = 
grabelki u kosy przy koszeniu 
zboża* Pobł. 81. 

Rożenki = • śliwki suszone na ro- 
żenkach ze słomy* Ust. z Ukrainy. 

Rożgnąć = rozpalić : > RożgnyJ = 
rozpalił* Rozpr. IX, 327. •Roż- 
nąć* ib. 349. 

Rozkulą p. Rożek. 

Rożnąć p. Rożgnąć. 

Różnica = •kawałki własnego pola 
drobnej szlachty położone na ob- 
cych wsiach* Maz. V, 51. •Róż- 
nica* w temże znacz. Czark. || 

• Ruóźnica = różnica lub w wy- 
rażeniu: tu może być ruóźnica = 
tu może bvć rozmaicie* Rozpr. 
VIII, 177. 

Różnić = •rozniecić np. lampę* 

Pr. fil. V, 870. 
Rożny: » Rożny statek = rogacizna * 

Spr. V, 410. 
Rożyn p. Rożen. 
Ród = rodzina: »0j moja Marysiu, 

da nie godzi enaś tego, co ja sie 



64 



Róg — Równiać się 



nakłaniał da do roda twojego; do 
rodu twojego, da do matuli two- 
jej* Kolb. 409. >Mamże ja rodu 
rodziny) dosyć* Maz. III, 269. Toż 
Wójc. I, 97. » Ja tobi kazała i two- 
jemu rodne Oles. 342. || >Ród« 
= dziecko: »A lulaj my lulaj, 
ty maleńki rodzie « Kuj. II, 33. 
II » Ród «= rodzaj: »Triinkidwo- 
jakewo rodfe = dwojaki(*go ro- 
dzaju* Hiif. 64. II »Ród« = po- 
ród: >Ród jak ród, ale wywód 
to esce gorsy buł bolący* Chełch. 
II, 145. II »Ród« = urodzenie: 
»Z rodu nie przy wyk, z rodu 
nikt nie widział = od urodzenia* 
Pr. fil. V, 866. 

Róg »a. różk = kąt* Hilf. 179. 
» Chodził od rogu do rogu = z kąta 
w kąt* Zb. VII, 56. » Przyjechali 
na r<^ jednego lassu* Święt. 400. 
>Róg = rogal* Pr. fil. V, 866. 
>Djabli róg = ammonit* Osip. 

Rój: Na weselu psocąc, krzyczą 
o pannie młodej: »To bydle nie- 
zdrowe... ono ma rój koło d...* 
Pozn. 111, 178. 

Rómienniczka = równianka ? : 
•Utraciłam swój wianecek dla 
waćpana woli. A zęby ja wiedział, 
ze dla mnie samego, dałbym ci 
rómiennickę ze złola scerego* 
Kon. 111. 

Rómno p. Równo. 

Rószezki p. Różdżka. 

Róśt p. Ruszt. 

Rówianeczka p. Równianka. 

Rów ieneczka = równina: »Czyje 
to owieczki na tej rówieneczce* 
Zejsz. 132. 

Rówienka p. Rowienka. 

Rówiennik: >Rowiennik = rówie- 
śnik* Zb. VIII, 253. II *Rówien- 
niki a. rumienniki = kłoski wy- 
brane ze snopów do wicia wian- 
ków na Zielną* Zb. IX, 27. 

Rówień »r. ż. = równe miejsce* 
Pr. fil. V, 870. »Ta michniaca 



hala to piękna rówien* Zejss. 

138. 
Rówieźnik = »w jednych latacb* 

Kam. 10. 
Równać: >Nie hfl Jasiek równać 

ty osobie* Derd. J. 19. >Z tom 

t^nek, co rutkę równała* Wisła 

IX, 233. Por. Równiać. 
Równak = » jednak* Pr. fil. V, 

870. Toż Kuj. I, 146; ib. II, 276. 
Zb. I, 31. Zb. II, 158. Pozn. VI, 
70. Krasn. 307. » Równak a. ró- 
wnyk* w temże znacz. Kuj. II, 
284. > Równak = przecież, je- 
dnak* Nadm. 160. » Równak = 
również, przecież* Pobł. 141. 

Równaki = jednakowy: >Po ró- 
wnaki części* Wędr. XXVI, 172. 

Równa ko = jednakowo: »Równa- 
ko się podzielili* Zb. VII, 60. 

Równia = » równa płaszczyzna* 
Rozpr. XX, 433. Toż Tyg. ii. 1, 

X, 418. Rozpr. X, 220; ib. III, 
375. »Równia a. rówienka = ró- 
wnina* Spr. V, 410. »Równid« 
Rozpr. IX, 164; ib. VIII, 210. 
»Pod zielonom równią* Zb. XII, 
204. » Równie blp. = równiny* 
Rozpr. IX, 177. Zejsz. 9. Rozpr. 
VIII, 232. > Przychodziułeś do nmie 
bez zielone równie* Wisła VII, 
125. » Dunajec, Dunajec, w jaki- 
ze ty równi? popod same okna 
męlna wódka dudni* Zb. XII, 214. 
II » Równia = równość towarzy- 
ska: albo jon mnie równia? = 
albo on mi jest równy? np. pa- 
robek nie jest równia gospodarza, 
u którego służy; pastuch nie jest 
równia pasterza, który jest jego 
przełożonym* Osip. || »Równie 
= wiek, wzrost np. Mam ci ja 
w domu siostrę, ale mego równia 
jesce nie dorosła* Fed. 407. Toż 
ib. 45. 

Równiać się = równać się : 
» Babka nie mogła się równiać do 
tego bićdaka* Kam. 109. »Dzie- 



Równiak — Równiatka 



65 



weyno, dziewcyno, równiasz się 
kwiatowi € Was. 216. »Stojała-by 
ja na wzgórojn, równialabym (sie) 
jaworoju* Maz. V, 296. »StojaJa- 
bym na ly górze, równiaJabym się 
ku jaworze* Kozł. 40. || »Ró- 
wniać« = równo układać: » Druga 
równiankę równiała* Wisła VII, 
690. Toż Wójc. II, 67. Por. Ró- 
wnać. 

Równiak: »tak górale nazywają np. 
sandeckich mieszkańców dolin < 
Enc. R. II, 827. 

Równianeczko, Równianeńka 
p. R ó w n i a n k a. 

Równianka == » pęczek , bukiet 
kłosów żyta lub pszenicy, niesiony 
gospodarzowi przy dożynkach obok 
wieńca przez towarzyszkę przodo- 
wnicy* Pr. fil. IV, 869. •Ró- 
wnianka = bukiet z kwiatów lub 
ziela* Fed. 407. :^ Równianka = 
wianek z żvta« Was. 108. >Ró- 
wnianka = bukiet lub girlanda 
z kwiatów* Sand. 264. •Równian- 
ka = wiązeczka kłosów, uzbie- 
ranych na .ściernisku* Zb. I, 50. 
»Równianki równała* Maz. III, 
175. W temżo znacz. Was. 107. 
Spr. V, 142. Maz V, 114. Wisła 
VII, 690. Pleszcz. 92. Wójc. II, 
67. » Nastroić równiankę (wesel- 
na) = zrobić wianek lub bukiet* 
Zb. VIII, 266. »Równianka = 
kwiatek naturalny lub sztuczny, 
przypinany do czapki drużby 
z wstążką* Maz. IH, 105. >Ró- 
wnianki = gałązki dla drużby* 
ib. 162. II >Równianka* = część 
wianka: » Wianka... nie całego; 
wypadło trzy równianek z niego* 
Pleszcz. 67. II »Rumianka*: > Wia- 
nek z siedmiu rumianek* Maz. V, 
96. Toż ib. 191. »Rumianka*: 
>Pani młoda bierze rumi&nke ziela 
i zacynń średnio odnogę (rózgi 
weselnej) wić. Jak przywiozę je- 
dne rumi&nke, "oddaje starsy dru- 

Mownik T. V. 



zce* Wisła IX, 232. •Rumianki 
= w pęczki zebrane zboże a. 
kwiaty* Spr. IV, 338. » Wianek 
siedmiu rumianek* Maz. II, 72. 
II Zdr. >Równianeczka«: >Wia- 
necek z siedmiu równianecek* 
Sand. 76. »Trząśnij-ze workiem 
nad moim podo^kiem, talarami, 
a nad wstązecką siedmiu równia- 
necką pieniążkami* ib. 33. >Drogi 
mój wianecek; każda równianecka 
po ćtyry talary* Zb. IV, 141. || 
» Rumianeczka* : » Trząsaj-ze wor- 
kiem .. a ja wstązecką siedmiu 
rumianecką* Sand. 80. » Cztery 
rumianeczki z niego (z wieńca) 
wyleciały* Pozn. III, 90. » Cztery 
kwiatki rumianeczki z niego wy- 
leciały* Łęcz. 52. II >Rumiene- 
czka*: >0j i śtyry rumienecki 
ś niego wyleciał^'* Kai. 168. || 
• Rówianeczka*: >Kupiułbym ci 
rówianeckę do lica twojego* Zb. 
VIII, 282. II »Rówianeczko*: 
» Wianek... nie cały, ćtery rówia- 
necka z niego wyleciały* Łęcz. 
60. II » Równianeńka * : » Nie syp 
kalineńki, nio zaździebuj równia- 
neńki* Maz. V, 297. || .Rumio- 
niuszka* : »Stvrvrumioniuszki wy- 
leciajtv ś niego (z wianka)* Zb. 
XV, 94. Por Równiatka. 

R ó w n i a n y = » równy ; mówi .^ię 
tylko o słomie z '"ok"ocka' nie 
'"ociepki'; na równianoj słomie 
kładzie się konającego* Rozpr. 
XXVI, 392. W temże znacz. Krak. 
IV, 309 p. w. Kłuć. .Mat. 15. 
Rud. 22; ib. 58. Mat. W. 11. 

R ó w n i a t e c z k a : > Równiotecka = 
jaskier, ranunculus acer* Pr. (ii. 
III, 807. II >Równiateczka* p. 
Równiatka. 

Równiatka: > Strzygą papier kolo- 
rowy w czworograniaste kawałki 
i te wraz z pozłótką i krótko kra- 
janą .«iłomą na przemian na pa- 
pierze przyklejają. Takich sztuk 



o 



66 



Równie 



Hóż 



20 wią^ w jedną całość i to na- 
zywa się równialkac; .stanowi ona 
część składową różdżki weselnej 
(opis) Rud. 66. || »Zdr. »Równia- 
tcczka<: >Wianeczek... nie cały: 
czt(!ry równiateczki z niego wy- 
leciały Rud. 131. Toż ib. 132. 
>Nie żałuj wianeczka, bo tu po 
dukacie jedna równiateczka« Zb. 
X, 271. »Kwialeczki, z których 
śliczne równiat^^czki Kasiunia wiła« 
Maz. III, 130. »Równiateczki... 
wiła* Wójc. II, 28. Por. Ró- 
wni a n k a. 

Równie p. Równia, Rzewnie. 

Równizna= » równina* Rozpr. X, 
197. 

Równo: >Zróbcie wy mi zupdn, ani 
długi, ani krótki, ino równo z d...< 
Zb. XII, 166. »Równo z wiatrem 
pojechał* Święt. 106. || »Równo 
= jednakże: choć ty chcesz, ró- 
wno ja nie pójdę* Zb. I, 23. 

• Choć ty sierotka... równo ja cie- 
bie w sercu mam* Zb. VI, 109. 
W temżo znacz. Zb. VIII, 79; ib. 
113. Maz. II, 234; ib. III, 211. 

• Równo* = zaraz (?): >A pro- 
siłam was... a wy równo do pały 
(do kija)* Lub. II, 215. || >Ró- 
wno* = ?: »Ej, wcoraj się oże- 
nił, widzi mu się równo, oj zajźry 
do worecka, a w woreoku próżno* 
Rad. II, 118 II .Rómno = pła- 
sko, alo równo = jednakowo* 
On. 70. 

R u w nok: »Ró\vnak (?) = równo « 

Zb. I, ló. 
R ó w n o s i o ń k o = zupełnie równo: 

• Porównaj, Boże, góry z dołami, 
nioch będzie równosieńko* Wójc. 

I, i:>8, 

»Syóko mi jedność a. 
= wszystko mi jedno 
298, 

= » równać* O. 
R ó w n y : > J oii n a y ) a n n a ) b yła bardzo 
piękna i szukała równegi> do sie- 



R ó w n ość : 
równość* 
Krak. IV, 

R ó w n o w a ć 



bie« Wisła VIII, 256. » Równy* = 
jednakowy, taki sam: > Sukmany 
równe jak u tego, tak i a tego* 
Zb. XI, 281. II »Romny częściej 
niż równy = równy, gładki* Hilf. 
178. 

Rózdeczka = rózeczka, różdżka: 
•Niżeli ja tę rózdeckę uwiła* Zb. 
II, 231. Toż Zb. IV, 121. •A jest- 
ci ta w tej rózdecce sowina* ib. 

Rózeczka: »Rózecka* = rózga 
weselna Sand. 80. 

Rózga: 2 pp. 1. mn. •Rózg* Kuj. 
II, 267. II •Rózga weselna* (opis) 
Sand. 48. Zb. I, 91. Pozn. II, 99. 
Rad. I, 137. Zb. XIV, 79. Lub. 
I, 183; ib. 194; ib. 217. Kai. 
128. Wisła VI, 194; ib. IX, 231. 
Spr. IV, 238. W temże znacz.: 
Sand. 23; ib. 53. Zb. IV, 114. 
Pozn. II, 117; ib. 272. Maz. II, 
33. Rad. I, 169; ib. 189. Zb. 
XIV, 91; ib. 172. Lub. I, 157; 
ib. 163; ib. 191. || •Rózga le- 
powa = gałązka lepem posma- 
rowana* Pr. fil. V, 870. II •Ró- 
zga = ogon psa, myśl.* ib. || 

• Rózga = rodzaj rysunku na jaj- 
kach pisankach* (rysunek) Wisła 
IV, 823. II •Rózga* = plemię (?): 

• LiczJ^II mnie... do ty rozdzi, 
z chtorny weszli czarni łapiczka- 
rze* Derd. 105. Por. Różdżka. 

Rózga = »zdr. imię od Rozalja* 

Pr. fil. V, 870. 
R ó z g o w i n y = » akt wicia rózgi 

ślubnej u wieśniaków* Rozpr. XX, 

433. Toż iopis) Wisła IX, 230. 

Zb. XIV, 171. 
Rózgowy •a. palmowy = swat, 

trzvmajacv rózgę weselną* Zb. 

XIV, 95." 
R ó z k a = • rózga (? może rożka zdr. 

od róża? K.): »Stoi rózka (ró^a) 

kwitnunca* Wisła VI, 665. 
R ó z y n k i = » rodzynki* Mil. 
Róż = > różowy drvlich« Krak. II, 

174. •Na targu zakupię rózn na 



Róża 



Różność 



67 



zapaskę < ib. || »Róż« = róża(?): 
•Dziewcyno, ty moja mitó róz, 
chodziłem do ciebie, ale nie bę- 
dem juz« Wisła VIII, 217. 
Róża: »Roza* = róża Kętrz. 38, 
40, 52. II »Różawialrowa=malva 
arbor.< Ciesz. 49. || » Róża wietrz- 
na, sucha i rozlewająca się = 
choroba* Zb. IX, 47. » Róża swę- 
dząca = świerzb* Pr. fil. V, 870. 
II >Róża = kompanja chłopaków, 
śpiewających razem pieśni nabo- 
żne, szczególnie we wsiach, od- 
dalonych od kościoła parafialnego « 
Wisła I, 155. »Róża = bractwo 
różańcowe* Zb. XIII, 159. || 

• Pani Róża* = nazwa gry (opis) 
Kuj. I, 218. Toż Krak. 1, 325. 

• Róża = gra* Wisła IV, 839: 
ib. V, 556. Rud. 118 (opis). || 
Zdr, .Różeczka* Rog. n® 296. 

Różanki = > gatunek kartofli* Rud. 
16. 

Różany: » Różan a = nazwa krowy* 
Wi-ła VII, 230. » Jeden na cisuli, 
drugi na różanie (nazwy krów)* 
Zb. IX, 230. > Różana = nazwa 
krowy* Wisła V, 923. »Rozana 
ka^a = listki kwiatu róży cukro- 
wej usiekane na świeżo zagnia- 
tano z ciastem jajecznym, z któ- 
rego robiono po dworach różaną 
kaszę* Pr. fil. IV, 869. »Rozane 
paciorki = z listków kwiatów 
róży utłuczonych w żelaznym mo- 
ździerzu przyrządzano z białkiem 
masę do wyrobu pachnących krzy- 
żyków, serc i pacioików« ib. 

Różańcowa = » uroczystość N. M. 
P. 7 października* Ust. z Litwy. 

Różczeczka = różeczka: >Piąty- 
mu rózcecke uwiła* Rud. 187. 

Różdżałeczka: >Rózdzałecka = 
rózga* Pozn. IV, 60. 

R ó ż d ż e = imię zbiorowe od rózga: 
>Rużdzi< Rozpr. XII, 47. Toż 
Pr. fil. IV, 291. 

Różdżka: >Rózcki = 1, gałązki 



smrekowe, ubrane różnobarwnym 
papierem i białem pierzem, przy- 
czepiane do chomąt końskich na 
wesele 2, rózcka = a, poczęstu- 
nek dla budarzy, jak krokwie na 
dachu postawią b, gałązki smre- 
kowe, któremi budarze zdobią 
krokwie nowo budującego się do- 
mu* Spr. V, 410. II »Różdżka 
weselna* (opis) Wisła VII, 366. 
Swięt. 141. W temże znacz. Kłosy 
XIII, 72. Kieł. I, 105. Rud. 65. 

• Róscka* Rad. I, 210. Kai. 131. 
Por. Rózga. || »Różdżka*: •Ga- 
łązki wierzbowe wiążą batem albo 
lnem na bicz. Te wiązki gałązek 
zowią różdżkami , powszechniej 
bagnięcią lub bagienkiem a gdzie- 
niegdzie także palmą* Zb. VI, 
288. II >Rószczki = zabawa 
w przeddzień ślubu dla młodzieży; 
przyjmują tylko chlebem i serem* 
Pr. fil. IV, 244. 

Różdżkowy: > Różdżkowa niedziela 

= kwietnia* Zb. VI, 204. 
Rożewy p. Różowy. 

Różki = » rodzaj kartofli, zrastają- 
cych się w postaci rogów* Pr. 
fil. V, 870. Por. Rożek. 

Różnaki = »różny: opadaj liste- 
cku w różnakie strony* Pr. fil. V, 
870. »Pićli różnakie tronki* Mdt. 
Zap. 9. »Rożnaki = różny, ró- 
żnorodny: capki są różnakie; zbić- 
rają różnakie ziele* Pr. fil. IV, 
244. 

Różnako = rozmaicie: » Zaczynają 
krasić róźnako piski* Mat. Zap. 
15. Toż Pr. fil. IV, 244. 

Różnica p. Różnica. 

Różność = > rozmaitość* Spr. V, 
120. > Różności = dużo rozmai- 
tych rzeczy np. w Cęstochowie 
nakupiliśma różności: i metalików 
i obrazków* Czark. »Po co nam 
różności obiecywali* Dygasiński. 

• Król dał mu ogród i pole i ró- 

5» 



68 



Różnota — Ruchać 



żności< Krak. IV, 92. ^ Córka... 
dumała różności « Rad. II, 184. 

Różnota = >zbieranina: było tam 
różnoty t. j. różnych ludzi różne- 
go stanu « Czark. > Różnota = 
rozmaitość* Pleszcz. 42. 

Różnoziele: >Z różnoziela wianek < 
Maz. III, 205. 

Różny: »Róźny« Chekh. 1,121. 
>Ruzny« Rozpr. Xn, 34. > Gdzie 
idziesz Kasin tak późno, będzie 
ci dróżka różną; ja cię w tern 
wspomogę, iść dróżką pomogę* 
Wójc. I, 62. Toż Kolb. 261. Po- 
dobnie Kozł. 67. Kolb. 258. » Jest- 
ci tam dróżeczka różną* ib. 259. 
»Taką dróżeczką, tak różną* Mjiz. 
III, 285. 

R ó ż o w i a n y : » To mi dobrze w ró- 
żowianvm wianku* Wisła V, 557. 

Różowy: » Różewy : wstęg róże- 
wych* Pozn. II, 98. || »Różo- 
wy* = różany: > Dziewczyna, jak 
różowy kwiat* Wójc. II, 170. || 
• Różowy* od różv, choroby: >Ból 
różowy* Zb. III, 54. 

RóżYca = >róża, różyczka* O. 

Różyk = V: > Wyszła gwiazda do 
Różyka(?) dejcie nńm wajce Qaj- 
ko) do koszyka* Alen. 1877, II, 
6H2. 

Rsioda = .środa* Pr. fil. V, 870. 
Toż Kolb. słown. Zb. II, 226. 

Rsiodck = » środek* Pr. lii. V, 
870. Toż Sand. 159. Kolb. słown. 
Zb. II. 226. Zb. IV, 188. 

Pi sio k = > jodła, świerk* Pr. fil.V, 
870. .R.siok = świerk* Zb. II, 
258. 

Ru-rn = łurkol bryczki: »Moja 
bryczka rii-ru-ru* Zb. VIII, 97. 

Kubanek = »hobel cienki a długi* 
Fod. 407. 

Rubatka = » nędzna koszula: nie 
ma nawet nędznej nibatki (z ros. 
rnbaszka, rubachą)* Zb. I, 75. 

Rubel = moneta: »Rublów .seść* 
Maz. V, 299. »Lubry = ruble, 



w rękopisie Kurp.* Pr. fil. Vj 
782. II >Rubel = drąg, którym 
siano na wozie się przyciska* 
Pr. fil. IV, 244. W temże znacz.: 
>Rubel a. pawęz* ib. V, 870. 
> Rubel a. powąz* J. Łoś. » Ru- 
bel a. poważ* Chełm. I, 104. 
> Ru bel* Lam, Głowy do pozłoty 
I, 162. Roczn. 231. Pleszcz. 42. 
II >Rubel ^ kłonica* Ust. z Gro- 
dzieńskiego. 

Rubinek = > pachołek, galant: 
wiem rubinka, wiem jednego... 
słuził p^nu* Pr. fiI.V, 870. 

R u b 1 i ć = » rubel przyciągać powro- 
zem* Roczn. 231. 

Rublówka = » papierowy pieniądz 
rosyjski tej wartości; trzyrublówka, 
pięciorublówka i t. p.* Roczn. 
232. 

Rubnąć =: grubieć: > Rośnie, (h)ru- 
bnie, a nigdy nie kwitnie. Sól* 
Zb. I, 118. 

Rubryka p. L u b r y k a. 

Ruby'= .gruby* Pr. fil. III, 307. 
Spr. IV, 29: ib. H81. Por. Gruby. 

R u c a ć = rzucać Bib. Warsz. CXL, 
473. 

Ruch: » Ruchu nie ma chłopak = 
nieobrotny* Zb. VIII, 253. || 
>Rufh = 1, guzik blaszany z a- 
szkiem 2, człowiek małomówny* 
Spr. V, 120. II >Rnch* = buchI: 
>0j, ruch chłopcy na wodę, bo 
woda maleje* Maz. II, 170. » Ru- 
chu* = wykrzyknik: >Rucha, 
ruchu [»o kożuchu, fik pod na- 
lepę. Pomiotło* Wisła VI, 316. 
Podobnie w zagadkach Zb. 1, 132; 
ib. VI, 10: ib. X, 138. .Mojsie 
w tańcu ruchu, ruchu* Zb. VIII, 
288. Toż Rad. 1, 82. || »Ruch, 
ruch = wabienie świni* Pobł. 82 
p. w. Ruchla. 

Ruchać = » ruszać np. nie ruchaj 
= nie rusz* Czark. » Ruchać = 
ruszać; nie ruch = nie ruszaj* 
Pr. fil. IV, 870. » Okienkiem ru- 



Ruchała — Ruczaj 



69 



cha« Wójc. I, 113. »Łokciami 
rucha« ib. II, 101 » Ogonem ru- 
cha* Ust. z Litwy. > Gębą rucha « 
Kuj. I, 162. »ChJopalek... nie ru- 
chaj dwórki« ib. 300. »Kolibe- 
czkę ruchać* ^ kołysać ib. 301. 
> Zręcznie smyczkiem rucha* ib. 
340. »Kolebeczką ruchać* Pozn. 

I, 239. > Ruchać* ^ ruszać, po- 
ruszać Pozn. I, 272. Pleszcz. 42. 
Zb. IV, 122. Zb. Vin, 92; ib. 300. 
Rozpr. IX, 131. Pozn. IV, 235; 
ib. VI, 291. Maz. III, 143. Kuj. 

II, 266. Kozł. 151. Krak. IV, 242. 
Chełeh. I, 215; ib. 258. Was. 
246. Cinc. 5. Wi^ła V, 157; ib. 
VI, 81; ib. VIII, 216. || .Ruchać 
się* = wyruszać: »Nie jedna zie- 
mia rucha się na mnie* t. j. po- 
wstaje przeciwko mnie (królowi) 
Kuj. I, 128. II . Ruchać się = 
coire* Pr. fil. V, 870. 

Ruchała = » przezwisko żartobli- 
we* Rozpr. X, 299. || »Ruchatv 
= rodzaj karlofli* Zb. XIV, 26. 

Ruchałeczka == bukiecik: »Na 
toż ruchałeczki z tej drobnej ru- 
teczki * Sień. 254. Por. R u- 
chelka. 

Ruchane = » gatunek kartofli* 
Wisła VIII, 812. 

Ruchawka = » wojna rewolucyj- 
na* Pr. fil. IV, 870. »Ruchawka 
= rozruch, powstanie* Rozpr. 
XX, 434. II >Ruchawka = miej- 
sce grzązkie: na wiesne to tu het 
su" rnchawki, het sie rusza* Pr. 
fil. V, 870. 

Ruchelka = » bukiet (z niem. rie- 
chen). Krasn. 307. Toż Wisła III, 
85. >Ruchełka = niem. Riechel- 
chen* Mrong. 616. » Wianek... nie 
cały, bo trzy ruchelki z niego 
wyleciały* Zb. II, 52. »Nie każda 
ruchelka na wejrzenie piękna* 
Wisła IV, 811. .Ruchelka = 
mały bukiecik; na Mazurach Ru- 
chlanka* Pobł. 141. >Ruchlan- 



ka* : .Niesiemy ruchlanki ze scer- 
nego złota* Kętrz. 73. 
Ruchełka p. Ruchelka. 

Rucheneczka == .kwiat (zdr. od 
ruta)* (?) Kolb. słown. .Aneczka 
jako rucheneczka (rucheleczka) « 
Kolb. 100. Por. Ruchelka. 

Ru chla = .świnia* Pobł. 82. || 
.Ruch la* ^ ruchelka (?): .Dru- 
żba i koń jego... przystrojeni we 
wstążki, tasiemki i ruchle* Sień. 
252. Por. Ruchelka. 

Ruchlanka p. Ruchelka. 

Ruchna p. Ruchno. 

Ruchnąć = poruszyć, wzruszyć : 
.Ruchnął zyd ramiony* Pleszcz. 
146. 

Ruchno = .ubranie, odzienie* Zb. 
II, 10. .Ruchna bip. = odzież* 
Pobł. 82. .Ruchna = słowińs. 
odzież a. rzeczy domowe, u Prejsa 
= odzież np. jd mam ruchen 
dosc* Hilf. 179. .Czerwione ru- 
chna* ib. 124. .Czarne ruchna* 
Nadm. 31. 

Ruchomść: . Muchoreście = ru- 
chomości* Pr. fil. V, 797. 

Ruchu p. Ruch. 

Ru ci: .Mnie gorzej z rucim wian- 
kiem , jak tobie z małem dzie- 
ciątkiem* Sand. 146. .Zagrajcie 
mi sucićj, bo ja chłopiec ruci (rą- 
czy, wyrażenie słowackie)* Zejsz. 
48. 

Rucia = rączka, rąsia (galicyjs.: 
.Niech pani ucałować swe rucie 
pozwoli* A. Urbański. 

Rucianka p. Ruta. 

Ruciany (?): .Druciany: .Skakaj 
i ty Janku z (d)rucianego wianku* 
Maz. II, 49. »A widzis ty Jonku 
w tym d-rueianym wionku* Pozn. 
IV, 24. 

Ru ci na = ruta: .Bo mi się zie- 
leni na głowie rucina* Zb. IV, 
152. 

Ruczaj zam. .rozmaj* .Idź-że Ka- 



70 



Ruczajki — Rakać 



siu do gaju, bzukaj ziółka ruczaju* 
Kolb. 190. 

Ruczajki = »naprzędzone wrze- 
ciona « Ust. z.Lidy. 

Ruczka p. Ryczka. 

Ruć = > wyrywać włosy przy cze- 
saniu* Rozpr. XII, 101. »Ja ruję; 
nie rujcie = nie rwijcie* Lisi od 
Bystronia. 

Ruda: »R6da = torf miałki, wodą 
przesiąknięty* Pobł. 78. >Ruda 
= błoto, nie wysychające bagni- 
sko« Ust. z Ukrainy. || >Ruda = 
materja ropna* Wisła VII, 385. 

Rudać: »R€dac = 1, deptać 2, za- 
padać w błocie, brodzić po śnie- 
gu* Pobł. 78. 

Rudawa = > odmiana bagna, za- 
pewne od rudawego koloru* Ust. 
z Olkusza. 

Rudawianka = mieszkanka wsi 
Rudawy Rud. 129. 

Rudawina = » bagno, przejęte rudą 
żelazną, nadającą mu kolor rudy 
na powierzchni* Osip. » Rudawina 
= miejsce nizinne, zawierające 
pokład rudy żelaznej pod po- 
wierzchnią* Pr. fil. IV, 870. II 
» Rudawina = krew: chory pluł 
rudawina* Zb. 11,252. Por. Ru- 
do w i n a. 

Rndawizna = >materja z ran* 
Zb. VIII, 253. »Rudawizna = 
krwawy odpływ miesięczny* Spr. 
V, 142. II >Rudawizna = nie- 
czystość, w przenośnem znaczeniu 
= grzech* Spr. IV, 338. Por. 
Rudowizna. 

Rudka = > małe rudą pokryte miej- 
sce, moczar* Tyg. ii. 1, XIII, 241. 

Rudki = >małe prosięta* Pr. fil* 

V, 870. 
Rudnica: » Mrówka rudnica = for- 

mica rufa« Zb. V, 148. 

Rudowacizna = >ziemia ruda że- 

lazista* Pr. fil. IV, 244. 
Rudować = » karczować* Mil. Toż 



Zb. I, 23. Rad. I, 242. »Rodo- 

wać = krudować* Osip. 
Rudowanie = > karczowanie « Pozn. 

I, 110. 
Rudowina = » błoto, z którego 

słomki ssą pożywienie, myśl.* Pr. 

fil. V, 870. Por. Rudawina. 

Rudowizna = »na bagnie takiec 

Ust. od Olkusza. 
Rudunek = » trzebienie lasu * Rad. 

1, 24i. II >Rudunki = ziemie 
po wycięciu lasu pozostałe* Mil. 

Rudzikwiat = > liija wodna żółta, 
nenuphar luteum* Pr. fil. V, 870. 

Rufa = »koniec tylny łodzi* Wisła 
VI, 507. II »Rufa = drabkl, osa- 
dzone na podporach, do których 
dają słomę i siano owcom « Spr. V» 
120. II »Rufy a. fosy = rowy 
koło drogi* Wisła IV, 888. 

Rufijak = » człowiek gwałtowny, 
skłonny do borby* Pr. fil. IV, 
287. 

Rugować: » I ryby we wodzie w len 
dzień się radują, najwięcej pod 
wodę w Wielkanoc rugują* Mdt. 
Zap. 17. » Juści potem wojsko 
rugowało* = zapewne: szło, ma- 
szerowało Zb. VII, 20. 

Ruina: > Wspomnienia chłopów się- 
gają do epoki, którą nazywają 
Ruina a. Zhin. Nie wiem, co oni 
rozumieją przez to, czy nie... epokę 
zawojowania tatarskiego. Bądź co 
bądź mówią oni o zupełnem opu- 
stoszeniu... kraju* Zb. III, 62. 

Rujnacja = » rozruchy hajdama- 
ków* Zb. HI, 86. 

Rujnąć = > runąć* Zb. I, 23. 

Rujnowy = zrujnowany ? : » Zś- 
mek... będzie ozdobą jeszczek mia- 
sta, nie zaś takie oczćrznione, 
rujnowe* Pozn. VI, 55. 

Rukać: >Rukac= 1, hukać (o świ- 
niach); osobny rodzaj kwiczenia 
świń podczas pociągu płciowego 

2, pierdzieć mocno* Pobł. 82. 



Riiklina — Rumieniec 



71 



R 11 k 1 i n a: >R^klIna = gruda* PoW. 
79. 

Ruleta = »rolela« Wal. 81. 

RuJa p. Rura. 

RuJka = »rurka. Pr. fil. III, 311; 
ib. V, 870 List Bystronia. »Ru- 
łek« 22 pp. 1. mn. Wisła I, 250. 

Rum = » miejsce niezabudowane, 
a w izbie niezastawione sprzęta- 
mi, miejsce wolne* Osip. >Rum 
= miejsce swobodne w tłoku, 
zróbta rum« Mil. »Rum = wolne 
miejsce: niema rumu w kościele* 
Wisła I, 155. II »Rum towaru 
białego = główny skład drzewa 
wyrabianego* Tyszkiewicz, Wilja 
i jej brzegi. || >Rum = wapno, 
glina z rozwalonego muru* Ust. 
od Olkusza. || >Rum = liście 
kapusty posiekane i ubite w be- 
czkach, strawa bydła* Swięt. 6. 
II »Rum« = precz! >Rum, rum 
z placu naszewo* Hilf. 63. || 
»Rum* = przyśpiew: >Rum, tom, 
da, da* Kuj. II, 14. 
tom, tali, da* ib. 39. 
rumali* Zb. IX, 271. 

Ruma p. Rama. 

Rumacizna p. Reumatyzm. 

Rumać »do drzwi = pukać, tłuc 
się* Zb. VIII, 253. 

Rumatyz p. Reumatyzm. 

Rumbarbarum p. Rabarba- 
r u m. 

Rumecek = » rąbek: zdjęła... swój 
rumecek z głowy c Zb. IV, 103. 

Rumek = » szuter na gościńcu* 
Rozpr. III, 375. » Gościniec na- 
sypany rumkiem = szutrem* Zb. 
XII, 135. 

Rumel: >W rumei = z kolei: 
wszyscy w rumel pośli tańcować* 
Mil. » Wszyscy w rumel ^ wszyscy 
razem* Ust. z Królestwa. 

R u m e r p. Numer. 

Rumian = » psi rumianek * Pleszcz. 
130. » Rośnie rumian* ib. 53. 
> Zakwitał ci rumian* Łęcz. 197. 



Rum, tom, 
>Rum, rum, 



> Poślę ja ci po ten rumian* Maz. 
III, 253. »R6midn = rumianek* 
Hilf. 178. »Rumien*: >Wedlegu- 
mien stoi rumień* Maz. 111,249. 

Rumia neczka p. Rów niańka. 

Rumianeczki = rumiany: »0j, 
cicho Maryś, nie płac... nie be- 
dzies chodziła po wsi rumianecka« 
Łęcz. 139. 

Rumianić: > Choćbym ja się ru- 
mian iła = różowała* Maz. III, 
253. 

Rumianka p. Równianka. 

Riimianność = » wygląd rumia- 
ny* Pr. fil. V, 870; ib. V, 278. 
»Cóz my przyńdzie z twoji ru- 
mianności* Kuj. II, 7. > Rumia- 
ność* Maz. II, 59; ib. III, 204. 
.Rumienność* Wisła VIII, 696. 
Pozn. I, 186; ib. 240. Zb. IV, 
260. Zb. IX, 200. Was. 193; ib. 
246. .Rumieność* Rog. n® 332 
i 333. Pozn. IV, 3. 

Rumiany: > Wianek z siedmiu ru- 
mianek... nie płac jedyna wianka 
rumianego* Maz. V, 191. •Ru- 
miany = używa się niekiedy 
w znacz, czerwonego koloru* Pr. 
fil. IV, 871. 

Rumie = » rupieć* Ust. od Olku- 
sza. 

Ru mieć: » Zanieś (wianek) do pi- 
wnicy, niech ci rumieje = ru- 
mień leje* C'^) Kieł. I, 100. 

Rumieneczka p. Równianka. 

Rumień i czk o = rumieniec: •Zbla- 
dło to twoje rumienicko* Kozł. 
59. 

Rumienić = farbować : » Nie daj- 
cie jednego jajecka... ni go ubie- 
liła (a. upisała), ni go rumieniła* 
Maz. III, 79. 

Rumienidło = środek na rumia- 
ność: »W studni woda, w sieni 
mvdło, wszystko moje rumienidło* 
Zb. II, 47. 

Rumieniec = rumianek?: >Na- 
patrzys sie ziółka zielunego i ru- 



72 



Ruinieniućki — Rupa 



niieńca bardzo pachnącego < Kozł. 

75. 
Ruinieniućki == rumiany: »Moja 

kochaneeka taka runiieniućka< 

Wisła VIII, 215. 
Rumiennik p. Rówiennik. 
Rumień ność p. Rumianność. 
Rum I en ny ^ > rumiany* Mil. 
R u m i o n o ś ć p. Rumianność. 
Rnmioniuszka p. Równianka. 

Rumnik = rumianek?: »U nasego 
pana pszenica, a u ostroskiego 
rumnik i mietlica* Zb. XIV, 77. 

R u m o 1 i ć: » O deszczu ulewnym mó- 
wia, że rumoli* Spr.V, 410 Toż 
ib. IV, 312. »Rumolić = rosić: 
deść rumoli* ib. 349. »Runuilić 
= padać; o drobnym deszczu* 
Cer. 

R u m o s t w o = » graty bez wartości* 
WisJa III, 747. 

Rum ot = » hałas, Joskoł, stukanie* 
Pr. fil.V, 870. Rozpr. XX, 434: 
ib. VIII, 177. Pobr. 82. »Rumot 
robić = wywoływać hałas n[). 
przesuwaniem mebli* Parcz. »Ro- 
mot«: »Taki szum, taki romot sio 
zrobił* Pozu. VI, 18. »Nie czuł 
więcy... sani ramotu (po lodzie)* 
Derd. 67. 

Ru motać = » hałasować, łoskot 
czynić, pukać, stukać* Pr. lii. V, 
870. Toż Parcz. »Baba struże 
trupie głowy i rumocząc oczekuje* 
Kuj. I, 173. >Rumołac = rumor 
robić, bić we drzwi, deski prze- 
rzucać, hałasować* Pobł. 82. »Ry- 
motuć* Rozpr. XX, 434. 

R u m u t a n i e = » hałasowanie* Pobł. 

82. »Rumotanie wżołądku* Przem. 

2:34. 
Rumować = >1, dobijać się do 

drzwi z hjiłasem 2, hałasować 

zrzucając coś a. stukając* Mil. 

Toż Chełeh. II, 151. »Rumował 

wozamy* ib. 79. 

Rumowisko = >nlożały popiół* 



Święt. > Rumowisko = popiół ze 
szczep* ib. 30. 

Ru mówka = > ziemia zruszona, 
sypka, nasypana ręką ludzką 
w przeciwstawieniu do ziemi nie- 
ruszanej* Pr. fil. IV, 871. 

Rumtada = przyśpiew Zb. XII, 
124. Por. Rum. 

Rum tu-tu -tu = naśladowanie gło- 
su bębna Zb. IV, 135. 

R u m u 1 i ć p. R u m o 1 i ć. 

Rumunkarz = mieszkaniec ru- 
munków: » Ocieranie się o niemie- 
ckich rumunkarzy, których w Li- 
pnowskiem jest pełno* Zb.VI, 93. 

Rumunki = > pustkowie, kilka cha- 
łup .stojących oddzielnie* Pr. fil. 
V, 870. Toż Wisła 111,72. »Ru- 
munki = niem. RHumnng? kar- 
czowi sko* Zb. VI, 90. > Rumunki 
= odosobnione osady, zakładane 
niegdyś .. po wycięciu lasów* ib. 
94. ' 

Rumygać = »jość powoli z tru- 
dnością* Zb. I, 75. 

Runąć: > Pod tym mostem... rybka 
runęła* Swięt. 83. 

Rnnek = »marunka, rumianek le- 
karski* Zb.VI, 272. .Runek biały, 
^vielki = wrotycz, jastrun, Tana- 
cetum balsamila* ib. 296. > Ru- 
nek a. runko = kwiat biały, 
w środku żółty, Chrysanthemum* 
Spr. V, 410. > Runko = roślina 
Chrysanthemum* Wrześ. 20. || 
» Runko = skóra owcza* Ust. 
z Litwy. »Po trzy tynfy za runko 
wełny*' Zb. VI, 97.' 

Runko p. Runek. 

R u li c o w a ć = > hałasować * Pobł. 
141. 

Rup = » prosię nędzno* Pobł. 82. 

R u p - 1 u p - 1 u p = głos pukania w o- 
kno Pozn. IV, 194. 

Rupa = > 1 , stara krowa 2, stara 
kobieta, pogard!.* Spr, V, 120. 
Toż Rozpr. XVII, 58. Mil. Ghełch. 
I, 88: ib. II, 166. || .Rupa = 



Kupała — Ruski 



73 



tylna część statku* Petr. »Zwró- 
cić wicinę rupą naprzód a sztabą 
w tył* Syrokomla, Niemen 116. 

♦ Przodowy koniec wiciny zowie 
się sztabą, a tylny, gdzie rudel, 
rupą* Wisła II, 256. 

Ru pała: »Na dziewkę leniwą wy- 
gaduje... czasami: ty obtargaczu, 
rapało, rupałka< Krak. I, 119. 

Rupałka p. Rupała. 

R n p e ć = » ziemia kamienista \ trzś- 
sek, z drzewa, toto leży parę lat 
i w^^wiozą na poIe'« Ust. od Ol- 
kusza. >Kamidń spdd s tego, co 
to wykopał, s lego rupcia* Cisz. 9. 

Rnperus = >sekulnica: to baba 
ruperus* Pr. fil. V, 871. 

Ru pić = » niepokoić: rupiło mnie, 
abym czem prędzej to uczynił* 
Pr. fil. IV, 871. .Rupić = nie- 
pokoić, korcić, chcieć* Petr. »Ru- 
pić komu = śpieszyć się do ja- 
kiej roboty: jego korci do karczmy 
a mnie rupi do domu * Osip. 

• Utrapienica mnie rupi = drę- 
czy* Maz. V, 29. 

Rupieci = > sprzęty * Udz. » Weź 
mi panie i dzieci, wszystkie garki, 
rupieci* Pozn. IV, 195. 

Rupliwość = » pamięć o czemś, 
zajęcie się czemś* Ust. z Litwy. 

R u p I i w y = » staranny, troskający 
się* Ust. z Litwy. 

R u p n ą ć = trącić (?): » A młynarka 
leży w ciszy, co kto rupnie, to 
usłyszy* Pozn. IV, 195. 

Rura:' .Ruła* Pr. fil. III, 311: ib. 
V, 870. Spr. IV, 312; ib. 359. 
Zb. Vn, 100. Święt. Hoff 41. 
•RuJta* Spr. IV, 29. || .Rura = 
głupiec* powszechne. W temże 
znacz. »Rura do barszczu* Zb. I, 
63 p. w. Baj lała. >Rura od bśscu* 
Piątk. >Ruła bez szpiku* Cinc. 
34. II >Ruta = człowiek nie- 
zgrabny* Spr. IV, 29. II >Rura 
mu zmiękła = spokorniał, stchó- 
rzył* Ust. z Warszawy. 



Ru rak = > drążek do mieszania go- 
tujących się powideł* Zb. XIV, 
28. 

Rur ant = »gatunek największy ku- 
lika (kulona), ptaka błotnego nad 
Narwią* Pr. fil. IV, 871. 

Rurkować = » drenować: rurko- 
wane pole* Pr. fil. V, 871. 

Rursztyny = > obręcze żelazne na 
piaście koła* Pr. fil. V, 871. 

Rusaczka = » kobieta wyznania 
wschodniego* O. 

Rusak = » Rosjanin* Osip. > Ru- 
sak = cdowiek wyznania wscho- 
dniego* O. II » Rusak = rodzaj 
kartofli* Pr. fil. IV, 244. || » Ru- 
sak = zając, tak zwany z po- 
w^odu barwy, mvśl.* ib. V, 871. 
II » Rusak = duży, niezamykany 
nóż kuchenny do mięsa i jarzyn* 
ib. IV, 871. >Rusak := nóż rze- 
źniczy, rzezak* O. || » Rusak a. 
Gudas = nazwa jednego z wiel- 
kich głazów w korycie Niemna 
koło Dworaliszek* Wisła II, 291. 

Rusałki = » pieśni kupalne w pow. 
mozyrskim* Wisła V, 517. 

Rusek = » Rosjanin* Krasn. 307. 
II » Rusek = pastucha wołów 
(z Rosji przybyłych)* Zb. I, 31 
p. w. Skotarz. Toż Pozn. II, 180. 

R u s i a w y : > Sierść jego rusiawa. 
pod brzuchem biała* Hue 350. 

Rusin: >Jak mie wydasz za Rusina, 
nie będę ja piuja wina* Zb. XV, 
97. >Nie pode za psa, za Rusina* 
ib. 98. Por. jeszcze: ib. 158. 
Święt. 274. 

Ruski: » Wyrażenie: za ruski pa- 
cierz' oznacza dłuższą nieco miarę 
z powodu rozwleklejszej Ru-^inów 
mowy... Podobnież wyrażenie: *po- 
pamiętasz z ruski miesiąc' znaczy 
czas dłuższy od łacińskiego mie- 
siąca, ponieważ ruski o 12 dni 
później się kończąc, wydaje się, 
jakoby był odeń dhiższym* (IheJm. 



74 



Rusnak — Rutew 



1, 110. II >Raskie proso = nazwa 
roślinyc Pr. fil. V, 871. 

Rusnak = »Rasin< Pr. fil.V, 871. 

Rust p. Ruszt. 

R u s y = jasno kasztanowaty: >Ruse 
włosy* Wójc. 1, 265. >Rusy war- 
koczyk* Wisła VII, 702. »Rusa 
kosa< Zb. IV, 6. Lub. I, 170 etc. 
II »Rusy a. płowy tydzień = ty- 
dzień, kiedy żyto kwitnie a Ru- 
sałki śpiewają* Grajnert, Tyg. ii. 
1, IX, 47. 

Ruszać: >Rfiszac< Hilf. 178. || 
• Ruszad = o czarnej zwierzynie: 
wybiegać z kniei przed rozpoczę- 
ciem łowów za pierwszym odgło- 
sem trąbki* Pr. fil. V, 871. .Ru- 
sziić = wyganiać zwierza* Prz. 
ludu VI, 110. II »Rusaj:= idźI* 
Udz. 

Ruszaj = »szkodne zwierzę np. 
kot, toż co szkodnr* Pr. fil. V, 
871. »Rusaj = paskudnik, cie- 
kawski, plond nijacy cudze rzeczy, 
ruszający* Zb. U, 252. 

Ruszenie: » Co ruszenie = co 
chwila. Pr. fil. V, 871. 

Ruszt: » Rost «= patelnia: >Lepsy 
wróbel na roście, niż kropatwa 
w chroście* Cinc. 22. jj »Róśt< 
= ruszt, pomost z drągów na 
belkach nad chlewem, stajnią i t. 
p.« Czark. W teniże znacz. >Rośt« 
Pr. fil. IV, 869. »Ruśt. xMaz. V, 
49. II » Ruszt «= stos: »Galman 
układany w ruszta t. i. pryzmy* 
Zb. X, 210. II .Rust = odętość 
żołądka i nóg u dzieci od złych 
pokarmów* Kuj. I, 96. » Ruszt == 
angielska choroba* ib. 

Ruszyć: »Capki... rus* = ukłoń 
się Zb. X, 146. »Juz sie nie ru- 
suł więcy* = już umarł Chełch. 
I, 27. » Ruszył się wiatr* = za- 
dał Wisła Viii, 439. »Pokiela cie 
nogom nie ruse* = nie trącę 
Zb. XV, 36. II »Ruszyć* = na- 
ruszyć: »Flo rusył prawo* Spr. 



V, 359 p. w. Grzywna. || > Ru- 
szyć* = wzruszyć: > Jakoś to kró- 
lowę ruszyło* Kozł. 327. || •Ru- 
szyć = rozwolnić żołądek: ru- 
szyło mnie, jego ruszyło* Ust. 
z Litwy i z Królestwa. || •Nie- 
chaj się ruszy! Bodaj cię ruszyło I « 
= przekleństwa Maz. V, 31. 

Ruś: > Pojechał do Rusi* Wisła VI, 
303. > Choćbyś sed do Rusi, to 
pracować musis* Święt. 664. >Ruś 
a. Ryś*: »Maryś moja, Maryś, po- 
jedziewa na Ryś, z Rusi na Po- 
dole* Zb. XV, 70. 

Ruściochy = > rupiecie, żelaziwa 
a. kawałki skór na górze złożone* 
Spr. IV, 338. »Ruściochy= stare 
żelaziwo* Rozpr. XVII, 58. Por. 
Rościochy. 

Ruślica = » powrósło ze słomy* 
Sand. 264. > Świnia wilka potrą- 
ciła słomianą ruślicą* ib. 63. 

Ru smak = » człowiek niezgrabny* 
Pr. fil. IV, 244. 

Ruśniaki = > rodzaj ziemniaków « 
Przem. 12. 

Rut: >'Rftt' = precz* Frischb. Por. 
Ruten. 

Ruta: zdr. .Ruteńka* Wójc. II, 67. 
Lub. I, 199. Wisła VI, 854; ib. 
VII, 689. »Rucianka* Święt. 189. 
II »Psia ruta = piołun* Hilf. 179. 
Por. Rutka. 

Ruten = precz (z niem. ^ranssen' 
K.): » Chłop ruten z komina wj- 
leceł.. wfszed... ruten* Hilf. 129. 
Por. Rut. 

R u t e ń k a p. Ruta. 

Ru ter = precz (?): >Aleju nie po- 
łożył ienui więcy żiiden futer, bo 
co jeno (koń) wząn do pf^ska, 
wszftko wypluł ruter* Derd. 53. 
Por. Ruten. 

Rutew (?) = ruta (?): >Mia2ani ja 
wianek zielonej rutwie* Rog. n^ 
200. >Rutowka (roślina) pobudza 
poty, wypędza truciznę... chroni 
od zaraźliwych chorób* Wisła VIII, 



Rutewka — Rybeńka 



75 



142. Por. Dkr. >Rulwianyj wino- 
czok« Zb.YIII, 173. >Rulwianeń- 
kyj« ib. 191. 

Rutewka p. Rutę w. 

Rutka = >ruta, Rata graveoleus« 
Zb. VI, 287. .Rotka = rutka« 
Pozn. I, 213. II »Rutka« = ga- 
łązka: >Wianyszek... nie cały, 
ćlery rutki ziela z niego obleciały* 
Pozn. I, 319. II » Ratkę siać = 
nie wyjść za mąż, zostać panną < 
Lub. I, 121. Toż Chełm. II, 195. 

R u - 1 u - tu = naśladowanie głosu 
bębna Kuj. II, 63. Nadm. 90. 

Ru ty ca = nazwa rośliny Zb. VI, 
202. 

R u z i e = broń (z ros. rużje): » Obe- 
źreć mu ruzie te, pajas, jaki ma« 
Cisz. 287. »RużyjA«: >Jak nam 
dadzą rużyją w ręce< Maz. II, 
121. 

Ruzny p. Różny. 

Rużyja p. Ruzie. 

Rwacina p. Rwać. 

Rwać >a. rwacina = darń, darnina; 
r wacie, rwaciny = kawałki dar- 
niny (między Suchą a Żywcem)* 
Ram. 117 p. w. Narwa. 

Rwać: »Posły panienecki... lenku 
rwać* Kozł. 201. Imiesł. >Rwiąc« 
Krak. IV, 209; 3 os. 1. mn. 
>Rwią« Cisz. 343; rozkaz. »R wi- 
cie a. Rwijcie* Opól. 37. || » Rwa- 
ne kluski* = drobione Rad. I, 
62. II >Rwać* = biec: >A tu 
sie z konia zrobił zajonc i tak 
rwie, że niech Bóg zachowa* Zb. 
Xl, 109. II .Rwać się* = lać 
się: >Juz sie mi Jtzy rwajy, krwią 
■ocy płynęły* Rozpr. VIII, 221. 
II >Rwać się* = dążyć: »Dwa 
kruki bez miedzą sie rwią, a nić 
mogą sie dostać. Oczy* Cisz. 343. 

Rwaki = > kluski rwane, grube za- 
cierki: mleko kwaśne z rwakami* 
Ust. z Mazowsza. 

Rwanie = »ból: rwanie w ko- 
ściach* Pozn. VII, 155. 



Rwetes = » gwałt, zamieszanie* 

Spr. V, 121. 
Ryba: 2 pp. 1. m. >Rybów* Chełch. 

I, 146. 1 pp. 1. m. >Rybowie* 
Was. 190. II > Biała ryba = ogól- 
na nazwa ryb z jasną łuską, do 
których należy: jaż, kleń, płotka, 
bieluga i in.* Pr. fil. IV, 799. || 
»Ryba = mięsień na raniieniu, 
biceps brachii* Spr. V, 142. || 
>Ryba z groszem = grupa gwiazd 
w konstelacji Orła* Lud I, 174. 
II »We śnie na ryby chodzić = 
moczyć się przez sen* Czark. || 
Zdr. »Rybka« 1 pp. 1. m. »Ryb- 
kowie* Was. 190. Kolb. 306. 
>Rybaszka* Wisła VIII, 702. 
>Rybecki = mięśnie w ramieniu* 
Spr. V, 121. II .Rybeńka* Oles. 
124. II .Rybinka* Zb. IX, 266. 
II >Rybiczka* Wisła VII, 278 || 
.Rybniczka* Kolb. 306. || >Ry- 
bię* Łys. 19. Wójc. I, 150. Pozn. 

II, 283: ib. V, 136. Łęcz. 226. 
Zb. VIII, 110. 

Rybaczeniek = młody rybak: 
> Młode rybaczeńki, sieci zarzu- 
cajcie* Wójc. I, 235. 

Rybaczyć = łowić ryby: »Ryba- 
celi rybackowie na rzćce* Pozn. 
IV, 222. » Rf baczf c = rybactwem 
się Irudnić, rybakiem być* Pobł. 
77. >Rybacyć* w temże znacz. 
Pr. fil. IV, 871. 

Rybak = »ry bitwa* Prz. ludu VI, 
126. II »Rybaki*: .Rfbacie = 
półwysep helski* Ram. 181. Toż 
Nadm. 27. 

Rybalnie = » domki drewniane na 
palach wystawione i w wodę po- 
grążone do pewnej wysokości, da- 
chówkami a. gontem kryte, z o- 
knami i drzwiami* (do trzymania 
ryb schwytanych) Poluj. 174. 

Rybarz = rybak: »Ry barze, co 
ryby chytali* Zb. XV, 178. 

Rybeczka p. Ryba. 

Rybeńka p. Ryba. 



76 



Rybi — Rychło 



Rybi: > Rybie oczy = blade, jakby 
serwatką zaszłe oczy « Spr. V, 142. 
> Rybie oko u konia = oko z białą 
obwódką, na które jednak koń 
widzi « Ust. z Rawskiego. 

Rybiana= > nazwa krowy* Rozpr. 
XII, 76. 

Rybi ar z = » rybak* Rozpr. III, 
375. W temże znacz.: Rog. n® 
136 i 137. Zb. IX, 179 i 207. 
Zb. XII, 191. »Rybiarz= ryba- 
czek* HolT 41. 

Rybiczka p. Ryba. 

Rybid = łowić ryby: »Kto poluje 
i rybi, tego chleb nie chybi* Ło- 
wiec r. 1889 str. 78. 

Rybiej = »roślina wodna... zwana 
niekiedy grvbiej* (grzybień) Pr. 
fil. IV, 904.' 

Rybie p. Ryba. 

R y b i n a = » bezk orał owiec ; kto po- 
trze sobie twarz tym krzewem, 
dostaje piegów, na które lud mówi 
'Rybinkie dostał* Zb. VI, 291. 

Rybinka p. Ryba, Rybina. 

Rybka p. Ryba. 

Rybniczka p. Ryba. 

Rybowad = »ryby łowid* Petr. 

Rybuszka p. Ryba. 

Rycabel = » nasada ruchowa na 
przedniej osi, ryczon* O. Por. 
Rycząg. 

Rycan p. Rycząg. 

Rycerski: » Kopa licerska (rycer- 
ska) = opłata, składana dziedzi- 
com w czasach poddaństwa od 
dziewek, wychodzących za mąż* 
Zb. I, 85 p. w. Kunica. 

Rycerstwo: » Gdybyś chciał nad 
kim jaką moc dokazać, czyli ja- 
kie rycyrstwo* Sand. 274. » Przy- 
jeżdża okropny magnat w króle- 
skim rycdrstwie* Kuj. 1, 128. 

Rycerz: »Licerz* Wisła II, 63. »Ry- 
cdrz = śmiałek , zuchwalec < 
Święt. 

Rychawka = » oprawa żelazna na 



końcu żarnówki t. j. kija od tarn* 
Spr. IV, 338 Por. Rychwa. 
R y c h e 1 1 : » R|chełt = belka lub 
cała ścianka w stodole, oddziela- 
jąca boisko od sąsieka, w ogóle 
przegroda (doi. niem. Róchtholt)* 
Ram. 181. 
R y c h 1 a k i = kartofle rychłe, early 

rosę* Pr. fil. IV, 244. 
Rychle ^ szybko: > Przebiegłaś, 
ach, rychle, jako strzała z łęka* 
Rog. nO 272. 
Rychlej p. Rychło. 
Rychlik = co dojrzewa wcześnie: 
» Groch rychlik* Zb. VUI. 256. 
»Owies rychhk* ib. > Owsy rychli- 
ki* Del. 64. » Kartofle rychliki * Zb. 
VIII, 257. Pr. fil. IV, 244. Ust. 
z Jaworza. 
Rychliny = >w uprzęży końskiej 
rzemienie, idące od nabiedrka' do 
chomąta* Spr. V, 410. 
Rychliwy: > Bóg nie rychliwy, ale 

sprawiedliwy < Star. przysł. 12. 
Rychło p. Rychło. 
Rychło = > wcześnie* Kuj. II, 276. 
Rozpr. III, 375. W temże znacz. 
Wójc. II, dod. 92. Rog. n® 407. 
Łys. 7. Lip. 72. Pozn. I, 106; 
ib. II, 59; ib. V, 87 i 97; ib.VI, 
342. » Było to jeszcze bardzo ry- 
chło* ib. 281. » Rychło świt € = 
skoro świt, jak tylko zaświta, 
o świcie* Wisła VIII, 243. Święt. 
101. »Nierychło* = późno, za- 
późno Sand. 77. Zb. VIII, 91. 
Pozn. IV, 14. Zb. X, 178. Lab. 
I, 258. »NierYcho* = zapóźno 
Zb. XV. 120. »Rychlo = rychło* 
Was. 237. >Nierychlo = niery- 
chło* ib. 246. || .Rychło* = 
prędko Wójc. II, 163. Pozn. VI, 
88. >Rychło-ci ta rychło... przy- 
dom« == czy prędko Zb. XII, 148. 
> Patrzy, rvchłod sie rozwinie* r=r 
czy prędko Łęcz. 126. >Rycho = 
spiesznie, prędko: a rycho tam! 
rycho! a pośpieszajcie tam! rycho 



RychJy — Rychwa 



77 



jużej i żniwa nastaną < Osip. >Nie- 
rycWo« = nie prędko* Wójc. I, 
193. Kam. 52. || » Rychło* == 
kiedy, jak prędko: » Ja ci powiem, 
rycWo będzie czas wydobyd* Choć. 
108. II >Rych(ł)o« = nieomal, 
o mało nie: »Rychom padł* = 
o mało nie padłem Gaz. Olsztyń- 
ska r. 1886, n« 29. || .Rychlej* 
= wcześniej Bar. 107. Pozn. lY, 
257. >Nie rvchli< = później Zb. 
XV, 40. .Rfchli* = prędzej Hilf. 
106, 108. II .Narychlij* = naj- 
rychlej Pozn. II, 98. >Nejrychlij* 
Cinc. 24. 

Rychły = wczesny : > Po rychłem 
śniadaniu « Rocz. Tow. Przyj. 
Nauk Pozn. VII, 215. || .Rtchli 
= prędki* Hilf. 178. 

Rycho p. Rychło. 

Rycht = »ład, porządek: u niego 
bo rychtu w całkn nietuj = niema 
porządku* Osip. || »Rycht* ^ 
akurat, właśnie Kam. 110. Derd. 
20 i 128. Zb. I, 36. . Rycht* = 
jak tylko: >Co rycht zaczęno świ- 
tać* Pozn. VI, 305. 

Rvchtar = > wójt (Richter)* Rozpr. 
' X, 220. Toż Wrześ. 20. »0d ry- 
chlara wsiowego* Zb. XV, 6. 
Zejsz. 55, 153, 155. 

Rychterny = »taki jak należy: 
to rychternd kobieta* Pr. fil. V, 
871. 

Rychtować = » urządzać* Udz. 
»Rychtować = przysposabiać co 
do jakiejś roboty np. narzędzie* 
Osip. Toż Rozpr. Xl, 188. .Ry^ 
chtować a. rvktować« ib. XXVI, 
392. Spr. iv', 80; ib. 3ii9. »Ry- 
ktować* Rozpr. X, 236; ib. XXVI, 
392. Spr. IV. 392. Święt. .Ry- 
chtować* w temże znacz. Cisz. 
63. II .Rychtować* = kierować: 
.Pan Bóg nade mną kulami ry- 
chluje* Zb. XV, 127. .Rfbak 
muszy są za wiodrą rychtować* 
= stosować się do pogody Hilf. 



123. [I .Ryktować się = stroić 
się* Swięt. .Znowu sie ryktują 
żołnierze* Krak. IV, 121. .Rykto- 
wali sie na wesele* Zb. VII, 72. 
II .Rychtować się* = przypa- 
dać: »Nie rychtowało się = nie 
przypadało* Ust. z Jaworza. 

Rychtowny: > Ryktowny = .'stroj- 
ny* Święt. II .Rychtowny = 
zwinny* Udz. 

Rychtusinek = akurat: .Rychtu- 
sinek tyle znaczą, jak ten wiatr* 
Kaspr. 35. 

Rycht ycki = akurat: .Jemu sie 
rychtycki ślepie tak połyskują, 
jak onemu ślachcicowi* Dyga- 
siński. 

Rychtyczek = . zupełnie tak, aku- 
rat* Kuj. II, 276. .Rychtycek* 
w temże znacz. Sand. 110, 264, 
269. Rad. II, 156. Jastrz. 

Rychtycznie = właśnie, istotnie : 
.Litery rychtycznie polskie* Dy- 
gasiński. 

Rvchtyk = .zupełnie tak, akurat* 
' Kuj.' II, 276. .Rychtyk = pra- 
wda, tak jest* Zb. I, 75. .Ry- 
chtyk = akurat, prawie* Parcz. 
.Rychtyk = akurat, tak jest* 
Osip. W tycliże znacz.: .Rychtyk* 
Kam. 160. Kuj. I, 160. Zb. I, 
36. Gaz. Olsztyńska r. 1886, n® 
28. Spr. V, 121. Rozpr. XI, 188; 
ib. XX, 434. Fod. 415. .Ry- 
chtych* Pozn. VI, 56. .Ryktyk* 
Wrześ. 20. Rozpr. IX, 213; ib. 
X, 236. 

Rychwa = .okucie metalowe na 
końcu narzędzia drewnianego* Pr. 
fil. IV, 309. .Rychwa a. ryfka 
= obrączka żelazna, skówka na 
orczyku, luśni i t. p.* ib. V, 871. 
W temże znacz. .Rychwa* Święt. 
Lub. II, 87. .Refa a. Ryfa a. Re- 
chwa a. Refka* O. .Ryfka a. re- 
fka a. oko* J. Łoś. .Ryfka* Pozn. 
111,138. .Ryfa* Wrześ. 20. .Re- 
fka* Pleszcz. 22. .Rvwka = oku- 



78 



Rycomb — Ryga 



cie mionu « ib. 42. ||, >Rychwy 
= opa«iki żelazne szerokie na 
brzegach piasty* Spr. IV, 190. 
W temże znacz. Lub. II, 88. 
Święt. 10. »Ryfy« J. Łoś. Maz. 

III, 52. »Ryfka. Was. 60. »Ry- 
wy« Zb. VIII, 259. || .Refka* 
zap. tarka: >Narefuje na refce 
bu lwów, mocno wyżdżmie« Nadm. 
108. II »Rychwy = obrączki, 
spajające dyszel ze śnicami« J. 
Łoś. II »Ryfa = grubjanin, cym- 
bał* Pr. fil. V, 871. Toż Spr. V, 
121. »Refa a. faja = cymbał, 
bałwan, gapa, ciemięga* Pr. fil. 

IV, 868. Por. Rajfa. 

Rycomb p. Ryczą g. 

Rycowany olejek = > olej rycy- 
nowy* Pr. fil. IV, 244. 

Rycuś = >(zam. rycerz) człowiek 
zuchowaty, udający junaka: co 
mi za rycuś! « Krasn. 307. 

Rycyk >a. Hrycaj = limosa mela- 
nura* Maj. 

Rycynus = olej rycynowy: » Do- 
staje (chory) porcję rycynusa* 
Rud. 115. 

Ryczan p. Rycząg. 

Rycząg = nasada ruchoma, leżąca 
wzdłuż prz('dniej osi wozu; w nią 
wstawiają się kłonice. W tern 
znacz : » Rycząg* Zb. IV, 189. 
»Rvcomb Ji. obartel, obratel* Zb. 
X, 207. »Ryczon a. rycman, 
obartel, kierownik* J. Łoś. »Ry- 
con* Rozpr. XI, 188. >Ryczan« 
Lub. I, 87. »Rycan* Pr. fil. IV, 
871; ib. V, 871. »Reczun, recun, 
recon* Chełm. I, 103. »Ryczuii* 
Pozn. 1, 110; ib. HI, 137. .Ry- 
cuń* Hem pol. » Rycman* J. Łoś. 
»Hyczmon* Ust. z Radom^^kiego. 
• Frycan* Z Mazurów pruskich od 
H. Łopacińskiego. Por. Kiero- 
wnik. 

Ryczeć: > Ryeeć = płakać * Spr. 
* IV, 30. II '»Ryced = (rubasz.) 



przechwalać się, śmiałkować, wy- 
zywać do walki* Święl. 

R y c z k a = > ławeczka, stołeczek pod 
nogi* Kuj. II, 276. Toż Parcz. 
Ust. z Kaliskiego i Piotrkowskiego. 
W temże znacz. » Rycka* Piątk. 
>Ryczka a. ruczka (z niera. Rut- 
sohe)* Zb. I, 23. >Ryćka* Zb. 
IV, 192. Zdr. »Ryczuchna* Kuj. 
II, 276. >Ryczuszka* Pozn. III, 
169. II >Ryczka==chwast w zbo- 
żu* Pr. fil. V, 156. 

Ryczman, Ryczmon p. Ry- 
cząg. 

Ryczon p. Rycząg. 

Ryczuchna p. Ryczka. 

Ryczuń p. Rycząg. 

Ryczuszka p. Ryczka. 

Ryć = » kopać np. ry^ć w ogrodzie* 
Kuj. II, 276. >Ryć = kopać ry- 
dlem* Rozpr. XX, 434. Toż Zb. 
I, 28. »Nie łam mi leluji, boś ty 
na nię nie rył, aniś jej nie sa- 
dził* Rog. n^ 488. 

Rycka p. Ryczka. 

Rydelek = » daszek u czapki* 
Pr. fil. IV, 244; ib. 871. Krasn. 
308. Pozn. II, 332. 

Rydka p. Rytka. 

Rydlówka = » łopatka, mały ry- 
del* Petr. 

Rydz = > taniec* (opis) Wisła II, 
113, 

Rydzak p. Rydzy. 

Rydzek: »Rick = rodzaj grzyba, 
ros. gruzd'* Hilf. 178. 

Rydzowy » kapelusz = ryżowy * 
Rozpr. 'ix, 213. 

Rydzy = » rudy, barwy rydzowej : 
rydzy piasek, rydzak* Pr. fil. IV, 
871.' 

Ryf = » miara długości* Spr. V, 
41 0. »Ryf = łokieć, metr* Rozpr. 
X, 299. »Rvf = łokieć* Wrześ. 
20. Rozpr. XVII, 24. Spr. IV, 359. 

R y f a p. R y c h w a. 

Ryfka p. Rychwa. 

Ryga p. Reja. 



Rygać — Rymnąć 



79 



Rygać = > rzygać* Ust. z Litwy. 
»Ryhać= 1, rzygad 2, wydawać 
(pieniądze) « Zb. I, 75. >Ryhać 
= kaszlać silnie, zanosić się od 
kaszlą < Kolb. rękop. 

Rygda = świnia (w zagadce): »Ry- 
gda kopie w Jógrodzec Nadm. 
144. 

Rygdać = >ryć (ale zwykle się nie 
ożywa) « Nadm. 145. 

R ygle p. Regiel. 

Ryglówka p. Reglówka. 

Rygnąć: >Djabół muszy rf gnąc = 
wyjść* Nadm. 142. 

Rygować = » płynuć: woda r^'gaje 
ze stawu* Spr. V, 121. »Woda... 
straśnie rygowała* Cliełch. I, 199. 
»Rvgować = płynąć gwałtownie: 
woda kole młyna ryguje; krew 
z rany ryguje* Mil. || » Rygować 
= wyrównywać* (o przędzy) Lub. 
I, 91. 

R y h a ć p. R y g a ć. 

Ryb olać = > śmiać się* Pr. fil. 

IV, 244. >Ryholać się = śmiać 

się bardzo* Kolb. rękop. Toż Zb. 

I, 75. 
Rvhotanie = chychot: » Brzmi 

wycie i ryhotanie* Mat. P. 22. 

Ryja: >Rfja = łączka podmokła* 

' Ram. 181. 
Ryj acz = .kret* Zb. VI, 283. 

Ryjak = »ryj« Święt. Kieł. 11,117- 
Rozpr. IX, 156. || > Ryjak = 
(pojjardl.) kapelusz wysoki, spi- 
czasty* Zb. VI, 92. II »Ryjak* 
= głupstwo?: » 'Napijemy sie wi- 
na'... 'Co mi la o takich ryjakach 
pleciecie** Zb. X, 180. 

Ryk = >1, płot, ogrodzenie z ka- 
mieni polnych 2, przejście dla 
bydła pomiędzy takiemi dwoma 
płolami kamiennemi do wody lub 
na pole* Osip. > Jedna ja, jak 
kruszyczka (gruszka) w ryku (pło- 
cie)* Maz. V, 254. 

Ryka: >Rfka = żerdź, kół, tyka 



(niem. Rick, Ruck)* Ram. 181. 
Toż Pobł. 79. 

R y k a ć = ryczeć : > Moje bydejecko, 
nie rykaj* Zb. X, 128. >Rykać* 
= rżeć: »Nie rykaj koniku* ib. 
279. »Rikac= mówić* Hilf. 178. 
II »Rykać = puszczać głośno wia- 
try* Swięt. II >Rykać* = lać 
się, buchać: »Krcw aż rykała 
z rany* Pobł. 141. 

Rykała = > krzykacz, awanturnik* 
Święt. 

Rvkoii = >ten co ryczy, garłacz* 
' Spr. IV, 329. 

Rykować = » płynąć mocno * Pobł. 
141. » Rykować się = bystro 
i obficie płynąć* Krasn. 308. || 
• Rfkówac = ogradzać żerdziami* 
Ram. 181. 

Rykowisko = > miejsce schadzki 
łosi i klep w czasie popędu płcio- 
wego, myśl.* Pr. fil. V, 871. 

Ryktować p. Rychtować. 

R y k u = głos zwierzęcia: >Krówecka 
ryku, ryku* Kozł. 160. »Moje 
prosie kwiku, ryku* Pleszcz. 195. 

Ryl: .Ril = łopata* Hilf. 178; 6 pp. 
1. p. .Rilem* ib. 133. »Ryl = 
szpadel* Parcz. || »Ryl = ryj 
u świni* Spr. IV, 30. Zb.V, 167. 

Ryło = »ryj* Spr. V, 410. || •Ry- 
ło* = zap. brzydal, brzydka ko- 
bieta: »Posed do Krakowa, przy- 
wióz sobie ryło, Kieby (u i w Rabce 
takiego ni»^ było* Zb. XII, 166. 
> Ożeniło się ryło, djabół mu po 
niej było* Krak. IV, 274. 

Ryły: » Mój wołaśk u siwy... ryły, ryły, 
rvł>', rsły wosiu* Zb. VIII, 95. 

Rym = » naśladowanie głosu spa- 
dnięcia: rym na ziemię* Pobł. 
141. »Rym! coś spada* Kozł. 
349. Por. Hrym. 

R y m a p. Rem a. 

Rym acz = > stempel do nabijania 
strzelby* Zb. VI, 271. Wrześ. 20. 
»Rymńc* Spr. V, 410. 

Rymnąć = » upaść z łoskotem * 



80 



Rymotać — Rypnąć 



Pr. fil.V, 871. Spr.V, 121. Wal. 
81. Por. Hrymnąć. 

Rymotać p. Ramota d. 

Rymścić = » oczekiwać, chcieć « 
Petr. 

Rymu n t p. Rejen t. 

Ryna = >rynna« Pr. GL IV, 244. 

R y n c k i p. Reński. 

R y n c z a k : > Rf nczak = kij nadzia- 
ny obrączkami żelaznemi, które za 
trąceniem o krowę wydają głos 
i slraszą krowę; niem. Ringstock* 
Ram. 1*81. 

Rynczniak p. Ręczniak. 

Ryndliczek = zap. rondelek : » Wa- 
rzywa myszyczka kaszyczke: temu 
dała na miseczkę, temu na ryn- 
dliczek < Rozpr. XII, 84. 

R y n d z a p. Reńska. 

Rvnek: .Renek< Kuj. II, 286. 
>Rtnk« Ram. 181. Zdr. »RynuU 
Nadm. 163. »Słynku, stynku, 
łyżka w rynku. Gdy kto udaje, 
że mu się jeść nie chce* Wisła 
VII, 278. 

R y n i a w a : > Świnia ryniawa a. za- 
bolacona = nieczysta, używane 
także przy wymyślaniu w złości* 
Spr. V, 410. 

R y n k a = » tygielek gliniany o trzech 
nóżkach do skwarzenia słoniny* 
Pr. fil. IV, 871. Chełm. I, 84. 
W temże znacz. »Rynecka* Spr. 
IV, 381. Wisła VI, 428. 

Rynnik = > rondel wielki gliniany 
o 3 nogach, do prażenia przezna- 
czony* Zb. IX, 274. 

Rynsztok: » Ryńśtok = rów prze- 
kopany* Spr. IV, 349. >Rynśtok 
= kanał* lldz. »Ryśtok* Pozn. 
VI, 248. Cisz. 14. .Ryśtok* Krak. 
II, 176. 

R y n t o w n y p. Rentowny. 

R y n n 1 p. R y n o k. 

Rynwa = rynna: >Leje jak z ryn- 
wy€ Kam. 151. » Rynwa a. rywa 
= rynna* Parcz. 

Ryń = »odsypisko na Dniestrze, 



naniesione wodą z jaru, mającego 
ujście do koryta rzeki* Roczn. 
232. 

Ryński p. Reński. 

Ryńtować się p. Rentowa ć. 

Ryp: »Mam ci w zadku knyp, kto 
tu przyjdzie, to go zaraz rypl* 
Zb. II, 169. Toż Chełch. I, 173. 
Por. Rypać. 

Ryp a = » kawał np. chleba* Pr. 
fil. IV, 244. II »Rypa a. rypy r= 
duża przestrzeń, zarzucona zwali- 
skami skał* Spr. V, 410. »Rypa 
a. rypy = wielkie rumowi.ska 
skał* Rozpr. X, 220. jj »Rtpa 
= kańczug, batog* Ram. 181. 

Rypać = > bić np. rypśj go kijem* 
Zb. II, 239. Zb. I, 51. Święt. Udz. 
»Rfpac = uderzać* Ram. 181. 
Pobł. 79. II » Rypać = obijać 
mur lub lepienie* Zb. I, 51. || 
» Rypać = biec szybko* Krak. 
IV, 320. Zb. II, 239. Spr. IV, 30. 
Pr. fil. IV, 871. Udz. Osip. Chełch. 
I, 149. »Rypaj = biegnij* Spr. 
IV, 30. II > Rypać = uciekać* 
Wisła IV, 843. Parcz. || »Rypać 
= jeść np. bydło rypie trawę* 
Zb. II, 239. II » Rypać się = 
pękać i odpadać: Ściana się ry- 
pie* Zb. I, 51. Toż Wisła II, 
153. 

Rypić = » skrzypieć jak wóz nie- 
nasmarowany, wrzeszczeć jak pro- 
się uwięzgłe w płocie* Roczn. 
232. Por. Rypieć. 

R y p i e ć » cz. przeszły rypiał = pła- 
kać głośno* Udz. Por. Rypić. 

Ry pienie = »skrzypienie< Ust. 
z Ukrainy. 

Rypnąć = > mocno i nagle ude- 
rzyć* Krak. IV, 320. Zb. I, 51. 
Zb. II, 256 p. w. Zjigału.syć. Zb. 
IX, 58. Święt. Rud. 204. Spr. 
IV, 30. Rozpr. XXVI, 392. Udz. 
>R}^pnąc* Ram. 181. »Konicek 
rypnuło kjimycek* Pr. fil. V, 871. 
>Tak go rypnon podkulkiem* Cisz. 



Hvsać 



Rywać 



81 



254. ^Ona go rypja kijanką* ib. 
161. II »Rypnąe = uciec* Parcz. 
II »Rypnąć = 1, strzelić 2, pu- 
ścić głośno wiatry* Święt. »Ry- 
pnąc = skrzypnjić: nadusił skórę, 
a ła rypneła* Pr. fil. V, 871 || 
>RYpnać se = wypić wódki* 
Spr. IV, 30. 

Ryviać = > znaczyć* Cer. » Litery 
rći^ała* Pozn. IV, 123. » Aby drze- 
wo... nie rysało się = nie pę- 
kało* ib I, 87. 

Rysak = » mały graniasty kawałek 
drewna, mający z boku dwa małe 
ruchome drewienka; służy stola- 
rzowi do znaczenia miary na de- 
sce* Spr. V, 411. 

R y s a w y = > czerwonawy, rudy, 
o człowieku z rudą głową* Spr. 
IV, 30. Rozpr. XVII, 58. 

Rysi = >cętkovvaty* Lub. 11,212. 
>Rvsie konie* Rozpr. III, 375. 
Sand. 207. Krak. II, 441. Pauli 
233. Kieł. IL 166. Zb XII, 126. 
Rud. 148. II >Rysi pazur = ro- 
ślina, którą podkadzają jęczmień 
na oku* Wisła II, 606. || »Rysi 
pazur = choroba oka* Zb. III, 
54, 55, 56. 

Rysia == »kłns, trur-ht* O. 

R y < i c a = » prostaczka, prościucha, 
opryskliNya sługa, niewiasta « Pr. 
fil. IV, 871. 

Rysik = » sztyft łupkovyy do pisa- 
' nia* Pozn. VII, 161. Toż Pobł. 
40 p. w. Laik. 

Ryskać = > orać niedbale* Pleszcz. 
' 42. 

Ryskal = »łopala drewniana, że- 
lazem okuta, rydel* Hoczn. 232. 
Zb. I. 75. 

Rysnąć = trącić: »Te szklónke 
potknoł nogą... tak ón ryśnie ją 
jeszcze niż* Pozn. VI, 43. »Ry- 
<nół jeszcze raz w szklonkę* ib. 
44. 

Rysowanka: »Rysowanki a. skro- 
banki = jaja wielkanocne, far- 

«łownik T. V. 



bowane na jeden kolor, na któ- 
rym deseń został wydrapany za 
ponjoca ostrego narzędzia* Wisła 
IV, 822. Wisła VI, 923. 

R y s p a p. R y s z p a. 

Ry szcza = > kłusem, rysią* Ram. 
181. >Ryszczo* w temże znacz. 
Pobł. 82." 

R y s z c z o p. R y s z c z ą. 

Ryszpa = » górna część stodoły* 
Pr. fil. IV. 244. || .Ryszpa = 
rodzaj toku dla owiec* Ust. z Pło- 
ckiego. II >Rysz[)y = belki w da- 
chu idice w podłuż* Pozn. I, 87. 
II >Ryszpa*: »Słupica drewniana 
w pługu połączona ryszpą z płu- 
zem* Pozn. III, 135. || »Ryśpa 
= bal przy chodniku poprzecz- 
nym w kopalni, umieszczony w gó- 
r/e* Pr. fil. Ul, 498. || .Ryspa 
= szpara, szczelina* Krasn. 308. 

Ryś: >Na konika rysia* Zb. XIV, 
83. »Hysia moja hysia poganiała 
rysia (= wołu)* Kieł. II, 169. 
»Hej na bok chłopie rysiu* Zb. 

IV, 169 por. Rysi. ||'»Ryś = 
rodzaj jęczmienia* Zb. XIII, 153. 
II >Ryś, rysie = w chacie wy- 
pusty wierzchnich płaz, na któ- 
rych się wspiera strzecha* Spr. 

V, 410. II >Ryś* p. Ruś. 
R y ś p a p. Ryszpa. 

R y ś t o k p. Rynsztok. 

Ryśtunek = > rynsztunek* Zavy. 
91. >Ryślunk* Żb XV, 131. 

R y t k a = > wazka drabinka w war- 
sztacie tkackim, przez którą pi*ze- 
prowadzają się nici, aby się nie 
plątały* Wisła VII, 291. W temże 
znacz.: »Rytki* S[)r. V, 410. 
.Ridka* Pozn. I, 109. >Retka* 
PoW. 124. »Uelki niem Riet- 
kamm* Pr. fil. IV, 286. 

Rywa = Mówc l>r. fil. IV, 244. || 
»Rywa* p. Rynwa. || >Ryw;i* 
p. R y c h w a. 

Rywać = >rwać* Krak. IV, 297. 
»A któż mi je (jabłka) będzie ry- 

6 



82 



Rvweranda — R\'zvkować 



waJ?« Zb. X, 275. » Gdzie dzie- 
wczyna trawkę rywa« ib. 283. 
»VV ogródyszkn rozniarynek, pan- 
ny go rywały« Wisła YIII, 277. 
• Ona w niedzielo ohwasl rvwa« 
Cisz. 136. 

R y w e r a n d a p. R e w e r e n d a. 

R y w k a p. R y c li w a. 

R y w n i e p. H z e w u i e. 

Ryza = >1, kiiipka celownicza na 
szliidcu, myśl. 2, flis: iść na ryzę 
= iść na flis, zostać flisakiem, 
z niem. rei>o< Pr. fil. V, 871. || 
»Ryza«: »Każde pole jest podzie- 
lone... na ryzy po 5 mór^r, odzna- 
czone po obu końcach kamienia- 
mi* Rad. I, 68. II »Ryza a. ry- 
zman = łachman, strzęjK co to 
za obnis! same r\zv< Isl. z Li- 
twy. 

Rvzać = r*eć : > Koniki rvzaia« 
Maz. II, 210. >Ryzaj koniu... da 
wyryzjij mi drojrę do tej kowal- 
canki* Kieł. U, 89. »Ryz<''j ko- 
niu* Zb. IV. 225. > Da ryzy mój 
koniu, rvzv i= rżvi ). . bedzie>z wv- 
ryzał* Zb. VIII, 82. vEj bieiL^aj 
tv koniku... ej rvzairś do panny, 
da ryzaj-ze do wdowy. \Vyrvzaj 
ty koniku da na zielony j)olraw« 
Maz. III, ;]I2. >l'(«d nim skace. 
pod nim r)7/,i (rżyi lon ]>ułany 
koli* Łc*cz. 87. II »Ryzać<(?) = 
rzezać:: »Zoun... bildzie <iecke rv- 
'/rmna, a jak narznic siocki...* Zb. 
VIII, 285! 

Ryz m a n p. W y za. 

R V z n a (• = > kr/Yknać: (lasom ryznc 
na iłzicci: ly psie, j)>ubraci<'!« 
Domau. 

Ryzociia = >śmie-zka<' Pr. (11. IV, 
244. II >llyz(Klia'' = nazwa kro- 
wy, w zajradce: »li ryzochy — 
cztery cycocliy- Zb. IX. 301. 

R y z o w a ć = > ozdabiać- rz<'źl)a n(). 
łyżnik piknie ryzowany, stolec ry- 
zowany, spinka ryzowana* l^pr. 
V, 410. Por. F' ryzować, H ry- 



zować. Toż ib. IV, 312. »Sio- 
dołko FYzowane a. brvzowane = 

m m 

wyszyte w różne wzory i obijane 
cętkami* Zb. IX, 11. || :>Ryzo- 
wać = przerzucać zboże ze statku 
na lad i odwrotnie* Rozpr. XVII, 
58. II » Ryzować = nieść ciężar, 
ciągnąć: konie moje ryznjo jak 
mogo* Spr. V, 121. Toż Rozpr. 
XVn, 58. 
R V z o w n i c a = > forma do sera « 

m 

Ust. Z Zakopanego. 

Ryzul ryżu! = >temi >łowy po- 
budzają małe dzieci do śniiechu^ 
łechcące je jednocześnie palcem 
pod szYJą, t. j. udając zarzynanie* 
Pr. fil.' V, 872. 

R yzu 1 a = nazwa klaczy w zagadce: 
*V rvzule dwa cYCule* Zb. IX, 
301. 

Ryzyk = śmiaJek: »a na ostatka 
ten trup podziękował nui za to, 
ze go wybavYiuł, i peda mu, zęby 
diugi raz nic był lakim ryzykiem 
i nie rohiuł takich zakładów* 
Wisła VI, :U5. 

Ryzyka = odwaga: >Na lYzyke 
naści wódki sie napij* (Iłułch. 
1,219. >Tyś mi cały brat krwią 
i ryzyka* l»odzirvyiczówna, Szarv 
proch. »Hczyka = [uzedsiębior- 
cz()ś(' t Zb. VIII, 253. >Rezyka = 
ryzyko, śmiałość, buta. żuchwa- 
lość * Swięt. *I{ezyko = ryzyko* 
Was. 2 i 6. II >R(^zyka := przy- 
jiadck: taka, my mieli rezykę* 
IJdz. II vRvzyka = rozprawa* 
Pr. lii. V, 872. 

Ryzykant: >llozvkanl = śmiałek, 
zuchwalec, butny* Swięt. 714. Toż 
Rozpr. XXVI. 392. || .Ryzykant 
= jłrzewódca przemytników* Wi- 
.<ta I, 155. Toź ib. II, 596. 

R yz y k o = >• wyruigrodzenie lub pro- 
centa za ko.-szla sprowadzenia nie- 
oclouych to\varów« Maz. V, 61. 

R y z y k o w a ć : > 1 |pzykovYać = .śmiał 
kować, wzywać do walki, odgra- 



Ryzyndal — Rząd nie 



83 



żać się« Swięt. » Ryzykować się* : 
>Czy lobie, kobiecie, w lo ryzy- 
kować się?« Rodziewiczówna, Sza- 
ry proch. 

Ryzyndal = » żyrandol* Zb. VIII. 
' 253. 

Ryż p. Ryż y. 

Ryża = »rvż (roślina)* Rozpr. XII, 
47. 

Ryżejka = > kobyłka* (roślina) 
Pleszcz. 121. Por. Lnianka. || 
>Rvżejka = olej od oparzenia* 
ib. " 

Ryżać = rżeć: > A ryżały moje ko- 
nie, ryżały, kiedy po wianeczek 
Kasi leciały. A nie ryżcie moje 
konie, nie ryżcie* Maz. I, 281. 
>0j jak ci mój konicek do innej 
będzie rvżaN Rad. II, 119. 

Ryży = rudy: »Rudego nazywają 
(dzieci rzemieślników na Starem 
Mie.ście) ryżym, ryżem lub wie- 
wiórką* Wisła IV, 840. 

R-zać = »rżeć, 3 os. 1. mn. r-zają 
= rżą* Spr. IV, 30. 

Rzadki = » drzewo miękkie, nie- 
zbite* Spr. IV, 369. II »Rzadki 
= słabv: rzadki cliłoj)* Pr. ril.V, 
872. 

Rzadkie w = > rzodk iew * Pr. fil. 
V, 872. 

Rzadk o- w iei e : »Poschodza^ się 
weselni rzadko-wiele (niezbyt li- 
cznemi, niefcęslemi cfromadkami)* 
Pozn. II, 98. 

Rzadziuchno — - > rzadko* Kuj. 
II, 281. 

Rzan n y p. Rża n y. 

R - z a n y, Rzan y |). R ż a n y. 

R-zawka p. Rdzaw k a. 

Rzaz = >1, ostrze np. siekireście 
mi dali jrłucliom, nijakiego ninia 
rzazu 2, miejsce, przez które piła 
przechodzi przecinając kloc na 
deski* Spr.V, 410. || »Rzaz = 
wychylenie zębów u piły« Swięt. 
II »Rzaz = trociny* HolT 41. || 



»Rzaz = zręczności, spryt, ener- 
jrja, odwaga* Swięt. 

Rzjizać p. Rzezać. 

Rzazy blp. = »ostatnie blaski za- 
chodzjicego słońca* Spr. IV, 329. 

Rząd = szereg: »Zasiad se z wój- 
tym w rzandzie* Zb. VIII, 285. 
Toż Pozn. L lilb. »Rząd = szty- 
gar rzędów pełno w żniwa na 
polu* Pobł. 82. II >Rząd = 
irrzadka*: >Hedzie z kozdego rze- 
da miarka (karlollii«; Swięt. 572. 
»Dzecko... położyła za rząd* Hilf. 
149. II »Rząd* = kawałek: >Ku- 
pię rąbku rząd* Swięt. 191. \\. 
>Rzad* = rzadność: »Naucz-że 
sie... malczyiugo rządu* Krak. IL 
435. »StareL^o mi zyca, jak bo- 
skiego sadu: ni to do kochania, 
ani to do rządu* hęcz. 9(ł. |[ 
>Rząd* = urząd: »Poctował pa- 
nów na rzędzie = obdarował" 
urzędników* Wrzos. 17 p. w. 
Poctować. »Gorzałecka... zsadzi 
ojca z roli: i tobie tak synu bę- 
dzie, tylko będzies siadał w rzę- 
dzie* (t. j. gdy zostaniesz orylem) 
Maz. III, 323. 

Rządca: 2 pp. 1. poj. >Rządcego« 
Zb. 11, 6. >Hzadcygo< Chełch. IL 
118. »Rzańca* Idz. Zb. I, 51 
(z Marcina Bielskiego): ib. III, 17: 
ib. 18: ib IX, 29. »Rzońca* Wi- 
sła i, 246. Kici. 1. 5H. Hozpr. 
XXVI. 392. (^.isz. 227: ib. 249. 
>Kzonca* Pleszcz. 192. 

R z ą ń (• a p. R z a d c a. 

R z ą d e c z k i o m = rzędem : » Rza,- 
deckę* Rozpr. X, 202. 

R z ą d e k = . rząd * Zb. i, 28. W tem- 
że znacz, riielch. II, 119. »Rz(V 
dek* Rozpr. Viii, 107. || >Rzą- 
dek = zagon jedno- lub dwu- 
skibowy (do zienmiakow)* Krak. 
IV, 320. II »Hza^dek a. rzundek 
wiersz* Pr. lii. V,' 872. 

Rządnie >a. rzonmie = dostatnio, 
do.ść dużo* I idz. W temże znacz. 



84 



Rządny — Rzoca 



^Rządnio< Krak. II, 482; ib. III, 
92; ib. IV, 320. »Rzomnie« Rozpr. 
VIII, 206: ib. 232; ib. IX, 213; 
ib. X, 300; ib, III, 374; ib. XVII, 
58. Spr. iv, 30. Zb. XII, 154. 
Wrześ. 20. »Rzomnie a. rzońnie* 
Wisła I, 246. »Rzonłe (czasem: 
rzomnie)« Spr. V, 411. 

Rzjidny: >Rzornny = rządny, go- 
spodarny: > Jestem sobie lega dzie- 
wa i do tego rzonma« Pr. fil. IV, 
245. II » Rządny = porządny, 
ładny« Kuj. 11,276. >Rządny = 
porządny, obfity, pełny* Krak. IV, 
320. II » Rządny = adj. rozmo- 
wny, loquax< Rozpr. XII, 101. 
II > Rządny = dość duży* Ildz 
> Rządny = o cbłopaku dorasta- 
jącym około lat 16, zdatnym już 
do roboty i rozgarniętym, [)Owia- 
dają, że jest rządny « Spr. V, 410. 
Por. Rzędny. 

Rządowa słabość = > cholera, 
chorzy bowiem na cholerę otrzy- 
mują w szpitalach rządowych bez- 
płatnie opiekę i lekarstwa* Chełm. 
I, 40. 

Rządowski = » rządowy* Ust. od 
A. A Kryńskiego. 

Rządzenie = zarządzenie, rozkaz: 
-Przez moje wiedzenie, przez rybki 
rz0dzćnie, wiadra, umykajcie do 
domu z wod0« Cisz. 192. 

Rządzić: » Rzydzf c = rządzić, naj- 
mować* Pobł. 83. I » Rządzić* 
= kazać: »Nie może matka rzą- 
dzić, jaką .śmiercią ją zgubić, ino 
musi urząd kazać* Krak. IV, 37. 
II > Rządzić ^ mówMĆ: rządze po 
polsku i j)o niemiecku* Pr. fil.V, 
872. Toż Rozpr. IX, 289; ib. XII, 
101. II > Rządzić* = być w po- 
rządku: > Gdzie nieład, nieporzą- 
dek panuje w domu, tam wyra- 
żają się w sposób czynny: nie 
rządzi tu aui szala, ani chleb, ani 
stołek, zamiast: niema tu ładu 
w szafie, ani chleba, ani slołka* 



Kuj II, 281. II > Rządzić się*: 
» Rządź sie tu jak chces, a my 
pódziemy od ciebie* Cisz. 84. 
>Wienc ón posed, pokazał mu 
ten Cesamc i jak .sie ma rzon- 
dzić* ib. 106. 

Rządzula = > kobieta dużo mó- 
wiąca, wygadana* Pr. fil. V, 872. 

Rząsa p. Rzęsii. 

Rząsie = > rosić, kropić: rząsi, 
drobny deszcz pada* Swięt. 714. 

Rząski blp. = »gałganki, łachman- 
ki, zdr. od rzęsa = odzienie po- 
darte, łachman: żeby wam sie nie 
trzęsły kole kolan rząski* Pr. fil. 
V, 872. W temże znacz. Pozn. 
V, 99. 

Rząszczyć: >Rz\szczfc = .siepać; 
złożone: wyrząszczyć, rozrząszczyć. 
Kobieta, wiążąca pończochę, rzą- 
.szczy, ilekroć się pomyli; chusta 
nieobrębiona rząszczv się* Pobł. 
82. 

Rzebiczek = » gwoździk, kwiat 
i korzeń; z czesk.* Rozpr. XVII, 
58. >Rzebiczki = gwoździki (ko- 
rzenie) Pr. fil. V, 872. Por. G rze- 
biczek. || » Rzebiczek* p Grze- 
b i e ń. 

Rzec: 1 os. 1. p. »Rzekę* Sand. 
264. Pozn. m, 93. »Rzykne< 
Jastrz. 2 os. 1. p. »Rzeces* Maz. 
III, 204. 3 os. 1. mn. »Rzeku« 
Hilł". 125. Imiesł. »Rzekąc* Derd. 
13. > Rzekną wszy* Bal. 72. »Rzyk« 
= rzekł Jastrz. Nieosobowo: > Rze- 
ce mi sie casem słowem co brzv- 
śkiego = rzeknę czasem brzydkie 
słowo* Zb. II, 233. » Rzece mi 
się czasem złe słowo* ib. 236. 
II >Rzćc z drogi = pomedzieć 
coś nieodpowiedniego, np. moja 
pani bez nogi, A cóżem ci rzek 
z drogi?* Pr. fil. IV, 245. 

Rzec p. Rzyć. 

Rzec a: »Jesl to ciekawy wyraz, kló- 
rego znaczenie bliżej określić tru- 
dno. Wiąże zdanie z poprzednimi, 



Rzeoądz — Rzegolka 



85 



np. 'Jiigeeh do niejro przyszeł, to 
ńn jeszcze spal. A rzeca, to go 
Irza polać, nech sUiwa'. 'Popszty- 
kaliśmy sie Iroclio, alo jach już 
chciał być cicho, a ón jeny do- 
palowjil. A rzeca kies ly taki, to 
ja se s lobom dam rado*. Odpo- 
wiada więc rzeca mniej więcej 
zdaniom: rzekę, rzekłem, pomy- 
ślałem sobie « Rozpr. XII, 46. 

Rzecądz, Rzec oz p. W r żę- 
cia d z. 

Rzęch la = >rechen* l»ozpr. XII, 
100. 

Rzechotać »a. rzekotać = chra- 
pliwy głos wydawać, o żabach 
i sroce* Krasn. 308. »Rzegotać, 
rzechotać a. rzęch lać = skrze- 
czeć, o żabach: żaby hawok cię- 
giem rzechcą* Krak. IV, 320. 
>Rzegotać a. rzechotać = skrze- 
czeć, o żabach* Pr. lii. V, 872. 
»Rzegotać = grzechotać « Rozpr. 
XXVI, 392. >Żegotać*: .Jocho- 
łom na sroce, pode mną zegoce* 
Krak. II, 110. » Sroka rzegoce 
w carnym potoce* Pauli 177. 
» Rechotać* Rozpr. XI, 188: ib. 
XX, 433. Spr. IV, 369. || >Rze- 
gotać* = szeleścieć: »Ro.śnie ka- 
lina, liście na niej rzegoca* Pr. 
ni. IV, 278. II .Rzechotać się = 
głośno i puslo śmiać się* Krasn. 
308. Toż Parcz. Por. Rechiać. 

Rzecholnica = » ciągle śmiejąca 
się* Zb. II, 10. 

Rzęch ot nik = » ciągle śmiejący 
się. Zb. II, 10. 

Rzęch lać p. Rzechotać. 

Rzęchy p. Rzęcha. 

R ze ci ca = >przelal<, por. lii. re- 
tas* Pr. fil. IV, 286. 

Rzecz = » mowa, rozmowa* Pr. fil. 
IV, 286. Toż \h. V. 872. W Icmże 
znacz. Rog. n^ 407. > Biorą se 
was ludzie w rzecz (I. j. na ję- 
zyki)* ib. nO 169. > Wzięli cię 
.«e ludzie w rzecz* ib. n^ 170. 



>Na taka rzec lis |)edai Cisz. 
318. II »W rzeizy*: »rderzając 
prętem po n()gach, 'w rzeczy je 
okulawią** \Vi>ła V, 21. »A ja 
sobie pójdę za piec, w rzecv 
będę płakać* Krak. 11. 411. jj 
»\V rzecz*: »I nic wiedzieli, co 
z nim w rzecz, czy z nim na 
łóżko, czy z niu) w piec* Pozn. 
U, 243. II > Rzeczy* = ubiór: 
>Kouże mu sie ubierać w żoł- 
mierskie rzeczy* Pozn. VI, 114. 
II > Rzecz = i'ość, liczba: ^^Okro- 
[)nom rzec piniyndzy złożyli* Zb. 
XI, 123. >Bóg zesłał poloj) i wiel- 
ka rzecz ich wyginęła* Matusiak 
Kw. 12. II ^ Rzecz* = ?: >Cóż 
też tam głupimu o rzecz* Ciiic 9. 

Rzeczak = .mówca weselny u gó- 
rali tatrzańskich* Zb. I. 91. 

Rzeczeczka. Rz(»czeiika, Rze- 
czka [). Rzeka. 

Rzeczny = > rozmowny, wymo- 
wny* Pr. fil. IV, 286. ' 

R z<' czułeczka , Rzeczusia p. 
Rzeka. 

Rzeczuszki = .oładki z mąki 
p.szennej na drożdżach * Osip. Por. 
Hr eczu szk i. 

Rzeczysko p. Rzeka. 

Rżeć się = trzeć się? .Dwa wie- 
prze sie rzeja. (Żarna i* Zb. I, 
117. 

Rżeć k a >a. recka = rzodkiewka* 
Pr. fil. IV, 871. 

Rzegaczka == łechtanie palcem 
w gardi<' dla wvw(jłania wymio- 
tów Zb. II, 137.' 

Rzegolić = .pleść głu{)>lwa« Zb. 
11. 10. 

R z ego lać p. Rzocholac'-. 

R z e g o t a u i c =: » iihj-^ żab * Pr. fil. 
V, 872. 

Rzegt)tka = grzechotka, używjuia 
w Wielki ('zwarlck. Pialek i So- 
botę, obok 'klekot ki* Hozpr. XXVI, 
392. II -Rzegolki = gatunek ja- 
błek* Zb. Xiv. 28. 



86 



Rzejcuz — Rzemień 



U z ej CU z p. Wrzeciądz. 
Rzeka zdr. > Rzeczka, rzyczka* 

RoiZii. 233. >l»zeczeezk:i« Łvs. 

19. ^Rzoceiika-^ Maz. H, 53. 

>Rze(Miłerkac Pr. lii. V, 872. 

»Rzeciisia« Ust. z Kieleckiego. 

>l\zyciisia< Wisła IX, 348. Zgr. 

.P^zecysko- Maz. II, 233. 
Rzekaczka = > kobieta modląca 

sie* Pr. lii. V, 872. 
R ze kac = > modlić się< l^-. fil. III, 

307. Toż /b. IX, 174. HolT 41. 

Ust. od BysI ronią (na rałvm Szła- 

. . . ♦ 

zku). W temże znacz. * IVzekać a. 
l^zekać* Pr. fil. V, 872. Rozpr. 
Xn, 100. Ijsl. z Jaworza. Zb. IX, 
188. >llzvkau = modlić sie 
(Szlazk)* fvg. ii. 2, V, n« 110*! 



II >l»zekać* = mówić: > Pacie- 
rza nie rzekasz* Zb. IX, 233. 
»Pizekał: wierzę jeden Bóg* Kog. 
n'* 122. »Powiedz dziewucho... 
jakoż ci też rz^kali, kie mie w do- 
nui nie było?' ib. 219. || »Hze- 
kiić* =: nazywać: > Marcin mi 
rzekają* -j= nazywaja^ mię Marci- 
nem Zmor. 105. 

Rzeka nie = mowa, mówienie: 
»0 >powi(»dzi, o k^^iędzn lo ta 
i rzekania nie było* Konopjiicka, 
• Na drodze. || »l\zekanie* = mo- 
dlił wy, mt)dły: »Mniemacie bo- 
wiem, że wy.<łuchani bvdź musi- 
cie, kiedy sie dhigiemi modlitwa- 
mi (albo dłujiiem rzekaniem, Jako 
mówicie) z;ibawiacie« llozpr. XJI, 
JOO (Cytata z (id;irinsa). 

Rzekna(- z=z pomodlić się: >Rzy- 
kn\J =rr |)()ni()(llił >ię* Hozpr. JX, 
327. 

}{zekomo = >niby: rzekomo cliory, 
a zje lak. jak(» i dioc' kt('»:y* Spr. 
V. ill. >K/ekomo nic będzie 
cJH-iało* Kad. I, 22ti. W Icmże 
zna«z. > ll/ekomu a. izukom >* 
Krak. IV, 320. Ilzkumo*: >Po- 
łuiinjca... ()<jriii pali na [)oln... ale 
ino rzk(»hit). llzl<«>mo >:c widzi, 



ze sie pali, a to sie nie pali< 
Zb. Xl, 5. >Skomo<: »Wściorna- 
ski chłopak, a choć skomo, lata 
inere pies za ta klempą< Kai. I, 
256. »Skumoś< Hozpr. X, 301. 
Wrześ. 21. Spr. IV, 30. Rozpr. 
XXVI, 393. ^Skumos a. skumoś« 
Roz[)r. XVII, 61. >Śkonioc Św^ięt. 
» Skomo a. po śkomu« Bal. 89. 
>Śkumo* Zb. IV, 140. Pr. fil. V, 
95. »Skón)o na ogniach — rzko- 
mo — w^rzekomo — mówią temu, 
kto kłau)ie z potrzeby « Pr. fd. V, 
90i>. 

Rzekomy: *Skomy = rzekomy* 
Bal. 89. 

Rzekotać p. Rzechotać. 

Rzekotka = > żabka zielona, Hyla 
arborea* Zb. V, 162. Toż Przem. 
235. > Rzekotkę zowią skroba- 
czka* Zb. V, 162. 

Rzem p. Rzemień. 

R z e m i a k = > pasek .skórzany, słu- 
żący do podtrzymywania spodni* 
Mil ' 

R z e m i e n i a c z e k p. R żernie- 
n i a k. 

R z e m i e n i a k = » |)asek rzemienny* 
Henip. W temże znacz. Wisła III, 
244; ib. V, 23. Lub. I, 39. Zdr. 
>lxzemieniaczek< Lub. II, 51. 

Rzemieniec ^:= »i)sianka słodko- 
gorz, Solanum dnlcamarum* Wisła 
VI, 316. > Rzemieniec* = gatu- 
nek rośliny Zb. IV, 193. 

R z e m i e n n a d r o g a : > Na gliniastej 
ziemi, jakiej na Podolu najwięcej, 
w jesieni, kiedy wilgoć umiarko- 
wana, droga podaje się pod ko- 
łem, po przej.ściii którego zostaje 
bły>Z(za(y .ślad, podobny do rze- 
mienia: stąd nazwa drogi takiej* 
Roczn. 233. 

Rzemień 1 pp. 1. mn. Rzemienia: 
>Te rzenńenia >a... gwoździami 
ge>to nabite* Witw. 8tł. W temże 
z!iacz >|-(cm* lliir. 178. >Rzem« 
Hilf. 179. Pobt. 82. 



Rzemiesło — Rzepik 



87 



Ilzemiesło p. Rzemiosło. 
Rzernieślik \). llzemi eśl n ik. 
Rzemieślnicki = nazwa laiica: 
» Zagrać rzeniieślnickiejro (laiica)* 
Wisła 11, 112. 
R z o m i e ś I n i c z k a : > Idę i ja caro- 
wnicka. rzernioślnicka od nabiału* 
Wisła II, 111. 
Rzemieślnik: »llzeniieślnik« Rozpr. 
Xli 38. »Kzemieślik* Pozn. VI, 
227. Zdr. »Kzemieśniczek* ib. V, 
121. >Kzemiśniczeniek« Pauli 5. 
Rzem ieś n i cze k p. Rzemieśl- 
nik. 
Rzemieśnik p. 11 ze m i eśl n i k. 
Rzemiosło: »Rzemie.sło< Kuj. II, 
285. >Rzemiesłuc Wisła VI, 592. 
II > Rzemiosło* = przyrządy: »Był 
koń i wsyeko rzemiesło: śrybne 
cugle, śrybne wędzidła* Krak. IV^ 
5. >Bednórczek zaezół rzemiośle 
(= rzemiosłem) pobijać* Nadm. 
152. 
Rzem i śniczeni ek p. llzemieśi- 

n i k. 
Rzemiuszczek = zap. rzemyk: 
»Trzvma skrzvpki na rzemiuszcz- 
ku< Wisła \\ 560 
R z e m n i a k : » pas skórzany do opa- 
sywania się* Spr. V, 121. 
R z e m p o 1 i ć p. P\ z ę p o I i ć. 
Rzemyki = »gra wyniyślona i uży- 
wana przez uszuslów^; korzystają 
oni ze zgromadzeń na jarmarkach 
i oszukują głupich zręcznem rze- 
myków ułożeniem. Kto chybi za- 
€ze|)ić szydłem za złożony rze- 
n)vk i wymknie sie z i)od szydła, 
przegrywa stawkę, a dla załako- 
mienia tylko gracza, czasem oszust 
wygrywać daje* Gluz. 465. 
R z e m i e ć = » dojrzewać * Wisła III, 
747. »Rżenieć = dojrzewać* 
Pobł. 157. 
llzep = za[>. rzepak: >Kzep nasz 
pięknie stoi i prawdziwie plażący 
sjjrawia widok* Pozn. II. 331. 
»Rzep" = rzepak* Zb. 1, 23. 



>Rzep = szyszka ostu; rzepie 
w lemże znacz. Rzep, rzep, rzy- 
pie = główki nasienne łopianu. 
Ilzepiak = główka nasienna ło- 
puchu i nasiona kolczaste wogóle, 
które się czepiają do ubrania* 
Pr. fil. V! 872. » I izep'= kolcza- 
ste nasienie ostu* ib, IV, 871. 
» Rzep = .szyszka łopiaim * Pleszcz. 
42. »Zleźli się rzepiakiem = ze- 
brali się w zbitą groniadke* Roczn. 
233. Toż Pr. fil. V. 872. >Przy- 
czepił się rzepiakiem* ib. 

Rzepa = »ziemniaki« W^rześ. 20. 

Toż Zaw. 62. Spr. V, 411; ib. 

IV, 349. Rozpr. X, 299. Zb. VI, 

294. Listv paedagogicke a filol. 

XII, 468." Zejsz. 6; ib. 142. 

W lemże znacz. >Rzei)a a. rze- 

pecka* Rozpr. X, 220. >Rzepe- 

czka* Zejsz. 142. || » Rzepa a. 

buraczek* = nazwa grv (opis) 

Wisła III, 60. 
Rzepaczanka = » słoma po wy- 

młóceniu ziarna {rze[)aku)* Spr. 

IV, 369. 
Rzepać = » strzępić* Swięt. 714. 
Rzepeczka p. U ze pa. 
Rzepiak p. Rzep. 

R z e p i c a >a. rze[)i«'ń ([)ierwszy wy- 
raz na Podolu, drugi w Lubel- 
skioiu) = miejsce, gdzie 
czvna ogon koiiski* Pr. 
873. 

Rzepicha p. Ogni eh a. 

R ze pić się = > zlepiać się, np. 

nici zrzepiły się* Pleszcz. 42. 
Rzepie p. R z o p. 

Rze[łiej »a. łopuch = roślina ło- 
pian* Osip. 
Rzepie li |). Rzep i ca. 

Rzepik = roślina, zap. rzepak: 
> Niepodobna nam tu nie wspo- 
mnieć o trybie postę{)owania po 
większych folwarkach, {)rzy sprzę- 
cie rzejjiku zacłiowvwanego* lopis) 
Pozn. [. 101. 



się za- 
li L V, 



88 



Rzepior — Rzewno 



R z e p i o r = » niom. Rubezalil, upiór* 

Bib. Warsz. I, 271. 
Rzepisko == » miejsce, gdzie zie- . 

mniaki rosły « Spr. IV, 349. Toż 

Rozpr. X, 299. 

R ze pka = >gat. jabłek* Roczn.233. 
II » Rzepka = część dłoni blizko 
wielkiego palca « Spr. V, 121. || 
» Rzepka* = nazwa zabawy dzie- 
cinnej (opis) Wi-ła VII, 593. || 
> Rzepka*: »Moja miła... moczyła 
len, rzepka ij wskoczyła weń* 
Knj. I, 311. 

Rzepny = na kartofle przeznaczo- 
ny: »0j rzepny dół wykopać i ko- 
mara pochować* Zb. VI, 144. 

Rzep uch = » rzepak* Pr. fil. V, 

873. 
Rzerzno = » rzeźwo * Wisła III, 

89. 
Rze.sa p. Rz<»sa. 
Rzesiutko = »przelak, rzeszolo* 

Spr. IV, 359. 
Rzeszać p. R ze szyć. 

R z e s z o 1 n i k > a. sitniak = rodzaj 
grzyba, bolelus suplomentosus* 
Pleszcz. 140. 

R z e s z e ć : 3 os. 1. mn. rzeszeja ; 
w perf. i fuł. zwykle w złożeniu: 
ze-rzeszały, ze-rzeszeją; parł. perf. 
zerze.szały; mówi się o pewnych 
jarzynach (rzodkwi, rzepie, kala- 
repie...), które wskniek slarości 
łracą swój smak właściwy i swą 
mięsislość* Zb. I, 51. Toż lldz. 

Rzeszoski = z Rzeszowa: »Rze- 
szoskie dochłory* Zb. XV, 127. 
»Ja sic boje rzeszoskich dochlo- 
rów< ih. 

Rzeszoto = * gęsty przetak* ()si[). 
> Rzeszoto = sito* Zb. I, 28. 
W tomże znacz. >Reszoto« Wisła 
Vn, 80. II » Rzeszoto* = narzę- 
dzie nuizyczne Wójc. 11, 3(51. 

R z e s z ó w : »Pojade trzy mile za Rze- 
szów* Zl). XV. 73. >Przv.-zedcm 
do r»zcsowa* Zb. XV, 162. 



Rzesz u tka = »grzyb« Ist. z U- 
krainy. 

R z e s z y ć : » Rzeszf^c i rze.szac = 
wiązać. Złożone: z-, od-, u-, za-, 
pod-, roz- rzeszać, np. Idze jakbf 
bi^ 7rzeszony; roz^ze^zfła sę mnie 
chusta pod sz^ja* Pobł. 83. Toż 
Hilf. 179. 

Rzetazek = »stsł. retęzii, czes. 
fetazek* Rozpr. XII, 20. 

Rzetelnie = » wyraźnie* HolT41. 
» Rzetelnie .śpiewać, mówić = wy- 
raźnie* rdz. 

Rzetelny: »Retelnv* Lub. II. 212. 
Pr. ril.'V, 865. li > Rzetelny = 
zdrowy, dobry, należyty, istotny* 
Krak. IV, 320. >Rzeielnv = zu- 
chowaty, przystojny, podobający 
się. 'Rzetelny chłopiec". Rzetelna 
krowa" = ładna, mleczna* l-dz. 
W temże znacz. Wisła III, .24. 
> Rzetelny = krzepki, żywy, pe- 
łen życia* Pr. fil. V. 873. || 
>Zdrzelelny = widoczny* Rozpr. 
XVII, 72. ' 

Rzewień = »sno|)ek lnu* Pr. fil. 
V, 873. 

Rzewliwie =z > rzewnie * Święt. 
221. 

R z e w n i a k i = > nazwa kartofli żół- 
tawych z głębokiemi oczkami* 
Pr. 'lii. V, 873. 

R z e w n i ć = » rzewnie płakać: Ka- 
siu, Kasin, Kasiuleczko, nie rze- 
\ynij sobie* Pr. fil. V, 873. » Rze- 
wnie .sobie = wyrzekać, biadać* 
Zb. I, 23. W temże znacz. •Rze- 
wnie .■^obie* Pozn.VI. 31: ib. 268. 

Rzewnie: »|{zewnO' Nadm. 90. 
>Rzewnieńko* Wi-ła VIL 688. 
>Rywnie* Pr. fil. IV, 244. » Rze- 
źnie* r»ad. II. 86. >W wyraże- 
niu: jak się rzewnie podoba* nie- 
kiedy .słychać: 'równie" a. 'żywnie'* 
Pr. lii. III, 778. >Żywnie = rze- 
wnie* ib. V, 873 p. w. Zapłakać. 

R z e w n i e 11 k o p. R z e w n i e. 

Rzewno p. I » z e w n i e. 



Rzewny — Rzęcha 



89 



Rzewny: »'zaf)łakae rzewnemu Bo- 
jiii'= zamiast: zapłakać rzewnemi 
łzami żywemu Bogu« Pr. fil. V, 
873. 

R z e z a (Ml y p. R z e z a c z k a. 

Rzezaczka = » przyrząd służący 
do rznięcia sieczki lub koniczyny* 
Rozpr. X, 300. Toż Wrześ. 20. 
»'Rzezacka' albo rzezacna skrzy- 
nia" = sieczkarnia* Spr. V, 411. 
Toż Spr. IV, 302 p. w. Ricjra. 

Rzezać = rznąć: >I)rnj(ajn (ręką) 
rzeza po nim« Zb. VII, 77. > Dzie- 
wka kury rzezała* Kolb. 14. Toż 
Fed. 202. > Rzezać sieczkę* : •Sie- 
czki nie żezały* Zejsz. 92. »Nie 
bede ja siecki rzezał* Zb. XII, 
123. Podobnie: Rad. 11, 28. Łęcz. 
104. Rud. 177. »Rzezać< = żać: 
»Żvto... chtóz ciebie będzie zozajt* 
Zb.' XV, 130. II » Rzezać = bić: 
Bóg... leniwego kijem rzezo* -Spr. 
V, 411. Toż Zb. VII, 105. .Rze- 
zał palicom* Wisła VI, 141. »Ko- 
bvła zadkiem rzezała* ib. 142. 
»Niek go (konia) bałem rzeze* 
ib. VII, 147. II »Rzazać = rze- 
zać; forma: 'rzezać* tylko na ozna- 
czenie czynności rytualnej Izraeli- 
tów* Rozpr. XII. 15. >Rzazać = 
rzezać* Pr. fil. V, 872. »Rzazać 
= bić* HofT 41. »Choćbv na 
korbie i-zazał* Wisła II, 30'f). || 
»Rezać = rzezać* Sab. 135. Was. 
246. 

Rzezak = »kosa, nóż w ladzie t. j. 
sieczkarni* Pr. fil. V, 873. Toż 
Osip. Ust. z Płockiego. Was. 58. 
Aten. 1879, I, 224. || >Rzezak 
= piłeczka do zarzynania t. zw. 
szpong* Spr.V, 411. || » Rzezak 
= rzeźnik* Krak. IV, 320. W tem- 
że znacz. ib. 1, 134. Fed. 407. 
II » Rzezak = trvper« Spr. IV, 
312. Toż ib. V, 411. || .Rezak 
= roślina nad wodę wystajjica 
z liśćmi pływającemi* Tst. z Li- 
twy. 



Rzezanie »a. rżnięcie = bole we- 
wnętrzne* Zb. VI, 215. 

Rzez a u ka = > sieczka* Zb. IX» 
263. II »Rzezanka = zła muzy- 
ka* Wisła I, 319. 

Rzezam ia = >bójnia* Zb. II, 10. 

Rzeźba: > Rzeźbą nazywają często 
górale szkołę rzeźbiar^^ka w Zako- 
panem* Sab. 135. 

Rzeźbić = » być rzezakiem « Rozpr. 
Xl. 188. 

R z e ź n i a = > płytsza od łaja ryna, 
bez wody, przez którą spuszczają 
z gór I ramy i kloce (gónil. Bie- 
•^kid.) Enc.R. II, 825. >Rzyźnia 
= z trzech żerdek zbite koryto 
do spuszczania sajt z góry na ró- 
wninę* Spr. IV, 312. II » Rzeźnia 
= wozownia* Pr. Wl V. 873. 

Rzeź ni czek = rzeźnik: »Wółróż- 
kamy szurmuje , bo rzeźniczka 
w domu czuje* Kuj. I, 252. 

Rzeźnik damski = > rzeźnik od 
świń* Ust. z Warszawy. 

Rzeźwić się = trzeźwić się: > Tyl- 
ko królewicz nie bał się wcale 
i nawet rzezwić ^^ię jej dopoma- 
gał* Bal. 94. 

Rzeźnie p. Rzewnie. 

Rzeź wy: >Rzezwy = świeży* Hilf. 
179. »Kot rzeźwy, wesoły* Glin. 
II, 110. 

Rzeżucha = » rośliny podobne do 
trawy (Carexi z o^tremi brzegami 
liści* Spr. V. 142. W temże znacz. 
• Rzeżucha w Kraków s., Lenczach, 
Zakopanem , Dżendżerucha koło 
Drohobyc/a* Zb. VI, 239. »Rze- 
zuclia a. rżniączka* Osip. •Rze- 
żucha* Pr. fil IV, 871. 

Rzęcha = » 1 , zgr. od rzęsa 2, po- 
rost wody, toż co rzęsa* Pr. fil. 
V, 872. Ii » Rzęchy, rzęchy, zdr. 
rzązki = odzienie podarte, strzę- 
py, gałgany, np. koszula ta ma 
już <ame rzęchy* Zb. I, 23. »Rzę- 
chy = strzępy, znoszona odzież* 
Spr. V, 142. >Rzęcłiy = łach- 



90 



Rzęciorz — Rzęsisty 



manv. inaczej Iramcie* Osip. Toż 
Mil. ' ' 

Rzęcierz = zap. więcierz: > do ka- 
pania ryb wyrabiają sobie z prę- 
tów lub szatki rzęcierze (więcie- 
rze? R.), jakich mi się gdziein- 
dziej nio zdarzyło widzieć* Zb. I, 
111. 

Rzęd = zrządzenie: » Boskie rzędy* 
Kuj. 11, 20, no 137. 

Rzęd a [>. Grzęda. 

Rzędek = szereg: » Kluski... kładą 
na desce rzędkiem* Zb. ¥111, 266. 

Rzęd lica = » miejsce w polu znaj- 
dujące się na źróde, Irzęsawica* 
Zb. n, 252. 

Rzędny = > porządny, zgrabny, ła- 
dny; 'rzędna dziewucha' = ładna 
dziewczyna* Zb. I, 28. > Wśród 
kobiei mniej jeszcze widzieć mo- 
żna chętnych, pracowitych i 'rze- 
dnych'« Pozn. I, 50. || > Rzędny 
= rządny: > Gospodarz rzędny* 
Pozn. II, 47. II ^Rzędna dziewe- 
czka* = służąca (?) : >Czy lo 
twoja córeczka czyli rzędna dzie- 
weczka? Nie moja to córeczka, 
ale rzędna dzieweczka* Kolb. 221. 
Toż ib. 222. Por. Rządny. 

Rzędolić = > gderać , zrzędzić* 
Kolb. rękop. 

R z e d o w i s k o » a. rzedowisz(Z(^ = 
miejsce, kędy 'rząd' siał* Pobł. 
82. Por. Rząd. 

R z ę d o w i s z c z e p. R z ę d o w i s k o. 

R z ę d z i k : > Oj rzędem gości sadzoj- 
cie... oj rzędem, rzędem, rzędzi- 
kiem ^ Sand. H3, n^BJ. >Keń mi 
się j)odziały one moje sługi? coś 
ci mi obiecywał cah* rzędzik dłu- 
gi* Kuj. n. 28, n» 156. 

R z ę p i c ć » na kim = dokuczać ko- 
niu mową< Spr. IV, 3 4-9. 

Rzępolić = >grać słabo na skrzy- 
pcach « Spr. IV, 34-9. »Hzom[)ohć 
= runK)la(-, gra<' uslro i piskhwie 
na skrzypca<-h hih haseth-^ Kuj. 
II, 276. W lemż<* znacz. »H/em- 



poiić* IJdz. »Rzynfipolić« Spr. IV, 
30. >Rępolić a. rzępolić* Pr. fil. 
IV, 242. »Rzęplolić* ib. 245. 

Rzęplolić p. Rzępolić. 

Rzęsa: > Rzęsy = rzęsy u oczu* 
Rozpr. VIII, 93. || » Rząsa = ro- 
ślina wodna* Wi.^ła VIII, 142. 
Toż Hiir. 179. W temże znacz. 
2 pp. 1. p. »Rząsy* Kieł. I, 187; 
ib. 11, 97. .Żąsa*' Wójc. II, 199. 
»Ząsa* Oles. 176. >Hzęsa* Pozn. 

I. 106. > Rzęsa* Rozpr. VIII, 93. 
»Rze.sa* ib. IX, 126. || .Rząsa 
(rzęsa, Lemna) skalna rośnie w cie- 
niu , mianowicie w studniach* 
Wisła V, 642. || >Rząsa«: >Gdy 
olsza ma dużo rząsy t. j. ogon- 
ków, groch się urodzi* Zb. VI, 
279. > Jawor stoi, na jaworze złota 
rzęsa... wybiegła nadobna dzie- 
wczyna i pozbierała złote rzęsv« 
Wójc. 1,272. || >Rzęsa = kioś. 
Rozpr. X, 299. » Rząsa a. rzęsa 
= kiść owsa* Wrześ. 20. > Rząsa 
=: kłos owsa * Spr. V, 410. 
W temże znacz. > Rzęsa* Spr. V, 
368 p. w. Kłósko. II » Rząsa = 
wierzchnia połowa owsianego sno- 

)ka* Spr. V, 411 p. w. Rzytowie. 
I » Rzęsa = odzienie podarte* 
^r. iil. V, 872 p. w. Rząski. Por. 
Rząch y, Rząski. 

Rzęsa ć = >gnić. Narzęsionc (na- 
gnite) drzewko* Pr. fil V. 156. 

Rzęsa w i c a : * Niema grochu, niema 
grochu, jeno rzęsa wica* Kai. I, 
113. 

Rzęsisty: »Rzęsity = rzęsisty* 
Zb. I, 7. >Jak zasie desc, to zboże 
tak zbuja, ale nie lak będzie rzę- 
siste (ścisłe), ino letkie* Maz. I, 
64. »Rzęsity = 1, z gęstemi kło- 
sami, mający 'dużo rzesów' 2, tę- 
gi, mający pełne forrny: ona je 
taka rzęziła < Pr. fil. IV, 286. jj 
• Rzęsisty warkocz* = gruby Wójc. 

II, 49. Zb. IV, 124. Kieł. 1, 67; 
ib. 88. Wisła VII, 134. || *Rzę- 



Rzęsity — Rzodkiew 



91 



IV. (ii. V, 
Pr. fil V, 



sistv = fałdzisty: wziena rzęsistą 
spódnicę c Pr. fiLY, 156. || »Rzę- 
sisiy = f^Cst^Ył ulewny: rzęsisty 
dosc pada* Spr. V, 121. 

R z ę s i I y p. Rzęsisty. 

Rzę.śny = rzęsisty: » deszcz dość 
rzęśnv« /b. VI, 195. 

Rzęzioć p. Rzężeć. 

R z ę z o 2 a {). S ni r e z o fj a. 

Rzężeć = » ciężko eiirapać pier- 
siami* Wisła III, 89. ^Rzężeć = 
ciężko, z chrapaniem oddychać* 
ib. 747. »Rzezieć = wydawać 
z piersi zaflegmionej głos chrapli- 
wy* Osip. 

Rzgmić p. Grzmieć. 

R-ziobek = > źrebak 
873. 

R-ziódło = > źródło « 
873. 

Rzkomo p. Rzekomo. 

Rzma p. Rżma. 

Rzną w k a >a. rzniecie = ból brzu- 
cha* Swięt. 714. 

Rzną ć: > Formy: cz. prze>zły »Rznoł« 
CheJcłi. I, 2Ó7. .Rznęła* ib. 208. 



>Kznuł< Swięt. 423. »Rznęna« 
Kiei. II, 28. Derd. 124. »Rzła, 
rzli* Zb. I 11. .Rźła* Zb. XV, 
39. >Rźli* Wisła II, 352. .Rżnąć* : 
.Rżnał'^ Zb IV, 209. .Rzonać*: 
.Rzonał* Zl). IV, 101. >Znać«: 
»Znyły* (3 os. cz. przeszł. I. mn.) 
Wisła V, 554. »Hnąć< Hozpr. X, 
299. Wrześ. 19. .Rnefa* Cisz. 
161. .Rneli* ii). 319. || Znacze- 
nia: .Rznąć = nderzyć* Spr. IV, 
30. Kozpr. XI. 188. .Rzła jro = 
uderzyła <ro* Zb. I, 11. »Kazdą 
ow<e rznies (nderzy.^z)* Zb. VIII, 
304. .Prznęła flaszkę o flaszkę* 
Pozn. VI. 62. .Mier palice i rznij 
tym huncfotom-t Wisła \1, 144. 
W ternże zriacz. >łvnąć« Rozpr. 
X, 299. Wrześ. 19. || .Rznąć* 
= cisna^ć: >Rznęna (djobła) o ze- 
mnie* Derd. 124. .Rziian ozie- 
mie* Zb. V, 227. .Hznąn nioni 



uo ziemie* ib. 245. >Rźła niorn 
(koszulą) pod łóżko* Zb. XV, 39. 
»Jesce siatką nie rzonął* Zb. IV, 
101. .Rznąn nim do pniaka* 
Zb. V, 248. .Rneli oba o sosnę 
łbami* Cisz. 319. || .Rznąć się* 
= rzucić się: .Rżnął się o ka- 
mień* Zb. IV, 209 ' .Wilk sie 
rznoł o ziemie* Cliełch. I, 207. 
II .Rznąć* = upa.^^ć: .Rnejta (= 
upadła)* Ci.^^z. 161. »Ona biegnie, 
ja za nią, óiki rznęna, ja na nią* 
Kieł. U. 28. || .Rznąć = pędzić, 
biec« Święt. 714. || .Rzna.ć = 
grać* ib. .Aby sksypki dobrze 
znyły* Wisła V, 554. .Kapela za 
nim rzła* Zb. V, 194. || .Rznąć 
|)ana = ubierać się po pańsku, 
bawić się w pana* Swięt. 714. 
II .Rznąć sztuki* = wyprawiać 
sztuki, udawać, łudzić: .Takie 
stuki rzmił a óna wierzy* Swięt. 
423. »Co to znacy takie stuki 
rznąć i zęby co na kim wyłgać* 
ib. 450. II .Rznąć bąki = 1, roz- 
mawiać o rzeczach bez znacze- 
nia 2, gadać bajki* Pr. fil. IV, 
310. I .Rznąć* = żąć: .A któż 
mi go (żytko) będzie rznął* Zb. 
II, 47. II .Rznąć*: .Nisko rznij, 
boć knniołę (czapkę) widać, ka- 
pelanka zlipnje (zobaczy), to się 
będzie giidrać (bać)* Maz.V, 287. 
II .Rznąć się* = gryźć się, bić 
się: .Dwa wieprze rzną się { = 
biją się, walcz;!) < Zb. XI, 244. 

Rzniaczka = .rzniecie w brzu- 
chu* Derd. J., 33. .Rzniaczka = 
gwałtowne roz\yolnienie« Dyg. 

R z n i ę r i e p. R z n a \y k a, R z e z a- 
n i e. 

Rznisko = .bóle żołądka <« Zb. 
XIV, 198 

Rzodkiew = ro.-^lina: .Kru>zyka- 
micii. lei'zy ka>zel, uwalnia pier>i 
od łlegmy : rzodkiew żydowska 
lcczv kurcze żołądka* Wisła VIII, 
142. 



92 



Rzomiany — Rzyniowy 



Rzomiany = rzemienny: »Mam 
ja pasek rzomiany* Wisła IIF, 578. 

R z o m n i e p. R z ą d n i e, 

R z o m n y p. R z ą d n y. 

R z o n ą ć p. R z n n e. 

Rzońca p. Rzjidca. 

Rzonie p. Rząd nie. 

Rzon k a p. Rżanka. 

Rzońca p. Rządca. 

Rzoiinie p. Rząd nie. 

Rzucać się = miotać się: > Rzuca 
<ie jak Piętrowa mać (o srożącym 
sę^« Świet. 681. 

Rzucanie kaszki = » kwitnienie 
talarki* Pr. fil. V, 873. Toż Prz. 
ludu VL 104. 

Rzucanki bip. = nazwa gry, za- 
bawy: >'0d kwietnia zaczynały się 
<jrv i zabawy wiośniane: koła, 
rzucanki, kręglice i zielone mie- 
nienie* Krak. I, 292. 

Rzucenie = wdanie się: »Ty się 
dziewczę nie bój ognia rzucenia 
(w kulawą nogę)* Pozn IV, 25. 

Rzucić się = wdać się : > Boby ci 
się ogień rzucił (a. przyćpił) w ku- 
lawą nogę* Pozn. IV, 25. 

Rzucik = punkcik, cętka na sukni : 
• Kobiety noszą tu spódniczki... 
farbowane na błękitno w rzuciki 
białe* Kuj. I, 68. Por. Rzutki. 

R z u k o m o p. Rzekomo. 

Rzupiczki: »Dwa 'rzupiczki' ob- 
wszVwane (spódnice)* Wisła VI, 
851* (z r. 1551). 

Rzut = »wydanie płodu o suce: 
najlepsze są szczenięta drugiego 
i trzeciego rzutu, t. j. z drugiego 
i trzeciego oszczenienia się pocho- 
dzące* Pr. fil. V, 873. 

lizutki = »cętki na sukni na tle 
ja<nem< Ust. z Litwy. Por. Rzu- 
c i k. 

R zy (• u si a p. Rzek a. 

R z y (• y s k o [). G r y c z y s k o. 

Rzyczka p Rz(»ka. 

Rzyć = » zadek, tyłek -^ Wiześ. 20. 
Toż Rozpr. Xn, 100: ib. III, 375. 



Spr. V, 411. Pr. fil. V, 873. 
W temże znacz. Lub. I, 281. Łęcz. 
123. Zb. X, 100: ib. 296. Zb. 
XII, 222. Zb. XIV, 47. Zb. VII, 
46. Zb. IX, 219: ib. 232: ib. 
250. Krak. II, 433. Pozn. IV. 39. 
Święt. 676. >Rzec* Nadm. 77. 
>Rzyc* ib. »Zec* ib. 34. |[ 
>Rzyć«: »Ogolić psu rzyć = nie 
wykonać nic mądrego < Spr. V. 
411. II Zdr. .Rzytka* Kuj. 11,42. 

R z y d 1 i n a = >na p(jlu zasianem 
zbożem, bajora, pochodząca z de- 
szczów wiosennych* Zb. II, 252. 

Rzydzfc p. Rządzić. 

Rzygać = > wymiotować* Roz[)r. 
'xxvi, 392. Toż Czark. Spr. IV, 
381. W temże znacz. >Rzfgac< 
Hilf. 179. II > Rzygać «== wyrzu- 
cać z siebie: >Rvba wodę., ży- 
gała* Krak. IV, 113. || .Rzygać 
= bryzgać: woda koniom z pod 
kopyt rzygała* Pr. fil IV, 2^5. 

Rzyganie = > wymioty* Czark. 

Rzygawica = » piasek miałki w ob- 
fitym źródle studziennym, który, 
napływając z wodą, utrudnia ko- 
panie studni* Pr. fil. IV, 871. 

Rzygi bIp. == » wymiociny* Czark. 

R z y g n ą ć = wyrzucić z siebie: 
»Ryba wodę... żygła* Krak. IV, 
113 

Rzym: >Rede ja se pisajt do Rzymu, 
cy mi wolno kochać dziewcyne* 
Zb. XV, 156. >Niema pana w do- 
mu, pojechał do Rzymu po ba- 
ryłkę wina a po drugą miodu* 
Rud. 125. 

Rzvmnv a. rzymowy w zażegny- 
waniu łuszczki na oku : >Ro... 
łuscka słoniowa (słoneczna), gwia- 
zdeczna, rzymna, dynma, wrzo- 
data, zapamiętała* Zb. III, 56. 
»Ja cię łuscko zażegnuję wietrzna, 
rybia, rzymowa, sklana, jaglana 
i jakaś jeno jest na świecie* ib. 
56. 

R z y m o w y ]). R z y m u y. 



Hzyin polic — Rżyszozo 



93 



R z y ni |) u 1 i ('• p. Rzępolić. 

R/ynać = rznąc: » Krakowiacy 
chłopcy siecki nic rzvnali< Zb. 
XII, 125, no 63. >Siockiem zy- 
nał« Kozł. 74. 

R z y n a n i e = ścinanie : » Obeznany 
z 'rzvnaniein paskndnika*< Święt. 
638.' 

Rzypić: >Rzfpic = rzęzić, ciężko 
kaszlać. 'Nie kaszlasz, ale rzf pisz; 
>nchotnik cała noc przcrzfpił'* 
Pobl. 83. 

R z y j) i e p. R z e p. 

R z y t k a p. R z y ć. 

R z y 1 n i c a: »Rzf lnica = flak rzytny, 
wy chodowy* Pobh 83. 

Rzvtnv: »Rztlnv = do rzvtnicv, 
do rzyci należący: 'rzutna' flaka 
ł. j. Hak odchodów V, wvchodowy« 
Pobł. 88. 

R z y t o w i o = » spodnia połowa 
'snopka nazywa się 'rzytowiem', 
wierzchnią połowę owsianego sno- 
pka nazywają 'rząsą'. 'Kie zajeż- 
dża ^ popod kryde, jedź z woze 
od rzytowiłi a nie od rząsy'* Spr. 
V, 411. 

Rzyżnia = »z trzech żerdek zbite 
koryto do spuszczania 'sajt' z góry 
na równinę* Spr. V, 411. 

Rzyźny = » ostry: rzyźna siekira, 
rzyżny nóz* Spr. V, 411. 

R ź n ą ć p. Rzną ć. 

R żan k a = » słoma żytnia lub pszen- 
na* Maz. V, 52. >Rzonka = sło- 
nia żYlnia : bydło w zimie źre 
siecke ze fonki* Spr. V, 121. 

R ż a n n y p. R ż a n y. 

r{ ż a n u c h a = >żytniówka, wódka 
żytnia « Petr. 

Rżany = »żvłni« Łęcz. 68. Kuj. I, 
252: ib. li. 276. Pozn. I, 80. 
Kai. I, 40. Osip. Zb. I. -23. Zb. 
Xr, 27. Derd. 116. .R-zany = 



żytni np. chleb* Pr. fil. IV, 871. 
Mil. W temże znacz. > Rżany* 
Wisła VIII, 487; ib. III, 520. Pozn. 
II, 299. >'Rzana słonia* Pozn. IV, 
254. »Krópf rżany = żytnia ka- 
sza* Nadm. 108. >Rzanny = ży- 
tni* Fed. 31. Pozn. I, 106; ib. 
145: ib. II, 303. Kęłrz. 88. Mil. 
»Rżenny* Kuj. II, 276. »Rżanny 
a. reżanny* Zb. I, 16. »Żarny 
a. rżany* Hill". 191. Por. Reżny. 

Rżeć: »Koniczek... rże* Zb. IX, 198. 
>Kori rze* Zb. VIII, 308. »Koniki 
rżają* Pozn. II, 211. Łęcz. 214; 
ib. 246. Kai. I, 110. *Koniczki 
rzają* Zb. IX, 175. » Konie rże- 
ją* Zb. VIII, 107. >Rdzeć, rdzę, 
rdzys* Spr. IV^, 328. »Jak konie 
nie zacną rdze(*!« Mat Szczep. 1 1. 
Por. Ryza ć. 

Rże nieć p. Rzenieć 

Rżeń n y p. Rżany. 

R ż ni a ż. = » wzgórze , pagórek < 
Pobł. 83. »Rzma = [>agórek (?)* 
Hilf. 179. 

Rżnąć p. R zn ąć. 

Rżniączka [). Rzeżucha. 

Rżnięcie = > boleści żołądka « 
Parcz. Por. R z n a w k a . Rze- 
zanie. 

R żniwo = » żniwo* Pr. fil. V. 873. 
Parcz. Mil. Kuj. II, 286. 

R ż y ń s k o p. Rżysk o. 

Rżysko = > ściernisko po zebra- 
neni zbożu: dawniej nazywano je: 
ożvnki« 0.sip. W temże zn;icz. 
• Rżysko* Kam. 130. Kuj. II, 286. 
Maz. V, 53. » Rżysko a. r-zysko* 
Mil. > Rżysko a. rżyńsko* Zb. I, 
7. »H-ZY'sko* Pr. fil. V, 871. 
Rozpr. Xl, 188. Fed. 407. >nżt- 
szcze* Pobł. 83. 

R ż y s z c z e p. Rżysko. 



94 



Sachlerz 



s. 



S = z: » Pojechał s nim orać* Zb. 
Xl, 76. >So = ze« Sab. 136. 

Sa = »lu, łuiaj* Fed. 408. Rozpr. 
IX, 136. Zb. I, 35. Kuj. 11, 276. 
Hilf. 179. Derd. 137. W lemże 
znacz. Pozn. I, 18^: ib. 234; ib. 
Ul, 172 ełc. Kuj. I, 97; ib. 125 
elc. Łęcz. 166. Cisz. 277. Piątk. 
Zb. IV, 256. Lip. 181. .Da boś 
ty sa le^ro .świata niegodna < ib. 
42. >Cóz óna sobie, bidna wdo- 
wa, z leuiy sa dzioćniy poradzi* 
Kuj. I, 155. »Sa a. sam* Piozpr. 
IX, 111. >Sa, a. sam, a. saw, 
a. bawc Krak. IV, 320. .Sa = 
no! lu, sam: dajlesa = daj-no; 
pojlesa, pojstalesa = chodźcie-no« 
Pobł. 83. II .Sa« = wołanie na 
psy: »Oni (myśliwi) mówią: sa, 
sa, sa, sa!< Wójc. I, 140. Toż 
Pozn. VI, 808. .Halosa, sa, sa, 
a do bude!« Cen. 77. »Na lu na I 
sa, sa, sa!< Pozn. I, 101. >Sa 
tu!* VV'isła lii, 668 Toż Roczn. 
247. .Sa lu sari< Wisła 111, 664. 
II »Sa< = wołanie na woły: »Sa, 
sa! = na lewo« Krak. I, 179. 
.Ociec woła: sa, a syn woła: be- 
eia; I o znowu ociec woła: liecia, 
to svn woła: <a. »1 lak na krzyż* 
Zb. Xl, 76. .Nawoływania., na 
wołu... jak brózde przekracza: sa!* 
Fed 858. >A l>vku, sa! (= precz)* 
Zb. 11, 168. II" .Sa* = wołanie 
na świnie: > Odpędzając: a sa! 



a ciii!* Roczn. 246. 
przyśpiew: > Niech za 



I 



»Sa* = 
) rzecz V kó- 
łek dwieście u kaideofo pasa — 
o sa sa, o s;i <a!< Maz. 111, 805. 
.A ja mai ko bez łopalke, cwajda 
(= k sobie I sa gniada, ła jrniada* 
Zb. VIII, 76. Por. Sasa, Sam. 



Saa p. Sa. 

Sabaśnik p. Sabatnik. 

Sabatnik = .piec do pieczenia 
chleba* Mil. W temże znacz. .S(z)a- 
bałnik* Pr. fil. V, 898. .Saba- 
śnik* Cisz. 238. Kam. 38. Maz. III, 
41. -Szabaśnik* Doman. Pleszez. 
21. Kozł. 369. J. Łoś. Maz. I, 59. 
Rad. 1, 60. .Szabaśnik = piec, 
w którym chleb pieką, tak na- 
zwany zapewne dlałejro... że w nira 
żydzi jedzenie, na dzień szabasu 
upolowane, zalepiają* Gluz. 409. 

Babel, S a b e 1 a, S a b e 1 e c k a i t. p. 
p. Szabla. 

Sabina: > Sawina a. sabina = ro- 
ślina (Juniperus sabina)* Pleszez. 
131. W temże znacz. .Sawina* 
Zb. VI, 206. Krak. III, 92. Pr. 
iii. IV, 872. Ciesz. 85. Por. Sa- 
w i ń s k i. 

S a b i s t o w a ć = .żyć z kim w przy- 
jaźni, mieć z kim slosunek mi- 
łosny, wdawać sie z kim* Pawł. 

Saca: »'Nie sac«4', dziś już wyraże- 
nie I o rzadko używane i jedynie 
w nasi. formie: 'Nie saca na nie- 
go; on sie nie przerobi, bo na 
niego nie saca*. 'Na tego nie sdca 
bez dzieci, bo on sie ino obija, 
a nie robi nic'* Spr. V, 381. 

S a c ew k a = .soczewka, soczewica* 
;Usl. z Li I wy. 

S a c h a d v n a = .assa foetida* Pr. 
(ii. IV.' 245. 

S a c h aj d a = .dzi<'wczynisko-, wietrz- 
nica* Pobł. 83. 

S a c h a r m a r o ż n y = . roznosiciel 
lodów* Tst. z VVar.><zawv. 

Sacher = .rodzaj klonu* Zb. II, 
10. 

Sachlerz p. Szachlerz. 



Saclilerzyć — Sadowy 



95 



S a c h I e r z y ć p. S z a c h 1 o r z y ć. 

Sachralać: »Saf!hrałam, -lis, sa- 
chratać (komu) = schlebiać ko- 
mu celem wyłudzenia jakiej rze- 
czy Spr. IV, 829. 

S a c h t a = szachia: » Zboże składają 
w zasieku w sachły, zaclily (rzę- 
dy) < Maz. V, 53. 

Sachułeczek p. S a teczek. 

Sachy — > szachownica, szachy, 
w znaczeniu niw w szacliownicę 
ułożonych <; współcześnie i z aktu 
sprzedaży z r. IHSO Wisła II, 
778. 

S a c k a = > koszvk na j(<jłebie « Swiet. 
714. 

S a c z a ć p. S o c a ć. 

Sączek = woreczek, czepek: -Da- 
łaś mi malusiu na głowicke sa- 
cek , nie bede wiedziała, kiej 
jaki jarmarc(»k*^ Zb. XII, 189. 
> Wdziali mi na jrłowisie sacek 
(= czepiec)* Wisła VII, 135. 

Saczewka p. St)ezewka. 

Sączkowy = z cienkiej skórki: 
• Sackowe trzewicki* Was. 195. 
Por. S a k o w y. 

Sad >a. sadek, >ad('(('k, sacienick = 
ogród owocowy, bo o^jrodem' na- 
zywają warzywnika Pr. fil. IV, 
871. >Sad = ogród wszelaki* 
Mil. II »Sad = drzewko na gwia- 
zdę, choinka* Ilozpr. XVIL 59. 
Toż Pr. fil. V, 975. W leniże znacz. 
Krak. I, 193. Zb. X, 21 I. 

Sadawy p. Szadawy. 

Sadeczek = mały ^iu\: »A sade- 
czka leż nie niijan)< llog. n*^ (>S. 
»Sadecek« Fed. 127. Kotrz. 03. 
Por. Sad. 

Sadek p. Sad. Sod k. 

Sadeniek = zdr. od sad: » Popod 
sadeiikiem , popod wiśniowym* 
Wi<ła VI, 854, n'» H. »Po sadeńku 
chodziła* Wójc. II, 292. .W. sa- 
deńku* Oles. 282, n" 102. >Sa- 
deńkowi* Fed. 127. Por. Sad. 

Sadlaty = »nakszla^t >adła: 'capka 



sadlala' = czapka sukienna z ji^ru- 
bego jasnego >ukna o >zerokieni 
dnie* Święl. 714. > Czapki tak 
zwane 'sadlale' z grubego białego 
sukna, mające kształt worka od 
dołu na wierzch wywiniętego* 
Święl. 46. »Cza[)ka 'sadlata'* ib. 
459! 

Sadlisly (dzik) =^ >tłusły« Przyj, 
ludu VI, 111 (z Łowickiego). 

Sadłak p. Sza kłak. 

Sadło: > Sadło dac* komu = dać 
odkosza* Pr. fil. V, 873. 

Sadnik = zap zagon: »Są na sa- 
dniku kwiatki* Lub. I, 157. || 
> Sadnik* p. Sadz. 

Sadnio = > krótko: sadnio zaprząc 
konie* Pr. fil. V, H74. 

S a d n i s ł V :^ » drażliwy* Krak. IV, 
320. 

Sądny = zap. w sadzie rosnący: 
> Drzewa sądne* l^al. 81 = zap. 
^adowe, sadzone. 

S a d o c h a = » nazwa krowy maści 
.-zadej* Pr. lii. V, 874. 

S a d o ł (' c z k o : > Sadołeczko = .sa- 
dło^. Pozn. IV, 2 7 (i. 

S a ri o w i ć =: sadzać : > 1 )ruzebka 
goŃci sadowi. Hej. rzędem-że ich 
sadowv-ie-« Lub. I, 205. 

S a d o w i n a = «^adzonka : > Na nowiu 
nie należy siat-, ani sadzić, boby 
'sic zb«>ze i sadowinv odn:lwiałv 
i weiaz bvłvbv zielone' « Swiet. 
5r)9. »Sadowina sio urodzi* Zb. 
VI. 209. 

S a d o w n i k : » Sadownicy... zakupują 
sadv t. j. owoc na dizewach* 
Zi).XiV,' 31. 

Sadowy = »ogrodnik' Pr. tli. IV, 
«S71 W leniże znacz. Kuj. I, 152. 
II » Sadowy = człowiek dzierża- 
wiący ogpłd a. doglądajncy ogro- 
du* Pr. lii. IV. 245. '■ Skoro tvlko 
zaczeh' doirzcwać owoce, w>zv>cv 
zostali '<adowemi'* Pozn. II. 363. 
II » Sadowy = szczepiony: gru- 
sza, jabłoń sadowa* Pr. fil. IV, 



96 



Sadula — Saga 



871. II »Sadowa woda = sodo- 
wa* Parcz. 

Sadula p Szad ula. 

Sady p. S z a d y. 

Sady in o r o w e = » wynoszenie się, 
sadzenie si(^ nad innych* Pr. fil. 
V, 874. 

Sadyba = » siedziba* O. 

Sadyszek = mały sad: » Kasia... 
do sadyszka chodziła* Zb. II, 69. 

Sadz = sadza: »I z sieni sie wy- 
miata sadz<^ Krak. F, 162. || >Sadz 
= sadnik, klatka na ryby* Ploszcz. 
42. »Sadz = skrzynia drewniana 
z dziuraiui, zwykło w środku szer- 
sza, w końcach wazka, służąca 
do przechowywania ryb żywych 
w wodzie* Pr.' fil. IV, 871. W <em- 
że znacz. »Sodz* Wisła V, 916. 
II »Sadz» = klalka, kojec (na 
gęsi): » Siedzi gęsi w sadzu... zo 
trzy mendole* Kai. I, 110 Por. 
Sadza. 

Sadza = »koza. więzienie* Spr. V, 
411. Toż Hofl 42. Wrze.ś. 20. 
Krak. IV, 320; ib. 179; ib. 258 
etc. W temże znacz. » Sadza* Pr. 
fil. V, 157. Rozpr. X. 300. || 
» Sadza = skrzynia podziurawiona 
dla przechowywania ryb żywych <. 
Prac. Por. Sadz. 

Sadzak = »patyk spiczasty do sa- 
dzenia kapusty € HofT 42. 

Sadzarka = - dziewczyna sadząca 
ziemniaki* Fed. 408. 

Sadze 1 = »rana< Wisła I, 155. 
Sadzel = rana rozlana, szczegól- 
niej od róży* ib. 319. »Sadzel 
• rana, wrzód, opuchlina* Spr. V, 
121. > Sadzel, -i = karbunkuł* 
Wisła III, 89. ^Sudzele a. wrze- 
dzionki = wrzodzikic Zb. Vin, 
254. >Sodzel = wrzód (na ple- 
cach)* HilC. 181. 

Sadzi ba = > siedziba* Narbutt, 
Dzieje Narodu Litewskiego 1, 452. 

Sadzić: » Sadzić na luteryją ^ (= 
stawiać na loterję) Zb. VII, 44. || 



»()na siebie przed się sadzi = 
sama siebie kocha* Maz. V, 248. 
II y Sadzić się* = siąść: •Sa- 
dziło sie na lipie* Zb. XIV, 169. 

• Sadzić się* :^ być zasiewanym: 
II 'Mały owies, mały i jesce sie 
sadzi* Żb. XII, 130. 

Sadziec: »Sodc = sadz na ryby > 
Hilf. 181. 

Sad zięć = » doświadczać palącego 
bólu , połączonego ze świerzbie- 
niem, jakby po sparzeniu się po- 
krzywą* Osip. 

Sadzik morowy = » sadzący się, 
wynoszący się nad innych* Pr. 
fiL V, 874. 

Sadzonka = > szczep, szczepię, np. 
'na wiosnę najlepiej sadzić w ogro- 
dzie sadzonki* Zb. II, 252. •Sa- 
dzonka* = sadzenie: > Kartofle 
do sadzonki kupić przyszło* Ko- 
nopnicka. 

Sadź p. Szadź. 

S a f a t y n a = v As.sa foetida* Pr. fil. 
IV, 245. Zapewne w temże znacz. 

• Safecina^: »Zakadzić safeciną 
(pod krową)* Zb. V, 122. 

Safeciną p. S a f a t y n a. 
Safel p. Szaf el. 
Safian p. Rokita. 
Safijanka = > poduszka salij.i no- 
wa^ Pr. fil. V, 874. 

Saframentnik ^a. sapramentnik 
= przezwisko złośliwe* Spr. IV, 
30. 

Safrok: >(z niem. Schlafrock) = 
katanka, odmienna krojem od po- 
wszechnie noszonej* Swięt. 714. 

Safnł = » zamieszanie, hałas <^ Pr. 
fil. IV, 245. 

Saga = »linja. idąca ukośnie* Pr. 
fil. III, 498. •Na sagę = uko- 
śnie* Kuj. II, 276. Krak. IV, 320. 
Pr. til. V, 874. Spr. V, 121. •Sza- 
ga«: >Na szjigę orać* Pr. fil. IV, 
253. »Szagą = na nkos* Mil. 
»Na siajręc 'Pr. fil. V, 876. || 



Sagan — Sakolucha 



97 



>Saga = płeć (?) inyśl.« Pr. fil. 
V, 874. 

Sagan = > duże miedziane naczynie 
do gotowania. Po litewsku 'segti', 
'segn^ = gotować* Pr. fil. IV, 
872. » Sagan = garnek żelazny* 
Rozpr. XI, 188. » Sagan :;= ko- 
ciej* Roczn. 233. || > Sagan = 
szmata do cedzenia mleka wydo- 
jonego* Zb. X, 89, n® 91. 

Sagat = » tkanina, używana na 
odzież męską* Pr. fil. V, 874. 

Sagałaje: »Ubrał się w sagataje* 
Lub. I, 277. Por. Sagatys. 

Sagatys= > pJólno farbowane na 
niebieski kolor z białymi punkta- 
mi* Spr. V, 121. » Sagatys = 
płótno barwy 'siemionatej* czyli 
popielatej* Pr. fil. IV, 872. .Sa- 
gatys = wyrób lniany domowej 
roboty (jedna nitka granatowa, 
druga niewarowa) pstry, używany 
na letnie spodnie* Mil. » Sagatys 
= raateryał, z którego robią ubra- 
nia: sjigatys robią na warsztatach 
tkackich, z wełny albo z wełny 
i partu* Jastrz. z pow. Gróje- 
ckiego. 

S ag a t y s k a = > kiecka u ludu z ma- 
tervi domowej roboty* Spr. IV, 
369. 

Sagi = ^njigi* Pr. fil. V, 874. Toż 
Rozpr. XII, 101. > Cieszy się jak 
sagi w pokrzywach* ib. 77. Cinc. 
7. »Saguśka = naga<^ Wisła IX, 
135. »Saguśki = nagi* ib. 

Sago = niigo: >Sebleksie do siiga* 
Rozpr. XII, 53. 

Sagować = >iść uko.śnie* Pr. fil. 
III, 498. 

Saguśki p. Sagi. 

Saja = >warda, mańkut* Pobł. 83. 

Sajan >a. sajeła = ubranie od- 
świętne* Petr. 

Sajda = » puszka, vulva* Rozpr. 
XVII, 59. II » Sajda = część war- 
sztatu tkackiego (przy podnóż- 
kach)* Lub. I, 91. Por. Sajdy. 

Słownik T. V. 



S aj dać się = »kręcić się: sajda 
się kole mnie (o dziecku, kręcą- 
cym się koło matki)* Pr. fiL V, 
874. 

Sajdak = » kieszeń* Maz. II, 172. 
II » Sajdak* = ogon krowi w za- 
gadce Święt. 658. || » Sajdak* = 
przezwisko? > Ożenił się sajdak, 
majdak* Maz. V, 282. || » Sajdak 
= dziecko niezgrabne, oberwane* 
Pr. fil. IV, 245. 

Sajdy »a. zajdy = torby, worki* 
Krak. IV, 320. .Szajdy= sądy* 
Pr. fil. IV, 253. Por. Sajda. 

Sajet a p. Saj an. 

Sajka = »kobieła używająca lewej 
ręki zamiast prawej* Pobł. 83, 

Sajowy == z sai, t. j. lekkiej ma- 
terji: »Sajowa spódnica* Kieł. I, 
96. »Sajową spódnicę* Oles. 43. 

Saj ta = > polano, szczapa, z niem. 
Scheit* Rozpr. XVII, 96. Toż 
Spr. V, 411. Rozpr. X, 300. 
Wrześ. 20. Cer. || »Sajta* p. 
Szanta. 

Sak = » czerpak do łowienia ryb* 
Pr. fil. III, 498. >Sak = rodzaj 
sieci na ryby* Święt. 714. Toż 
Rozpr. XI, 188. Spr. V, 411. 
Prfic. »Sak włóczkowy z 4 kabłą- 
kami* Lub. I, 90. W temże znacz. 
Zb. XII, 134. Zb. XV, 178. Zb. 
III, 28. Cinc. 5; ib. 26. Rozpr. 
XII, 77. II >Sak = deseczki pół 
cala długie, ukośnie cięte, w kształt 
litery X złożone w grze zw. bi- 
czki* Wisła III, 606. 

Sakielnia p. Bałamut. 

Sakiew = » torba na obrok dla 
koni* Hemp. Toż Pr. fil. IV, 245. 

Sak łąko wy p. Szakłak. 

S a k n u m = siedm w mętowaniu: 
>jednorum, drugorum, trójcum, 
cwórcum, pędzium, nędzum, sak- 
num, oknum, dziworum, diksum* 
Fed. 388. 

Sakotucha= > kobieta wielomo- 
wna, rezolutna, ciągle językiem 

7 



98 



Sakowity — Salamon 



mieląca* Roczn. 234. W temże 
znacz. »Sokotucha« Ust. z Litwy. 
II »Sokotucha = kura, która ra- 
dośnie gdacze, czyli sokocze< 
CheJm. I, 97. 
Sakowity p. Sakowy. 

Sakowy = z cienkiej skóry: » Trze- 
wiki czarne sakowe « Lub. I, 161. 
II » Sakowe a, sakowite = roz- 
maite: sakowite som jest na świe- 
cie chorości, sakowe rzecy po- 
trzebne som do chahipy* Spr.V, 
4fll. 

Sakramichalski: » Było to dzi- 
wcatko sakramichalskie!« Wisła 
II, 111. 

Sakrvła=» Cort. Gascarillae « Ciesz. 
84. Por. Kaskarylla. 

Saksy = > rodzaj kartofli « Ust. z Ja- 

worza. 
Sakulęcki = przekleństwo np. ty 

sakiilęcfei drśbie!« Spr. IV, 30. 

Saknmpak== »ze wszystkiem, cał* 
kiem, z niem. Sack u. Pack< Kolb. 
rękop. 

Sakum pakum = zbierać sięl: 
• Dalej ludzie, sakum pakum, bo 
czasu szkód a « (= zbierajcie się 
w drogę) Beld. 117. 

Sakwa p. Bałamut. 

Sakw as = nazwa rośliny Zb. VI, 
202 i 204. 

Sakwy = » worek o dwóch koń- 
cach zeszytych z rozporem po- 
środku « Osip. 

Sala = » w wozie dwa kawałki dre- 
wna, przytwierdzone do dwu osi 
'llarenkami' ('tlarenek' albo 'kla- 
renek'), na 'zadniej sidi' tkwią 
'zadJubane kłonice' a na przedniej 
'kołowTót' umocowany 'sworni- 
kiem'. Spr. V, 411. || .Sala = 
obrączka żelazna, służąca do spo- 
jenia tylnej części wozu z prze- 
dnią. Rozpr. X, 300. Toż Wrze ś. 
20. 

Sal ad era p. Salatera. 



Salamaje: >Bedom tam grać w sa- 
lamaje(sic) dudy* Wisła VII, 338. 

Salantować: > Salantnje między 
ludźmi, zem skąpa = obnosi się 
między ludźmi, że jestem skąpą « 
Spr. IV, 339. 

Salapa = »jalappa« Roczn. 234. 

Salaryja = » płaca... (łać. sala- 
rium)« Spr. IV, 30. 

Salatera == » trawa saradela* Pr. 
fil. V. 874. W temże znacz. »Sa- 
ladera = saradela« Mil. »Sara- 
dela< Doman. 

Sałatom = przyśpiew: » Sałatom^ 
Sałatom; siedzi wróbel za łatom c 
Zb. XII, 222. 

Salatra = » salaterka, naczynie da 
sałaty* Zb. I, 22. 

Sałaty = szalony? »Chces ty ła- 
dnom zonke mieć. do Krakowa 
po niom jedź. Jest takń salatś, 
prawom nozkoni zamiata* Zb. XII, 
173. 

Salawy = > szalony* Spr. IV, 30. 

Salej p. Szalej. 

Salceson = » żart. policjant, żan- 
darm* Pr. fil. V, 874. »Salceson 
= stójkowy* Wisła IV, 843. 

Saletra = »gazy w kopalniach 
wielickich nasycające sól zw. trze- 
szczącą* Krak. I, 56. 

S alit er »a. saluter = tasiemiec* 
Wisła VI, 916. W temże znacz, 
ib. IV, 882. 

Salitrować = » salutować woj- 
skowo* Rozpr. XVII, 59. 

Salka = »1, mały pokoik wysta- 
jący z dachu 2, mały odosobniony 
pokoik np. w ogrodzie* O. p. w. 
Sala. 

Sal ma = zap. psalm: >Ale chłop 
mądry, na dobrą wpadł myśl, za- 
czął mówić 'salmę' i w tej chwili 
go opuściło* Wisła VII, 102. 

Salamon = Salomon: »I Salamon 
z próżnego nie nacyni* Swięt. 
665. 



Salomonowy — Sam 



99 



Salomonowy: > Mądry, jak Salo- 
monowe portki* Święt. 677. 

Salon » a. salonówka = wagon sa- 
lonowy w g>\'arze sJużby kolejo- 
wej* Pr. fil. V, 874. 

Salonówka p. Salon. 

Saluter p. Saliter. 

Salwirowad == »czalować< Zb. I, 
25. 

Salwować = ratować: » Tego Bóg 
nie salwuje, kto od kochania wę- 
druje* Maz. II, 86. || »Salwować< 
= przyjmować, gościć, raczyć: 
>Tak zaś Pana Jezusa prowadź^ 
straśnie, salwuj0, ze to bogaty; 
sadzaj0 za stó^. A Pan Jezus po- 
wylewał to wszyćko jadło i picie 
na siebie i pada tak: 'Pijcie i jedz- 
cie suknie, bo wds salwują, a nie 
mnie* Cisz. 301. 

Salwogwardya = »Schutzwache* 
Mrong. 675. 

Sałaciarz = > dorożkarz < Ust. 
z Warszawy. 

Saładyn p. Osełedec. 

Sałaga = » nicpoń, włóczęga* Spr. 

IV, 339. Toż Hozpr. XVII, 59. 
Sała macha = * mieszanina roz- 
maitych rzeczy; także kasza a. 
mamałyga rzadka, np. namięszali 
jakiejś sałamachy i dali to jeść* 
Zb. I, 75. »Sałamacha = lemie- 
szka, prażucha* Maz. II, 218. 

Sałasz p. Szałas. 

Sałaśnik p. Gazda. 

Sałat p. Sałata. 

Sałata: »Szałoła* Hemp. Rozpr. IX, 

133. »Szołała* Pozn. III, 127. 

»Salota* Hilf. 77. »Sałat* Pr. fil. 

V, 874. . Sałat* Rozpr. XII, 46 
i 47. > Nasadziła... sjiłdtu* Zb. IX, 
246. .Szałał* Pr fil. V, 898. || 
> Sałata a. drvndziarz = doroż- 
karz* Wisła IV, 843. || . Dzika 
sałata « p. Dzika. Por. S z a- 
ła t a. 

Sałeczek: »Sałoczek kapusty* autor 
objaśnia: >Suchełeczek, co się na- 



wet nie zwinie* Kolb. 420. Por. 

Sałka. 
Sałhan = >łój, bić owce na sał- 

han, t. j. dla otrzymania łoju* 

Roczn. 233. 
Sałka = » główka kapusty, bez liści 

i głąba wycięta* Spr. IV, 369. 

Por. Sałeczek. 
Sałocha = » tłusta kobieta* Roczn. 

233. 
Sałtys p. Sołtys. 
Sałwija p. Szałwja. 
Sałyga = » potrawa, jadło z zielo- 
nego chwastu, zwykle z łobody* 

Dyg- 

Sałygować = >jeść z apetytem... 
to samo, co pałkować* Pr. fil. V, 
874. 

Sam: »Som* Ghełch. I, 71. >Sum< 
ib. 19. >Samy* Łęcz. 104. Ust. 
z Litwy. »Samuj = sam: ten sa- 
muj = ten sam* Pr. fil. IV, 245. 
»Sam sie jegomość pyta... sam 
sie jegomość dobył* Zb. VI, 136. 
»Za wdowcem dzieci są, a ka- 
waler tylko sam* Wójc. II, Dod. 
95. »0n co sam tvlko chcińł, to 
jad* Zb.Vni, 308. '.M nićm sam 
bóbel* (= same bąble) Rozpr. 
VIII, 102. >Ńie takie dumie, jak 
sam jesteś* Zb. XII, 49. »Jest to 
dama twoja sama* (= właśnie 
twoja) Kuj. II, 204. » Jeden... z da- 
chu spadł; zabił idącego człowie- 
ka, a samemu nic się nie stało* 
Bar. 159. » Wrzuca się ziarno 
w ogień i samemu się ucieka* 
Zb. VI, 261. Liczba mn. »Same*: 
» Takie same ludzie* Ghełch. I, 
189. >Samy«: »Ony sie (drewka) 
beda samv... łomać* Rad. 1,218. 
• Samyśeie go nie nosiły* Zb. IV, 
121. > Samy kościoły... samy zwo- 
ny« Zb. IX, 16. »Sam taki = 
taki sam* Rozpr. X, 204. »Samo 
tak = tak samo* Pr. fil. V, 874. 
»Sam ten = akurat taki, jak 
trzeba « Osip. > Sńm raz = w sam 



100 



Sam — Sam i u ten ki 



raz, prawie, tylko co« Cisz. 106. 
II W wyrażeniach: »Samwsobie 
= oddzielny np. som w sobie spi- 
rytus; gospodarstwo samo w so- 
bie = oddzielne* Mil. »Sam za 
sic = sobek, egoista: Maciek to 
je taki sam za sie, nikomu nie 
zycy< Spr. V, 411. » Sam bez sie 
biały (= bez odmiany) abo sam 
bez sie carny* Wisła VIII, 149. 
»Sam od siebie* = sam przez się 
Krak. III, 16. »Cy ty sam z siebie 
zostałeś panem .''« Ghełch. II, 56. 
II »Sam« przy przymiotniku: > Pi- 
wo samo dubeltowe* Wójc. II, 
100. » Wianek z rozmarynu samy 
świezuchny« Łęcz. 104. »Pirożek... 
sam pszenny* = z samej psze- 
nicy Glin. II, 195. »Samy naj- 
lepszy = najlepszy, doskonały 
i t. p. z superlatywami* Ust. z Li- 
twy. II »Sam = najlepszy: piwo 
samo od mielcarza = najlepsze 
z browaru* Zb. I, 35 p. w. Miel- 
carz. II »Sam = pan; sama = 
pani* Ust. z Litwy. Ust. od szla- 
chty z pod (aechanowa w Łom- 
żyńskiem. II »Sam = mąż* Osip. 
Toż Wisła III, 89. W temże zn. 
Sand. 111. Zb. VI, 131. »Sama 
= żona* Osip. W temże znacz. 
Wójc. I, 90. Pauli 80. Tyg. ii. 2, 
V, n^ 1 1 (Szlązk). » Przebił swoje 
sarnę* Krak. IV, 145. || »Sama* 
= dziewica: »P^daj, ześ ty jest 
sama... nie daj po sobie znaku* 
Zb. XIV, 238. »Nie sama = brze- 
mienna* Czark. >Jest nie sama, 
nie sama chodzi = jest brze- 
mienna* Cinc. 18. > Panna nie 
sama* Maz. II, 251. 
Sam = »tutaj* Pr. fil. V, 874; ib. 
III, 311. Toż Mil. Parcz. W iemże 
znacz. »Sa a. sam* Kozpr. IX, 
111. Kuj. II, 284. »Sa, .sam, saw 
a. baw* Krak. IV, 320. ^Sam tu 
= chodź tutaj prędzej* Ust. od 
Kryńskiego. » Zamiast 'tu' mówią: 



baw, saw a. sam* Krak. IV, 300. 
»Sam = jedynie używany na Ku- 
jawach wyraz w znaczeniu: tutaj 
np. pójdź sam; tam i sam< Spr. 
V, 142. > Rzecze nieboga: sam do 
mnie, dlabogal* Wójc. I, 46. »Sam 
tu Janie. Sam tu przynieś stolik* 
ib. »Piwo sam, piw-o lam* Rog. 
n" 411. >Sam* w^ temże znacz. 
Pozn. VI, 187; ib. 198: ib. 231; 
ib. 251. Wisła VIII, 788. Lip. 40. 
Rog. no 257. Tyg. ii. 2, V, n« 110 
(Szlązk). Zmor. 152. || »Sam« = 
tam: >Jagechmy do was jechali, 
tochmy sam na drodze myjśliwca 
potkali* Alen. 1877, II, 648. || 
»Sa = tutaj* Rozpr. IX, 301. 
»S2 ich niema* Opól. 14. »Sa 
= lulaj; tę sę = tu i tam* Cen. 
68. »Tą = lam; tą e są = lam 
i sam; tę* Hilf. 184. || »Samoj« 
Kuj. II, 276 p. w. Sa. »Samój« 
ib. 284. »Sawuk a. Samuk* Zb. 
X, 212. II »Siam = sam* O. Ust. 
z LitwY. 

Samarysek = » roślina (Tama- 
riscus)* Spr.V, 412. Toż ib. IV, 
312. 

Sambor: >Idą panny z ząbora (= 
z za bora?)* w przypisku dodano: 
• Może 'z Sambora^ — miejsca 
utwierdzonego* Maz. II, 19. Por. 
starop. Samborza. 

Samiczek = samiec: » Polna gar- 
liczka, co nie ma swego samiczka* 
Rog. no 224. 

Samica: » Główne koryto Wisły na- 
zywają oni (flisacy) 'samicą', a ka- 
żdą odnogę i boczne ramię 7a- 
ch?!;* Wisła VI, 507. 

Samit = » aksamit* Zb. I, 28. 

S a m i u s i e ń k i p. S a m i u ś k i. 

S a m i u s t e k = sam jeden Rozpr. 

IX, 383. 
S a m i u ś k i p. S a m u ś k i. 

S a m i u ł e ń k i , S a m i u I k i p. S a- 
mulk i. 



Samka — Samoroda 



101 



Samka= » suchot v dziecinne* Roczn. 
234. 

Samie = » pedały w warsztacie 
tkackim* Was. 57. 

Samny: »Samna godzina = pora, 
w której się msza św. (zapewne 
summa) odprawia* Spr. IV, 329. 

Samobij: »Oni (żydzi) go się py- 
tają, jak to na to (na grabie) mają 
mówić, a Maciek jem powieda, 
że to jest samobije* Kuj. I, 191. 
» Widzicie, samobij was wyciął; — 
grabie odstawił* Krak. IV, 193. 

Samochcąc = »z własnej woli, 
ochoty, winy* Osip. 

Samochody: »Butv samochody = 
jak stąpić, to milę, jak skoczyć, 
1o dwie mile* Ludowe; w bajkach 
bardzo częslo. 

Samociążki = » saneczki małe, 
używane przez mjiłych chłopców* 
Pr. fil.V, 874. » Samociążki blp. 
=:r saneczki ręczne używane przez 
ludzi nie mających koni* Pobł. 
157. Toż Pr. fil. IV, 872. Por. 
S a m o ł u ż k i. 

Samodział = > sukno z wełny, 
w domu przędzionej i w domu 
tkanej* Pr. fil. IV, 872. Toż Tyg. 
ii. 1, X, 294 (od Suwałk). Osip. 

Samodziałek: » Niewiasty (Kur- 
piów)... sukno na samodziałku... 
wyrabiają* Enc. XVI, 500. 

Samodziałka = » wyrób włościań- 
ski* Petr. 

Samoity: »Mniołem ci ja kontus 
od święta. Co w niem dziad pra- 
dziad pasoł cielęta, I kontusik 
snmoity, Jezowem futrem podsy- 
ly* Wiirła V, 553. Por. Samo- 
lity. 

Sam oj p. Sam. 

Samojednica = » od I udka* Pobł. 
141. 

Samojednik = » egoista* Swięt. 
714. »Saniojednik .^= odludek* 
Pobł. 141. 

Samojrzał = nazwa rośliny: »Czy 



dziewczęta szukają ziela 'samoj- 
rzał? Czy śpiewają przy tem: 
^samojrzale, rwę cię śmiele'? Czy 
wierzą, że która samojrzał znaj- 
dzie, za mąż wyjdzie?* Wisła V, 
173. 

Samokost = » szkielet ludzki, ko- 
ściec* Osip. 

Samoletki blp. = » saneczki uży- 
wane przez chłopców do spuszcza- 
nia się na dół z gór* Pobł. 157. 

Samolisiasty: »Mam capeckę na 
głowie samolisiastą* Rad. II, 32. 

S a moli ty: »Żupan żółtawy tylko 
od święta, W którym ja dawniej 
pasał cielęta, Z materyi samolity, 
Kożuchem dobrze podbiły* Wójc. 
II, 238. »I pasik lakze i len od 
święta, co w nim pradziadek pa- 
sał cielęta, Z materyi samolił^j 
jezowem futrom podsyty* Maz. 
II, 130. Por. Samoity.^ 

Samoludek = » egoista* Hemp. 

S a m o ł ó w = » sznur dziesięciosąż- 
niowy z haczykami do łowienia 
ryb « Prac. 

Sa moniak = > amoniak * Parcz. 

S a m o p as = » samowolnie, bez prze- 
szkody, np. 'wsyćko samopas cho- 
dzi, nic nie jest w mocy' (mówiąc 
o zepsnlym wozie)* Krak. IV, 320. 
» 'Samopas' = bez dozoru: 'Jego 
żywina samopas chodzi po po- 
lach'* Osip. »Zebyś ty świni 
i krów na samopiis nie puscał« 
Święt. 380. 

S a m o p ł a w = > rodzaj siatki « Prac. 

Sam ora = » maciora jałowa* Pr. 
fil. V, 874. »Samora = prośna 
świnia* Swięt. 714. »Samura a. 
locha = maciora, świnia* Krak. 
IV, 311. Tyg ii. 1, Xin, 193. 

Samorka = » maciorka* Pr fil. IV, 
245. 

Samorobny: » Bf łf one wystrojone 
w suknie samorobne* Derd. 25. 

Samoroda ż. = » roślina sadzona 
i rosnąca na dacłiach; rojnik, ina- 



102 



Samorodny — Samożyjca 



czej skoczek lub rozchodnik: .sem- 
pł;rvivijrn lec lor u m, .sediim* Pobł. 

Samorodny = » sprzęt drewniany, 
złr>^nv zwvkle z kilku osobnych 

mm 

r-zęści drewna np. slołek, obońka 
nazywają Górale wówczas 'samo- 
rodnym", jeżeli wyjąlkowo wykoń- 
czonym jest z jednej sztuki dre- 
wna, albo też z mniejszej liczby 
pojedynczych części, aniżeli to 
zwykle bywa. Tak zwany >pie- 
>ek« albo >psik« je^l stołkiem 
'samorodnym*, a > mosurowa oboń- 
ka* jest także 'samorodną** Spr. 
IV, 312. Toż ib. V, 412. 

Sam o rosłe > gruszki = dziczki* 
Ust z Ja worzą. 

S a m o s e j c a p. S u m o ż y j c a 

Samosfór = samowtór?: »Sw:łch- 
niczka idzie samosfór* Wójf. II, 
42. 

Samosiejek := >l)ękarl. dziecko 
nieprawe* Ust. z Litwy. 

S a m o s p o k o j s t w o = ^ Selbstge- 
ntlgkcit* (= wystarczanie sobie) 
Mronjr. 690. 

Samoszyjca p. Sam o żyj ca. 

S a m o s z y j e c p. S a m o ż y j c a. 

Samotnik = > według opowiadania 
myśliwych, dzik stary, wytrzebiony 
przez inno dziki i wiodący wtedy 
życie puslelnicze* Pr. fil. V, 874. 
II 'Samotnik = gatunek bekasa* 
Prz. ludu VI, 112. 

S a ni o lny = sam jeden ; » Poszed 
samotny, bo chciśł jak najwięcy 
mieć* Pozn. VI, 139. || » Samo- 
tny = kawaler, nieżonaty* Ust. 
od Kryńskiego. » Chłopak samotny 
nieżonaty* Pozn. II, 223. »Są oni 
(wojacy) rozmaici: samotni, żo- 
naci* Kog. n^ 17. 

S a rn o I r z a ś : > Sani niic Pśn Jezus 
krzeił. najświętsa Panna miano- 
wała, saniotrząś z główki wianki 
smiatała* Zb. II, 241. 

Samotrzeć = »we trzech; np. 'ro- 



bił to jako samotrzeci' = robił 
w towarzystwie dwóch innych « 
Zb. I 35.' 

Samolub: > Działo... dwa tysiące lo- 
dzi... samolubem ledwo a ledwo 
odwleczono* Bib. Krasińskich XII, 
42. 

Samotużki = > saneczki małe. re- 
czne, do wożenia drobnych przed- 
miotów, przy gospodarstwie do- 
mowem używane* Ust. z Grodzień- 
skiego. Por. Samociążki. 

Samów a rz: » Chłop mu powiada, 
że ma taki garnek (>amowarz), co 
bez palenia w piecu, ugotuje się 
warzą w nim* Krak. IV, 193. 

S a m o w ł ad n i e = samo wol nie : » Mu- 
siał zdać to na próby, bo jeśliby 
jednego samowładnie wybrał, toby 
drugi móg co na de<pet zrobić « 
Święl. 392. || » Samowładnie = 
dobrowolnie* Pr. fil. V, 874. 

S a m o w o I n o ś ć : » Kiebyś sie ja-ci 
ozynił, tobyś miał weselse życie, 
bobyś nie był tak w samo wolno- 
ści*' Zb. V, 194. 

Samowzion: > 'Rokita*, dawna na- 
zwa: 'samowzion* (Salix silesidea); 
stąd nazwa, że sama się zasiewa 
w zrębach* Spr. V, 409 pod wyr. 
Rokita. 

Samozełeń = »glistewnik większy 
(Chelidonium majus). zwany także 
u ludu niebospadem* tudzież ja- 
skółczem zielem'. Werohratski ma: 
'zemozełeń*..., zełemozeń'..., 'zemi- 
zeleiiia'..., 'roslopast'..., 'łasływacze 
zile'* Zb. VI, 242. >Zimozielon* O. 

Samozbójnik = » samobójca* Ko- 
nopnicka, Na drodze. 

S a m o ż y j c a : » S.unozyjca = żyjący 
samotnie wdowiec lub kawaler* 
Wisła I, 155. » Samoszyjca a. sa- 
niożyniec = sam żyjący kawaler 
lub wdowiec skqpiec« Krak. IV, 
320. »Samoszyjec a. samoszyjca 
= bezżenny* Ust. z Ciechimow- 
skiego. »Samo>yjec = kawaler* 



Samożyniec — Sankloly 



103 



Wisła II, 124. »Samosyjca = ka- 
waler lub wdowiec « Spr. V, 121. 
>Saraosejca = dojrzaty a. stary 
kawaler* Rud. 223. 

Samożyniec p. Sam o żyj ca. 

Samój p. Sam. 

Sampanterka ż. = » tabaka wła- 
snego mliwa, którą *sam pan tarł'* 
Po W. 157. 

Sam siad p. Sąsiad. 

Sam son = »djnbeł« Pr. fil.V, 874. 

S a m s o w y = zamszowy : » Samsowy 

trzewicek« Pr. fil. V, 874. 
Samuj p. Sam. 
S amu k p. Sam. 
S a m u r a p. S a m o r a. 

Samuśki = sam: » Talary... sie sa- 
muśkie po stole kulały* Aten. 
1877, II 624. »Czepyszek z sa- 
muśkiego złota* Pozn. I, 219. 

• Jaja sę zaro na samuśką brejkę 
rozmużdzfłf* Derd. 26. »Na sa- 
muścim czubku* ib. 36. »Nasa- 
muśkim szczycie* Zejsz. 88 i 103. 

• Bez tę samuśką wieś* Pozn. VL 
28. »Tak samiiśko* -= tak samo 
Lub. II, 103. W temżo znacz. 

• Sąmusiek* Derd. 8; ib. 40; ib. 
119. »Samiuśki« Pozn. III, 64. 
Zb. X, 232. »Samiusieńki* Ust. 
z Litwv. 

Samu te ń ki p. Samutki. 

Saniulki = sam: »Na stolo (na 
weselu) była samutka zwierzyna* 
Wójc. II, 100. W temże znacz. 

• Samiułki, samiułeńki* Ust. z Li- 
twy. »Samuteńki*: »Z wielkiego 
ołtarza, z pod sam u teń kiego ka- 
mienia* Pozn. VII, 278. 

Samy p. Sam. 

S a n c e w k a p. Soczewka. 

Sandacz = » ryba, Lucio perea* 
Prac. »Sandak a. sądak* Ust. 
z Litwy. » Sądak* Pelr. »San- 
dzanc*'Hilf. 179. 

S a n d a k p. Sandacz. 

Sandałowy: » Drzewo sandałowe 



a. tureckie = lignum santalin.* 
Ciesz. 21. 

Sandomierz: » Chłopak ci ja, chło- 
pak z Sandomierza rodem* Wisła 
VIII, 296. Toż Święt. 198. 

Sandzanc p. Sandacz. 

Sanetra = > saletra* Rozpr. XVII, 
59. 

Sanetrarz ^ » maj ster saletrzany* 
Rozpr. XVII, 59. 

Saniarka = » owca z rogami, w tył 
pochylonymi* Spr. V, 412. » Sa- 
niarka a. saniata = owca z ro- 
gami zakrzywionemi w łuk* Rozpr. 
X, 267. W temze znacz. •Saniar- 
ka* ib. 230; ib. 244. Wisła V, 
923. 

Saniata p. Saniarka. 

Sanica »a. smyk = część dolna 
sani z drzewa twardego, suwająca 
się po śniegu. Jest zatem w każ- 
dych saniach po dwie sanice* 
Krak. I, 357. Toż Spr. IV, 314 
p. wyr. Strama. Pr. fil. IV, 309. 
Zb. X, 208. J. Łoś. Kai. I, 71; 
ib. 159. »Sannica*: » Dziad... przy- 
wiązywał sobie do kolan sannice 
i dopiero na nich suwiił* Beld. 
121. II > Sanica = sanna* Spr. 
IV, 312. Toż ib. V, 412. >Dobra 
sanica, końska śmierć* Cinc. 10. 

Sanie blp.: »Sanioma jechać = sa- 
niami* Pr. fil. IV, 872. »Ani sa- 
nioma, ani kołyma* Ust. z Litwy. 

• Sanie borowe = sanie niekute, 
bez dyszla* Ust. z Rawskiego. || 

• Sanie = sieć na ryby kształtu 
sań* (opis) Pobł. 84. 

Sank = » sasanka dzwonkowata a. 
zwyczajna, Pulsatilla vulg.* O. 

Sanki = •obojczyk u gęsi i kaczki, 
jako podobny do sanek, zitś u kurs' 
zowie się 'widełkami', bo podo- 
bniejszy do wideł* Pr. fil. IV, 872. 
I » 'Sanki' = dolna szczęka u źre- 
biąt* Spr. IV, 369. 

Sankloly: » Spodnie nazywają (na 
Podolu): 'portki', 'czekczerki', 'cho- 



104 



Sankować — Sapisko 



łosznie', 'szarawary', *hajdawery\ 
'sankloty', 'galoły\ *szamberony\ 
'rajtuzy '/okoliczności'* Roczn. 237 
pod wyr. Spodnie. 

Sankować = > sankami jeździć, 
używać sanny* Nie podano, zkąd 
wzięte. 

Sannica p. Sanie a. 

Santa p. Szanta. 

Sap = »oddech« Kara. 133. » A chło- 
pi... postawali niby słupy, bo z nich 
ani sapu nie było słychać* ib. 29. 

Sapa »zdr. sapka = katar nosa* 
Pobł. 141. »Sapa = katar* Udz. 
W leniże znacz. » Sapka* Swięt. 
714. Wisła III, 747. » Sapka a 
niezdrowisko* Piątk. » Sapka a. sa- 
pieja* Parcz. »Nos sapka, oręba 
papka* Krak. II, 50. Toż Kon. 
54. II >Sapa = bardzo wilgotne 
pole* Ust. od Olkuszji. W temże 
znacz. »Sapy* Krak. IIL 45. •Mo- 
kradła, sapiska a. sapy* Lub. I, 
71. »Taka sapjt, mówi się o bło- 
cie wielkiem a niezbyt gestem* 
Rozpr. XXVI, 392. >W sapach* 
Krak. III, 47. Por. Sapisko. || 
> Sapa a. sapka = potrawa z mąki* 
Rozpr. XXVI, 392. .Sapka = 
zacierka* Enc. R. II, 822. > Sapka 
= kluski* Wrześ. 20. > Sapka 
= kluski owsiane* Spr. V, 412. 
»Br>ja gęsta nazywa się klóską 
lub sapką* Rozpr. X, 272. > Pa- 
pka z mąki owsianej na wrzącą 
wodę sypanej... rozmaitej bywa 
gęstości... i rozmaite nosi nazwi- 
ska: bryi, sapków, klusków albo 
lemieszki* Wrześ. T. 21. > Sapka 
= gęsta potrawa z mąki <pra- 
żuch^i zwana także bryja, fucką, 
kluską* Rozpr. X. 300. || »Sapa 
= motyka* Tst. z Ukrainy. Toż 
Roczn. 223. > Pomiędzy pniami 
sadziliśmy sapą kukurudzę* Wi- 
śniowski Austr. I, 75. II >Sapę 
komu wygolić = dać w skórę* 
Pr. fil. V', 874. 



S a p a c z = nos (w zagadce) Zb. VI, 
14. 

Sap aj = nos (w z^igadce) Zb. VII, 
141. 

Sapać = » okopywać sapą: obsa- 
pywać kukurudzę; wysapać mórg 
ziemniaków i t. p.< Roczn. 233. 
• Sapać = ogarływać np. karto- 
fle* Kolb. rękop. 

Sapajka = nos (w zagadce) Zb. 
I, 123. 

S a p a t n 1 a p. S a p a ł y n a. 

Sapatyna »a. sapatnia = sepet, 
tyłek* Pobł. 142. 

Saper: »Caper, capry = saper, ro- 
botnik przy drogach* Spr. V, 346 
pod wyr. Caper. 

Saperdy robić = » stroić koper- 
czaki* Pr. fil. V, 874. 

Sapernient: » Hejże, dziewczę, sa- 
permencie, nie chodź na ogórki* 
Zb. IX, 241. 

Saperlas = >zupa postna z wło- 
szczyzny, z kartofli* Pr. fil. IV, 
245. »Sapertas = sos do kar- 
tofli, z włoszczyzny i pieprza 
przyrządzony* ib. 872. »Sopertas 
= sos a. zupa, gdy jej jest dożo 
a rzadka* Pjutcz. 

Sapiasty: » Ziemia sapiasta < = 
mokra, wilgotna Zb. X, 206. 

Sapić p. Sapie ć. 

S a p i e c : » Gościnny wielgi sapiec, 
jak sie nazre, ućknie za piec* 
Pozn. V, 93. 

Sapieć = sapać: »Sapi .stary, sapi, 
a mnie nie obłapi < Krak. II, 143. 
»0n im zaczął sapieć* Zb. VIII, 
100. » Sapić = sapać, szumieć: 
samowar sapi* Pr. fil. V, 875. 

Sap i ej a p. Sapa. 

Sapieżanki = ^ gatunek gruszek* 
Ust. z Litwy. Zb. VIII. 258. 

Sapisko = >taka ziemia cerwónś 
i takii woda cerwóna wychodzi* 
Ust. od Olkusza. » Sapiska a. mo- 
kradła a. sapy = grunt do ro- 
dzinnego zbliżony ale zimniejszy« 



Sapka — Sarzyn iec 



105 



Lub. I, 71. W łemże znacz. Cisz. 
44. Zi). XIV, 149. Por. Sapa, 
Sapowisko. 

Sapka p. Sapa. 

Sapor = >sos, podlewa* Pr. fil. IV, 
872. »Saporek m. = polewka, 
sos« Pobł. 157. Sompór, Im. y = 
sosy z kapusty, ze śledzi i t. p.« 
Jaslrz. » Sapor a. sopor, saporek 
a. soporek = sok z lulki < Ust. 
z Litwy. »Sopór = sos gęsty a. 
zupa gęsta* Parcz. >Sopór = sos 
thisty, gęsty* Pr. fil. IV, 249. 
W temże znacz. » Sopor « Maz. II, 
101; ib. III, 270. Rad. II, 48. 

Saporek p. Sapor. 

Sap ot a = »sap, sapienie, w przy- 
słowiu: Godzina sapoty, godzina 
roboty (o leniwym robotniku). Wy- 
raz może dla rymu utworzony* 
Krasn. 308. 

Sapotać: »Sapołac a. sapotac = 
sapać: Sapotało pod wozem (na 
łące); w grapie pleskoce i sapo- 
ce* Po W. 84. 

Sapowisko = »grunt bagnisty* 
Pr. fil. III, 498. » Sapowisko = 
trzęsące sie bagno, kaj rośnie laka 
sitowina, su wary takie rosną; to 
tam ani dna nijakiego* Ust. od 
Olkusza. Por. Sapisko. 

Sapramąda = » przekleństwo* 
Pozn. ii, 153. 

Sapramencki = » przekleństwo * 
Rozpr. XVII, 89. 

S a p r a m e n t n i k p. S u f r a m o n t- 
nik. 

Sar p. Sarn, Szar. 

Saradela p. Salatera. 

Sarafin p. Serafin. 

Saramuszki: »Saramuszki dróżki 
gruszki* == puste gadanie Krak. 
IV, 266. 

Saraniec p. Szaraniec. 

Sarapata = > kłopot, bieda, tara- 
paty* Spr. V, 412. Toż Wrześ. 
20.' Rozpr. X, 300. >Nie tak Idta 
jak sarapata* Zb. VIII, 321. 



Sarapatny = » brzydki (niekiedv 
garbaty)* Pr. fil. III, 307. Toż 
Rozpr. XVII, 87. » Sarapatny = 
chorowity* Swięt. 

Sardak p. Serdak. 

Sarek p. Sarn. 

Sdren p. Sarn. 

Sarga p. Szarga. 

Sargula p. Szar gula. 

Sargut = » kawałek starego sukna, 
stary surdut, także słowo obelży- 
we na ludzi ze stanu niewieśnia- 
czego* Pr. fil. IV, 309. 

Sarka p. Sroka. 

Sarka = • sarna* Ust. od Kozienic. 

Sarkać = > narzekać* Udz. || > Sar- 
kać = żłopać, wyssać np. o niedź- 
wiedziu mówią, że jak konia za- 
bije, to napirwy krew ś niego 
wysarka* Spr. V, 412. 

S a r ł a t : » Sosniistu muzyków gra, 
a śtyrech chłopów taiicuje, a je- 
den drugiego nigdy nie dogoni = 
sarłat i snowadła tkackie* Zb. VII, 
90. 

Sarmanina = » mierzwa ze sło- 
my* Lub. II, 212. 

Sarn: » Sarn a. sar = samiec sarn v* 
Pr. iil.V, 875. .Saren* Pobł 84. 
»Sar* Spr. V, 142. Mil. »Sjir a. 
sarek* Pr. fil. IV, 245: ib. V, 157. 
.Sor< Pozn. IV, 331. Spr. IV, 
339. W temże znacz .Sar* Ma- 
tusiak Kw. 11. »Sarn, sareii* Hilf. 
179. 

Sarna: »Siarna* Pr. fil. IV, 873. 

• Sarna = jeleń* Ililf. 179. 

• Sarny = rodzaj grzybów* Zb. 
X, 197. Wisła VI, 679. 

Samica = sarna Cisz. 88. 
Sarnisia = »łania* Święt. 79. 
Sarniuk = samiec sarny Tyg. ii. 

1, XIII, 242. 
Sarn u la = » nazwa krowy * Wisła 

VII, 387. 
Sarówka p. Szarówka. 
Sarzyniec = szarzyniec, zając?: 

• Na sarzyńca trzy lata tuczonego. 



106 



Sas — Sadek 



rodzenkami doprawionego, a kto 
tego sarzyńca zażyje, ten piwa 
się po nim napije < Pozn. I, 228. 

Sas: »Za króla Sasa jedz, pij i po- 
puszczaj pasa« Wisła VII, 118. 

Sasa = » tutaj* Pozn. VI, 295. 
»A wej sasa! = hajże, ady, tu!« 
ib. 95. II »Sasa< = przyśpiew: 
> Gońcy... rozpuścili na mnie oga- 
ry: hajda, hajda, sasa!« Rog. n® 
67. II »Sasa«: »HeI sasa! he! 
sasa! = nawoływanie wołów* 
Wisła III, 219. »Ja to sasa, ja 
to cheć« Zb. XII, 128. 

Sasajka= » polewka z mąki i mle- 
ka* Krasn. 308. 

Sasa ki = » rodzaj kartofli* Pozn. 
II, 179; ib. 180. Kai. 1,41. »Sa. 
saki* Pr. fil. IV, 245. »Sasoki« 
Kai I, 256. Por. Saksy. 

Sasanka = »roślina, Pulsatilla* 
Spr. V, 142. 

Sasnal p. Dunal. 

Sasoki p. Sasaki. 

Sasolniczka = » roślina firletka 
(Szlązk)* O. 

Sasorować = » figlować, zbytko- 
wać* Mil. 

Sasory = > figle* Mil. 

S asy na = »latju-ak« Zb. VI, 216. 
Zb. XIV, 73. »Sasyna* Rozpr. 
VIII, 209; ib. 232; ib. XX, 
434. >Sasyna (szaszyna) = ro- 
dzaj sitowia* Krak. 1, 186. >Sza- 
szyna, sasyna = tatarak* ib. IV, 
322. 

Sata p. Szatłu 

Satra p. Szatra. 

Satrzeć, Satrzyd [). Szatrzyd. 

Satu! p. Sa. 

Satysfakcja: > Asfokcyja « Pr. fil. 
rv, 181. 

Saw = »tu, tutaj* Krak. IV, 300. 
Toż ib. 320. Zb. II, 10. Zb. X, 
212. Zb. XI, 100. Fed. 408. 
.Saw = tu, albowiem 'pójdź tu' 
gmin w Krakowskiem utrzymuje, 
że tak mówi się do psa a nie do 



człowieka* Bal. 48. »Saw, sawo, 
sawtu = tataj* Pr. fil. IV, 245. 
• Tamek, sawek* = tam, tutaj 
Wisła II, 173. ^Sawój = tutaj* 
Fed. 408. || .Saw ten = ten 
oto* Pr. fil. IV, 245. >Saw ten 
= ten (o przedmiocie najbliż- 
szym)* Zb. X, 212. >Sawtdn = 
tenże* Wisła VI, 592. »Sawuk 
a. samuk* Zb. X, 212. 

Sawek p. Saw. 

Sawina p. Sabina. 

Sawiński olej = > Oleum sabinae* 
Ciesz. 69. Por. Sabina. 

Sawo, Sawój, Sawten, Sawtu, 
S a w u k p. Saw. 

Saza = » sadza* Hilf. 179. 

Sa p. Sam. 

Są p. Sam. 

Sąbrzyd: » Sombrzyd a. combrzyd 
za włosy = targad* Krak. I, 262. 
Por. Cąbrzyd, Comber. 

Sączek = » otwór zatkany kołkiem 
w dnie tryfusu czyli poliwanicy a. 
warznicy t. j. dzieży do parzenia 
bielizny* J. Łoś. 

Sączy ki = » roślina, sasanki * Osip. 

Sąd: >Dosędu* Zb. V, 202. > W sę- 
dzię* ib. >W sądy = w sądzie* 
Bisk. 24. »Sąd wieku = sąd osta- 
teczny* Pr. fil. V, 875. 

Sądak p. Sandacz. 

Sąd ca = » sędzia* Rozpr. XVII, 59. 

Sądeczek p. Sadek. 

Sadek = » niewielka beczka* Spr. 
V, 412. » Sadek wódeczki* Wisła 
VII, 336. »Sóndek = beczułka* 
Mil. W temże znacz. > Sadek* 
Wójc. II, 111; ib. 315. Rozpr. X, 
300. Kuj. I, 86, 211 etc. ib. 276. 
Pozn. I, 96; ib. 154; ib. II, 71: 
ib. 207. Wisła III, 519. Zb. XIII, 
110 Łęcz. 135. > Sadek a, scho- 
dek* Wrześ. 20. »Sądek= dre- 
wniane naczynie u góry węższe* 
HolT 31. > Sadek = naczynie do 
zlowania mleka lub barszczu* 
Sand. 265. »Sudek« Cinc. 21. 



Sąd no — Sąsieczysko 



107 



Zdr. >Sądeczek« Kam. 104. Pozn. 
II, 91; ib. V, 200. Kuj. I, 264. 
.Sądyszek* Pozn. III, 80: ib. IV, 
161.' 

Sądne = dziwno: sądno mi, żem 
tego nie słyszał* Pr. fil. V, 875. 

Sądne miasto: >Jak mię poniosą 
(po śmierci) przez sądno (?) mia- 
sto, będzie mię płakać to całe 
bractwo* Zb. X, 303. 

Sądowy = »sędzia< Pobł. 84. 

Sądra = > kawałek słoniny, ugoto- 
wany w ostatni wtorek, ma siłę 
uzdrawiającą przyłożony na ranę* 
Rozpr. VIII, 237. 

Sądy p. S z ą d y. 

Sądyszek p. Sadek. 

Sądzi a p. Sędzia. 

Sądzić się = dziwić się: »Stra- 
śnie sie król sądził, kto to bvł« 
Pr. fil. V, 875." II .Sądzić się*: 
• Moja dziewczyno sądź-że się do- 
brze. Toć ja się sądzę, jak mi się 
godzi: jedno na rączce, drugie już 
chodzi* Zb. II, 42. 

Sąg = stos drzewa mający pewną 
miarę wysokości i szerokości a są- 
żeń długości : > W sagi ułożyć 
drzewo* Pr. fil. V, 875. » Drzewo 
w sagi poukładać* Slęczyiiski Ta- 
try. W temże znacz. >SątT« Rozpr. 
viii, 196: ib. 239. Lub. 11,216. 
»Sóg* Rozpr. VIII. 103. >Sąga* 
Rozpr. X, 197: ib. 220. -^:\g a. 
Siąg* Rozpr. IX, 167. »Siąg* 
Aten. 1877, II, 167. Del. 118. 
Święt. 390. >Sioug* Zb. IV, 200. 
Zb. XI, 117. Wisła II, 474. -Siąg 
a. siaga< Krak. IV, 320. >Siaga< 
ib. 6 (błędnie wydrukowano: sioł- 
^ę); ib. 9. Zb. V, 255. Rozpr. IX, 
286; ib. 355. Zb. VII, 43. Cinc. 
22. Ust. z Jaworza. Wisła VI. 430. 
II »Siag = ska^i. właściwie są- 
żeń skały do wykucia przezna- 
czony (jrórn.)* Zb. XI, 2 (i. 

Saga p. Sąg. 

Sagowe = >opłata zwyczajowa. 



składana gajowemu przez kupu- 
jącego sążnie drzewa w lesie* 
Pr. fil. IV, 245. 

Sąmusiek p. Samuśki. 

Sapa = .człowiek posępny* Pobł. 
' 84. 

Sapać się: »Sąpac sę = milczeć 
z gniewu, sępić się* Pobł. 84. 

Sąpel = > sopel (lodu)* Hue 254. 
Por. Sopel. 

Sąpolińska polityka = » roz- 
targnienie, ograniczenie umysłowe* 
(anegdota) Kuj. I, 60. 

Sąsiad: »Somsiad* Cisz. 289. Zb. 
IV, 96; ib. 253. Pozn. VI, 72; 
ib. 338. Rozpr. VIII, 197; ib. XX, 
434. .Somsiad* Zb. II, 232: ib. 
XI, 75. Pleszcz. 164. »Samsiad« 
Rozpr. VIII, 162. >Sąmsiad* Święt. 
200. .Siósiad* Maz. III, 104. 2 pp. 
1. mn ^Sąsiad* Ust. z Litwy. 

Sąsiada = .sąsiadka* Krak. IV, 
214. Choć. 47. Kolb. 212. Zejsz. 
121. Rad. II, 205. Łęcz. 124. 
Lub. I, 177. Nadm. 162. .Som- 
siada- Pr. fil. V, 886. Kuj. II, 11. 
Zb. VIII, 113. Rozpr. VIIL 88. 
Maz. III, 216. 

Sąsiadeczka p. Sąsiadka. 

Sasi ad e czyn = do sąsiadki na- 
leżący Kolb. 211. .Sąsiadecyn* 
Łęcz. 135. 

Sąsiadka: > Somsiiidka * Rozpr. VIII, 
88; ib. XX, 434 .Siósiadka* Maz. 
III, 104. Zdr. .Samsiadecka* 



Swięt. 87. 

Sąsiadów = sąsiada: * Sąsiadowa 
córka* Zb. 11,41. Wójc. II, Dod. 
106. 

Sasi a dżin = do sąsiady należący 
Kolb. 212; ib 215. 

Sąsiecznica = »nizkie belkowa- 
nie* (oddzielające w stodole są- 
siek od klepiska) Maz. III, 42. 
^Sąsiekniea = sąsiecznica* ib. 
333. 

Sąsieczysko: .Miałek nad sii^niom 
takie sasiecysko dziurawe, co 



108 



Sąsiedzki — Schlapać 



było w nim uośminaśeie korcy* 
Zb. VII, 24. 

Sąsiedzki = sąsiedni Pozn. 1, 157. 
II > Sąsiedzki* = niizwa tańca 
Hoff 61. 

Sąsiedztwo = prz\^aciele z są- 
siedztwa: »Sąsiedzlwo odzywa się, 
że chce... przekonać się o dostat- 
kach (narzeczonego)* Maz. V, 199. 

Sąsiek = » miejsce do składania 
snopów w stodole* Maz. III, 42. 
» Sąsiek = zasiek, klatka na zboże 
w stodole. Zwykle bywa jedno 
klepisko w środku i po bokach 
dwa sasieki* Pr. fil. IV, 872. 
W temże znacz. » Sąsiek* Kuj. I, 
81. Spr. V, 142. Pozn. I, 94. Was. 
41. Zb. XIV. 13. »Samsiek< Kozpr. 
VIII, 162. »Somsieg« Parcz. »Som- 
siek* Zb. X, 203. >Somsiek a. 
zapole* J. Łoś. >Sąmsiek« Rozpr. 
XXVI, 393. II »Somsiek = skrzy- 
nia na zboże, zrobiona z gontów* 
Rozpr. IX, 214. Toż Spr. IV, 312; 
ib. V, 412. Wisła V, 912. »Sąm- 
siek* Święt. 37: ib. 39: ib. 405. 
Rozpr. XXVI, 393. » Sąsiek = 
skrzynia na obrok* Krak. I, 154. 
Zdr. »Somsiecek« Rozpr. IX, 214. 
• Sąmsiecek* Święt. 152. || »Som- 
siek = spichrz* Pr. fil. III, 307. 

Są sieknie a p. Sąsiecznica. 

Sąsietnica = »bląg, oddzielający 
bojowisko od sąsieka* Pozn. I, 
94 (z r. 1793). Por. Sąsie- 
cznica. 

Sążeń: »Sózej* Rozpr. VIII, 103. 
»Siżeń* Hilf. 180. 

Scabanić p. Nacabanić. 

Scadra p. Szczadra. 

S c a p i ć p. Szczapie. 

Scebiątko = » mały szczupak « 
Pr. fil. V, 875. 

Scegotać = » szczękać zębami* 
Pleszcz. 42. 

Sceklawy = >o psie czujnym 
i często szczekajacYin* Spr. V, 
412. 



Scelić = » zrobić całym* Zb. II,. 
10. 

Scelina p. Szczelina. 

Scepa p. Szczep a. 

Scerębel = » przerębel* Mil. 

Sc er ta = > sterta* Ust. z Pułtu- 
skiego. 

Scerzpp. Sierp. 

Scewicć »a. wycewieć = wyschnąć^ 
schudnąć (z choroby)* Spr. IV, 
375 p. w. Cewieć. 

Scezula p. Szczeżula. 

Schab: ^Śchab* Pozn. II, 244. || 
• Schaby = rodzaj szamerowania 
kapoty* Pleszcz. 16. || » Schaby 
= plecy (pogardl.)* Mil. 

Schadzać = używać w noszeniu r 
»Ten kufer sukien, com ich nie- 
schodziła... sami se schadząjcie* 
Was. 199. II »Schadzać się* = 
schodzić się: >Ku mnie chłopcy... 
się schadzajcie* Zejsz. 62. 

Schadzka = » nabożeństwo bra- 
ckie* Pobł. 85. 

Schapać »a. pochapać = zedrzeć^ 
podrzeć np. obuwie* Krasn. 300. 

Schapić = »złapać< Fed. 408. 

Schapscydensowanie = » bez- 
prawne przyswojenie sobie np. 
intraty* Rozpr. XVII, 37. 

Schatłać się: » Cztery konie i wóz. 
długi, to są Kasiu moje cugi: da 
do ciebie się schatłały, dziś z tobą 
się pożegnały* Zb. VIII, 108. Por. 
Schełtać sie. 

S c h e d = » zebranie : idziem do gminy 
na sched* Spr. V, 121. Por. 
Schód. 

Scheda = » człowiek mizerny, bie- 
dny, chudy* Spr. V, 121. 

Schełtać się = »zmieszać się^ 
zbełtać się np. śmietanka się scheł- 
tała* Tst. z Nałęczowa. 

Schlać = » zjeść* Udz. > Jeden sie 
schlał, drugi spił* Kuj. I, 284. 

Schlapać = > polać wodą* Spr. 
IV, 870. >Schlapany a. ściapany 
= ubłocony, mokry* Kolb. rękop. 



Schlastać — Schód 



loy 



»(lały sie sch łapał tein ciastem* 
(== powalał się) Chełch. II, 57. 
II »Schlapać = zjeść* Zb. VII, 
97. »Schlapać się = upić się* 
Krasn. 300. 

Schlastać = wybić : » Kańcuganiy 
(wołu) schlastać* Łęcz. 58. || 
• Schlastać się = nimis defututus 
esse, zblednąć, wyniszczeć* Czark. 

Schlibić się = pochlebić : » Baba 
chciała wogrodnikowi schlibić się* 
Kam. 131. 

Schlubnąć = »opaść z sił* Pr. 
fil. V, 875. 

Sc hi ud: > Tom pór (topór) z szero- 
kiem ostrzem, w nomenklaturze 
Podczaszyńskiego Warsz. 1855 na- 
zwany schlud, sklut* Lub. I, 84. 

Schludzić = > u porządkować* Ust. 
od Kryńskiego. 

Schl ustać »a. scbrustać = zjeść 
chciwie* Was. 246. 

Schłcptać = wypić: »Schłeptał 
piwo* Maz. V, 243. 

Schłopotany p. Skłopotany. 

Sc h mulić się = >zasępić się, 
skrzywić się, posmutnieć* Pr. fil. 
IV, 806. 

Secłinąć = > schnąć* Maz. V, 34. 

Schód a = > schód*' Wisła I, 319. 

Schodek = » koniec : byłam na 
schodku tygodnia w mieście* Spr. 
IV, 380. P. Schodek. 

Scłiodny= » najczęściej o strzel- 
bie, na którą według przesądu 
myśliwych najczęściej zwierzyna 
wychodzi* Ust. z Wołynia. 

Schodzić = wydeptać : » Progów 
nie przedepce, podwórza nie scho- 
dzi* Maz. III, 254. || »Schodzić* 
= umrzeć?: » Lepiej pójść za 
mąż, niź schodzić dziewczyną* 
Łys. 27. II »Scliodzić* = wscho- 
dzić: » Trzy razy, jak słońce scho- 
dzi, idą na obkoło stołu* Zb. VIII, 
279. >Kozmaryjan zielony mi scho- 
dził* PiOg. n0 332. II .Schodzić* 
= zniszczyć przez noszenie : 



• Niechże schodzę te trzewiczki* 
Wójc. II, 70. > Chusty schodzić* 
Maz. II, llO. W temże znacz. 
Zb. VI, 158. Zb. Vni, 80. Was. 
199. II .Schodzić się* = zbli- 
żyć się: .Schodzom sie = mają 
się żenić* Zb. VII, 5. || .Scho- 
dzić = pójść: schodź, przynieś; 
schodzę = pójdę* Ust. z Litwy. 
.Schodź do kowala* = idź Zb. 
XII, 44. II .Schodzić z pola = 
o psie, gdy dla starości już nie- 
zdatny do polowania* Pr., fil. V, 
875. II .Schodzić*: .Na cem-by 
świat schodziuł = coby ludzie 
robili* Święt. 677. »Zeby go dłuży 
schodziejo, zęby do rana móg wy- 
trzymać* Cisz. 174. II .Schodzić 
= szkodzić* Fed. 408. 

Scholerować = .zwymyślać od 
cholery* Pr. fil. V, 875. ' 

Schorzeć >a. zachorzeć = zacho- 
rować* Zb. II, 256. 

Schowa = schowanko : . Dukalf 
mniała w schowie* Derd. 93. 
.Z l!sv schowf = z lisiej jamy*^ 
ib. 76.' 

Schować: .Siiowaó* Zb. VII, 6; 
Spr. IV, 31. Schow = schowaj* 
Ust. z Jaworza. Zb. IV, 199. || 
> Schować się z czem « : . Una 
mówi, zęby sie schował ze s wo- 
jom mowom, ze tó nieprawda* 
= żeby milczał Zb. V, 257. 

Schowanko = . miejsce do scho- 
wania* Powsz. 

Schowek = .miejsce do schowa- 
nia* Udz. Toż Zb. I, 51. .Scho- 
wka, schowek = kryjówka* Święt. 

Schód: >Na prożku i na schodzie* 
Maz. V, 288. || .Schód miesiąca 
= ostatnia kwadra* Ust. ze Świę- 
cian. .Na schodzie księżyca* W^i- 
sła III, 490. Zb. VI, 184. Pr. fil. 



V, 875. 
gromady 



I .Schód == zebranie 
ub gminy* Pleszcz. 42. 



Por. Sched. 



110 



Schodek — Scvkać 



Schodek: » Sadek a. schodek =: 
beczka* Wrześ. 20. 

Schowka p. Schowek. 

Sc hro miały = »chorowity, nie- 
zdrowy* Ram. 56 p. w. Chromy. 

Schromstad >a. pochromstać = 
pogryźć, zjeść* Zb. XI, 277. »Kot 
schromstał myszkę* Glin. III, 161. 
W temże znacz. >Schrómstać« 
Ust. z Litwy. 

S(j bronić = » sprzątnąć : schroń 
to = sprzątnij to* Spr. IV, 30. 

Schrosnąć: > Chmielu... nie jednej 
ty pannie wianecek schrośnies* 
Oles. 41. Toż Krak. II, 54. Kieł. 
I, 70. 

Schrościć: » Pości, co dopadnie, to 
schrości* Święt. 680. 

Schrómstać p. Schromstać. 

Schrustać p. Scblustać. 

Schrzępać = > pożąć powoli z kło- 
potem* Spr. IV, 370. 

Schocićsię = » nabrać ochoty* 
Rozpr. XVII, 69. 

Schudnąć: »Scbudniety* = wy- 
chudły Rozpr. VIII, 95. 

Schwacenie = rodzaj choroby 
koni Kara. 108. Por. Schwacić 
się. 

Schwacić się = >ochwacić się: 
każdy kóń sie żytem schwaci* 
Pr. Gl. V, 875. || .Schwacić* 
p. Schwycić. 

Schwalnie = » naumyślnie. Pr. 
fil. IV, 287. Toż Ust. z Jaworza. 
W temże znacz. >Swalnie« Wrześ. 
22. 

Schwalować = » uchwalać, apro- 
bować, potwierdzać: akt się sch wa- 
łuje* Pr. fil. V, 875. 

Schwycić: »Schycić« Krak. IV, 
34. .Schwacić* : .Schwaci noż* 
Hilf. 105. .Skwicić*: .Skwicę* 
Maz. III, 256. Por. Schytać. 

Schybae: » Mówią (o rogu stróża 
nocnego): to za bas obstoi; bo 
w to się schyba, bręczy, snadnyj 
sie liraje* Zb. I, 27 p. w. Przebirka. 



Schycić p. Schwycić. 
Schylącką stać = .schyliwszy 

.się* Pr. fil. V, 875. 
Schylisko = .łasknwizna, chleb- 

łaskawy < (^er. 
Schynąćsię .a. schytnąć się = 

zwichnąć krzyż, przełamać się- 

(o dziecku)* Pr. fil. V, 875. 
Schytać = .schwytać* Rozpr. VIII, 

225. Maz. III, 166. Święt. 425. 

Fed. 408. 
Schytnąć się p. Schynąć się. 
S c h y t r z y ć : .To sch y trzy oczko, 

to zmarszczy czoło* Pozn. V, 36. 
Scoka p. Szczęka. 
Scopić p. Szczapić. 
S c o t w a: . Chłop nie wierzy. Scotwa 

ta babo djabła przedoles!* Wisła 

VI, 145. 
Scubeć >a. scubta, scubetka = 

szczypta np. scubeć soli, maku* 

Pr. fil. IV, 873. 
Scubeł p. Szczubeł. 
Scubetka p. Scubeć. 
Scubta p. Scubeć. 
Scudować = > poprzewracać, nie- 
porządek zrobić* Spr. IV, 370. 
Scudzać = .dłubać, przetrząsać: 

nie scudzaj mi w torbie* Spr. V, 

413. 
S c u 1 g a ć . sculgnąć = palcami gło- 
śno prztyknąć* Spr. V, 413. 
Sculgnąć p. Sculgać. 
Scułek = .polewka od klusok* 

Pleszcz. 44. 
Scwoł p. Szczwoł. 
S cycka = .ślina w ustach na wi- 

dok jedzących osób: nas scycka 

zbira jag uuni jędzo* Rozpr. IX, 

214. 
S c y c k a ć = > wyssać < Kolb. rękop. 
Scy ganić = oszukać: .1 tak scy- 

gjinió siebie* Wisła IX, 230. 
S c y g ó 1 n y : .Brat zasoł do pieści 

o scygólnyk dwók wótrzniakak 

i pięci karpielak t. j. o niczem 

więcej « Spr. V, 413. 
S c y k a ć p. S z c z y k a ć. 



Scykawka — Se 



111 



Scykawka = » czkawka* Czark. 

Jastrz. 
Scykutka p. Czkawka. 
Scypica = >szczypawka< Spr. V, 

413. II >Scypica« p. Szczep a. 
Sc y piór = » lekarz, który szczepi 

dzieciom ospę« Udz. 
Scypułka p. Szczypułka. 
Scyrbac = »1, nóż wyszczerbany 

2, człowiek... któremu brak kilku 

zębów z przodu* Spr. IV, 30. 
Scyrkać = > dzwonić dzwonkiem 

lub łańcuchami* Spr. IV, 360. 
Scyrznie p. Ściernie. 
Scywnie = > przykrzy się« Pr. fil. 

•IV, 246. Toż Rozpr. XVII, 84. 
ScYwno = » tęskno* Zb. IV, 192. 

Toż Kai. I, 36; ib. 256. 
Scyźryk = scyzoryk: »Felcerzy... 

ostrzą scyźryki* Zb. VIII, 76. 
Sczepiać się = >coire (o psach)« 

Pr. fil. V, 876. 
Sczerzniac p. Skierzniac. 
Sczeznąć p. Szczeznąć. 
Sczybry = » leżanina w lesie, ga- 
łązki* Pr. fil. V, 157. 
Sczyniad: » Scyniać = przy wianiu 

zboża zmiatać plewy* Rozpr. XI, 

188. 
Sczyniak = » duże sito do sczy- 

niania t. j. otrząsania z grubego 

zboża* Krak. IV, 320 p. w. Sito. 
Sczynianie p. Sczyniak. 
Sczynki = > odpadki* (zboża przy 

jego czyszczeniu) Krak. IV, 320 

p. w. Sito. » Sczynki = plewy 

zebrane z różnego gatunku zboża* 

Spr. IV, 339. 
Se p. S. 
Se = » wołanie na woły* (= kse, 

ksobie t. j. na lewo) Wisła III, 

739. Toż Aten. 1879, I, 503. 

Por. Eć. 
Se = . sobie* Spr. IV, 329. Fed. 

408. Zb. I, 51. Opól. 30. »Soe 

a. se = sobie* Rozpr. VIII, 199. 

• Będziesz se ty poglądała* Rog. 

n^ 4. »Będę ja se bębnował* ib. 



n® 9. »Nie bierz se* ib. n<* 12. 
> Obierz se szwadronę* ib. etc. 
> Zdarłabym se nogi* Goszcz. Ta- 
try 150. » Kazali se grać* ib. 274. 
>Piie se zbójnik* ib. »Co se o kim 
myśli* Tyg. ii. 1, XII, 26. »Jedź 
se do wdowy* Wójc. I, 153. 
» Kupię ja se sznuróweczkę* ib. 
161. »Zbierajże se jagódeczki* 
ib. 162. »Pan młody... piwko se 
toczy* ib. 228. » Zagwizdał se* 
ib. 248. > Bośmy se pozbijali ko- 
lana* ib. 271. »Owiń se nóżeczki* 
ib. 285. » Wyrwali se po liste- 
czku* ib. 289. >Każ se konia 
siodłać* ib. 295. »Warkoczki se 
załóż* ib. II, 17. » Straciłem se 
złoty* ib. 55. »Źal mojej Kasieńki, 
com se ją opuścił* ib. 56. Po- 
dobnie: ib. 195, 199, 200, 206, 
211, 240, 312, 360 etc. Rog. 
n* 13, 18, 39, 53, 54, 63, 68, 
87, 88 i t. d. bardzo często. Sand. 
23, 26, 27, 28, 29, 31, 45, 46, 
48, 52, 54, 65, 66, 67, 69, 71, 
73, 77, 90, 91, 94, 113, 114, 
120, 130, 132, 150, 155, 157, 
188, 204, 219, 223. Oles. 42, 
43, 46, 55, 128, 140, 141, 147, 
166, 169, 170, 176, 435, 455. 
» Szczęśliwa se jestem* ib. 158. 
• Uwielbiłaś ci se, sama nie wiesz 
kogo* ib. 156. Del. 105. Kolb. 
247. Rozpr. IX, 185; ib. 318. 
Kam. 8, 10, 11, 14, 16, 18, 28, 
31, 33, 36. Kuj. I, 284; ib. II, 
52. Kozł. 28, 37. 44. .Sama jd 
se sama* ib. 71; ib. 221. Krak. I, 
230. Zb. II, 238. Zb. IV, 96, 
123, 224. Zb. VI od str. 86 pas- 
sim. Rozpr. X, 191. MatusiakKw. 
18. Zb. IX, 14; ib. od str. 174 
passim. Zb. VIII, 249; ib. 299. 
Zb. XII, 203. .1 se poleciał* Zb. 
IV, 98. »Żem se zaśpiewała* Was. 
176. II »h50« = się: » Zaśpiewaj 
se tamuj, ka se las rozwinie* (= 
się las rozwinie) Zejsz. 45. »Po- 



112 



Seblec — Sełedec 



wiedz, nie taj se« ib. »Nie bój 
se roboty* ib. 44. > Niech se nie 
frasuje* ib. 43. || »Se«= siebie 
po przyimku: »Do se samy* (do 
siebie samej) Hilf. 102. »Se« = 
sobie po przyimku: »W6 se (o so- 
bie) = osobno* Hilf. 119. >Prz^ 
se* (przy sobie) ib. 149. Por. 
Się, So 

Seblec = » ze wlec, zdjąć odzienie: 
seblek koszula* Pr. fil. V, 876. 

Sebłócyć = » zdejmować odzież c 
Pr. fii. V, 876. .SeWócyć sie = 
rozbierać się* ib. III, 307. 

Sebóm p. Się. 

Sechhnąć = » schnąć* Pr. fil. IV, 
873. 

Secówka p. Soczewka. 

Sedme p. Siedm. 

Sedmówka = > biedronka, Gocci- 
nella* Zb. V, 107. Junota 4. 

Sedno = »znak biały na pośladku 
sarny, toż, co: chustka, serwetka, 
zwierciadło, myśl.* Pr. fil.V, 876. 
II » Sedno*: Nie mas ino gdcie, 
nie mas ino jedne, jesce dziura 
w sednie* Zb. XII, 170. 

Sedzelina= » okiść na drzewach < 
Spr. IV, 349. »Sedzelina« =sadź, 
osadź, t. zw. na Mazowszu 'biały 
mróz' na dachach i drzewach ib. 
313. Toż ib. IV, 413. Rozpr. XVII, 
ó9. »Sędzielina* ib. 93. Święt. 
»Sędzielizna* Krak. IV, 320. 

Sej: »Ni tej, ni sej = tędy owędy; 
tej sej = tam siam* Pobł. 56. 

Sej ac p. Sijać. 

Sej eh = »spryt* Pr. fil. IV, 246. 

Sejec p. Sojec. 

Sejpać »a. siejpać = skubać, roz- 
skubywać jakąś tkaninę np. siej- 
pać sarpi* Pr. fil. IV, 873. 

Sekmanić p. Szachlerzyć. 

Sekret przycisnąć = » przyło- 
żyć pieczęć* Pr. fil. V, 876. 

Sekstern = »kajet, zeszyt* Ust. 
z Litwy. 

Seksu m p. Fiksum. 



Sektać = » szeptać* Parcz. 

Sekty = > szepty* Parcz. 

Sekuciarz = > egzekutor sądowy, 
woźny komisarza obwodowego « 
Pozn. I, 68. 

Sęku ci na = » odrobina, odłamek, 
opiłek « Święt. 

Sekucjap. Egzekucja. 

Sekuladka »a. siej picha, fiu tka = 
potrawa z ziemniaków, ugotowa- 
nych na rzadko z pietruszką i pie- 
przem* Wisła VII, 74. >Sekula- 
tka* ib. VIII, 595. 

Sęku larum = przyśpie w : > Seku- 
larum prochtorum sekuratum do- 
ktorum* Kolb. 117. Por. Prory- 
jernum. 

Sekunda = altówka: » Grała se- 
kunda i bas* Maz. I, 277. || »Se- 
kunda* = wahadło* Wrześ. 20. 

Sekundówka = » altówka* Rud, 
75. 

Sekuracyja = » asekuracja* Pr. 
fil. IV, 246; ib. V, 876. Spr. IV, 
329. 

Sckurować = » asekurować* Spr. 
IV, 329. 

Sekutnik p. Egzekutnik. 

Sekwia = »relikwja« : »Wezmę 
sckwię (= relikwio) w rękę* Łęcz. 
180. 

Seląg p. Sieląg. 

Se lach a = -dziewczyna rozczo- 
chrana lub z kołtunem* Mil. 

Selenie = » różnie* Sab. 136. 

Se le niejaki = »różny* Sab. 136. 

Selery = »małe wiszące kołtunki 
u małych dzieci* Mil. 

Scligać = » przesuwać się na po- 
śladkach (o małych dzieciach nie- 
umiejących jeszcze chodzić* Czark. 

Selniczka = »(? może myłka K.) 
solniczka* Maz. III, 44. 

Selug = >kapica u cepów (rzadko 
używane) Święt. Toż Rozpr. XVII, 
93. 

Sełedec: » Ukraińcy przeplatają ko- 
smyk włosów pobocznych wstąż- 



Soni cerować — Serdak 



113 



kami, jak Podhalanie, i ten zowie 
się se^edcem* Goszcz. Tatry 108. 

Seincerować= » obmawiać, oczer- 
niać « Święt. Por. S e n s e r o w a ć. 

Semerdak = » człowiek lichy, sła- 
by, nierozgarnięty i bez chara- 
ktera* Spr. V, 413. 

Seminarja = »«eniinarjum« Ust. 
z Liłwv. »Seminarvja« Roz|>r. IX, 
129: i'b. X, 227. ' 

Seniła = * bułka* Tyg. ii. 1870, 
II, 70. Por. Żemła. 

Sempli niista: »Semplimista z swo- 
im smyczkiem, w wykwintnćm 
fraczku paryskiem* Kuj. II, 171. 
(Z pieśni dworskich i wiejskich). 

Sen: »Syn« Rozpr. VIII, 242. 4 pp. 
1. mn. »Seny« Rozpr. III, 348. 
»Sen = marzenie senne, gdy so- 
mnus = śpik« Wisła III, 89. Toż 
ib. 747 i Osip. 

Sendrak= » młvnek do mielenia 
zboża: (nazwa ma pochodzić od 
nazwy wsi (?), zkąd je sprowa- 
dzają, ale lidciej ani podobnej na- 
zwy niema w Słown. Geograficz- 
nym)* Hempel. 

Senck r^ sen: »Kociu... przynieś 
memu dzieciąlkowi scenek* Pleszcz. 
224. 

Senior = > urzędnik w salinach wie- 
lickich* Krak. I. 59. 

Senserować = » przy mawiać, cen- 
zurować: kto mnie senseruje, niech 
go kolka kole* Pr. fil. IV, 246. 
Toż Rozpr. XVII, 84. »Nie sen- 
seruj kawalerze o mojej głowie* 
Pr. fil. V, 876. Por. Cenzuro- 
wać. 

Senterunek p. Asenterunek. 

Sen-trawa = cudowne ziele Glin. 
I, 23; ib. II, 28. 

Sensów = » Sędzi szów^ • nazwa miej- 
scowości)* Zb. XV, 162. 

Sępa = »anus: wziąć lub dać komu 
w sepę* Szkolne, list. z Litwy. 

Separacja = »usamowolnienie wło- 
ścian* Pozn. I, 42. 

ftlowBlk T. y. 



S e p e 1 i ć p. S z e p i e 1 i ć. 

S e p e 1 1 a w y = > szepleniacY * Spr. 
V, 413. 

Sep e tura :^ » sepultura, Jikt zej- 
ścia* Pr. fil. IV, 246. Toż Parcz. 

S e p i e 1 i ć p. S z e p i e 1 i ć. 

Sepolić Szepielić. 

Ser... p. S y r . . . 

Serafin : »Cheruminv, Serafiny* 
Kozł. 244. II » Serafin*: »Pas 
z czarnego serafinu czyli wełny* 
Pozn. I, 70. 

Serce: » Serce tylko o ludzkiem; 
o zwierzęcem i dzwonowem: sier- 
ce* Hoff41. »Sierce« Zb. VII, 44. 
Pr. fil. V, 878. »Svrce* Chełch. 
I, 160. »Serdce« Konopnicka, Na 
drodze. 3 pp. 1. p. » Sercowi* 
Święt. 213. » Jeśli ty masz smu- 
tne serce ku nmie, mam ja ku 
tobie wesołe* Rog. n® 162. >Mieć 
na sercu a. sumieniu = bvć cho- 
rym na żołądek* Nadm. 138. || 
» Serce = nazwa pieszczotliwa 
w znacz, mój ty, moja ty* Roczn. 
234. »Jebruckie serce = prze- 
kleństwo* Pr. fil. III, 312. II 
» Serce = rdzeń drzewa np. bzu* 
Osip. II » Serce == siatka lejko- 
wata, osadzona wewnątrz innej 
większej sieci (wierszy)* Prac. Toż 
Pr. fil. IV, 873. » Serce = część 
bębenka, więcierza lejkowatego* 
Prac. II >Zdr. »Serduszeczko* 
Rog. no 231. Por. Serdeczko, 
S e r d e ń k o. 

Sercoń = >wół ze znakiem serca 
na czole* Krak. I, 178. 

Serc owiń a = » rdzeń drzewa np. 
bzu* Ust. z LiiwY. 

Sercula = » krowa ze znakiem 
serca na czole* Krak. I, 178. 

Serczarz: »Sercarz = 1, robiący 
sery 2, kradnący sery* Święt. 

Serdak = » krótki kożuszek bez 
rękawów* Wrześ. 20. Toż Wrześ. 
T. 1 7 i 43. Rozpr. X, 202. Spr. 
V, 413; ib. IV, 349. Wisła VIII, 

8 



114 



Serdce — Serokos 



213. Witw. 38. W teinże znacz. 
»Sardak« ib. 13, 23, 87. || >Ser- 
dak = rodzaj gorseta fałdowanego, 
dziś mało używany* Kuj. II, 276. 
W temże znacz. ib. I, 67 i 70. 
> Serdok = katanka (rzadko używ.)« 
Swięl. 

Serdce p. Serce. 

Serdeczek = » środkowa częśd 
wianka: Wiła Marysia wianecek, 
z drobnej ruteńki serdocek* Pr. 
fil. IV, 246 Toż Maz. III, 175. 
Rad. I, 208. Lub. I, 21 7. Wisła VII, 
689. »Z drobnej rułycki syrdy- 
cek€ Zb. VIII, 267. »Z drobnej 
ruteńki serdeczek (= z samych 
kwiatów) « Wójc. II. 67. 

Serdeczko = » serce* Zb. IX, 173. 
Rog. n'>122, 143, 197, 259, 262, 
293, 296, 459, 480. »Łagodne 
słóweczko, djabelski serdeczko* 
Ginc. 22. »Janiczku sordoczko« 
Wrześ. T. 30. 

Serdecznia = » jagódki czerwone 
mająca roślina leśna* (Nie podano 
zkąd wzięte). 

Serdecznik = >nawrotek, Alche- 
milla vulg.« Petr. » Serdecznik = 
rośl. Leonurus oordiaca* Osip. 

Serdeczny: » Serdeczny palec = 
pierwszy przed palcem małym* 
Osip. W temże znacz. Chełch. I, 
160. II > Proszek serdeczny = 
pnlvis pro infantibus* Wisła III, 
90. 

Serd o I = duży serdelek: » Jejmość... 
zajadająca potężnego serdela* Wil- 
koński Ramoty V, 281. jj >Ser- 
del*: » Poszła paima na ziółko, 
na ziółko, serdelu , na ziółko ... 
I zaczęła wionki wić, wionki wić, 
serdelu, wionki wić* Kuj. II, 53. 

Serdenek: > Jedzie serdenok po zie- 
lonej dąbrowie* Kai. I, 155. 

Serdeny = » duży, okazały* Udz. 
W temże znacz. >SerdYnv« Zb. 
I, 51. 

Serdeńko = serce: »Pocies moje 



sfTdeńko* Kozł. 64. || » Serdeń- 
ko « = nazwa pieszczotliwa: •Ser- 
deńko moja, czegożeś mi tak smu- 
tna?* Wójc. I, 127. W temże zn. 
Bar. 133. Kolb. 186. Chełm. I, 
151. 

S e r d u 1 a = nazwa pieszczotliwa: 
• Serdulo moja* Pozn. IV, 204. 

Serdunia = nazwa pieszczotliwa : 
»Serduniu moja* Wisła VII, 148. 

Serduszeczko p. Serce. 

Serdyny p. Serdeny. 

Seredynka = nazwa pieszczotli- 
wa: »Seredynko moja, cemuześ 
mi tak smutna (Krak.)* Wisła VI, 
305. 

Seredzić p. Szeredzić. 

Serektóm = przyśpiew : * Ser eklóm 
banom, banom madę kanóm, a wi- 
tere fratres, fratres i zanum* Pozn. 
V, 45. 

Serem no = » smutno* Zb. II, 252. 

Serjo: » Maciek wypadł z kijem se- 
ryjo i se poleciał z ta .fantazvja« 
Zb. IV, 98. 

Sernica = » suszarnia serów* Wisła 
IV, 571. 

Sernik = > worek do wyciskania 
sera* Swięl. Toż Pr. fil. IV, 873. 
II » Sernik = domek przewiewny 
na czterech słupach lub jednym, 
służący do przechowywania serów 
w czasie lata* ib. Toż Wisła IV, 
571. II » Serniki = pierogi z sera 
zwane leniwemi* Pr. fil. IV, 873. 
Toż Osip. II » Sernik*: >Orać 
w sernik = orać ukośnie* Pr. 
fil. IV, 873 

Serny = do robienia sera służący: 
»Serny worek* Swięt. 13. Toż 
Rozpr. IX, 217. 

Serokopytnik = » niewielki ptak 
drapieżny; srokosz (lanius excu- 
bitor)* Osip. 

Serokos = » gatunek ptaszka le- 
śnego* (srokosz) Pr. fil. IV, 873. 
»Syrokos = ptak srokacz* ib. 
252. >Syrokos a. syrokosa = 



Serowiatka — Sezam 



115 



dzierzba, srokosz (Lauius exeubi- 
tor)« Spr. V, 123. Toż Rozpr. 
XVII, 64. 

Serowiatka » a. serojadk a = gatu- 
nek bedłki. Pr. fil. IV, 873. .Sv- 
ro wiatka = gatunek grzyba; su- 
rowiatka, syrojeszka« ib. 252. »Sy- 
rowiadka = bedłka, gołąbek (Aga- 
ricus russula)« Spr. V, 143. »Sy- 
rowiałka* w temże znacz. Zb. II, 
14. Mil. 

Serowiec = placek z serem Krak. 
I 282. 

Serowy = » surowy* Pozn. I, 244. 
Toż Ust. z Litwy. » Serowy, sero- 
wy, syrowy = surowy (w zna- 
czeniu tylko fizycznem) np. groch 
syrowy« Pr. fil. IV, 246. W temże 
znacz. »Serowy« ib. V, 876. Wisła 
III, 89. Ram. 192. >Syrowy« Zb. 
I, 5. Pelr. Osip. O. || » Serowy 
= wilgotny, mokry, świoży* Ram. 
192. 

Serpać = >żłopać, pić głośno, 
chłeptać* Kolb. rękop. 

Serpanka = » chustka na głowę* 
(opis) rus. Zb. XII, 88. 

Sert-pert »a. sertu-pertu = aby 
zbyć: robić co sert-pert* Pr. fil. 
V,'876. 

Serwantka == » szafa oszklona dla 
chowania srebra i szkła stoło- 
wego* O. 

Serwaser: » Wódka z serwaserem 
i piekielnym kamieniem* Krak. 

III, 86. 

Serwatka :^ »z której robi się 
sidup, t. j. ser i twaróg* Pr. fil. 

IV, 873. »Syrwatka a. cyrwatka* 
Spr. IV, 31. 

S e r w e s o w a wódka :^ » kwas azo- 
towy* Święl. 636. 

Serwetka p. Sedno. 

Serwus = powitanie galicyjskie: 
> Serwus, już tak prędko I* Sewer. 

Sesja: »Gesyja* Kam. 154. 

Seszyca: » Sesz^ca = rękojeść 
u pługa* Hilf. 180. 



Setecnica = » wszetecznica* Pr. 

fil. V. 876. 
Setecny = » setny, tęgi, dzielny << 

Rozpr. XXVI, 393. 
Setme p. Sicdm. 
Setmćdzesti = »siedmdziesiąty« 

Gen. 46. 
Setnie = » niezmiernie* Fed. 408. 

• Setnie = dużo, siła* Spr. IV, 
329. » Setnie = tęgo, dobrze* 
Sab. 136. » Setnie = po stu razy, 
bardzo, niezmiernie* Sand. 265. 
> Setnie = dzielnie* Krak. II, 83. 

# 

• Setnie = bardzo, potężnie* Swięl. 
>Rił się setnie* Oles. 107. » Ura- 
dowałbyś mię setnie* Kam. 64. 

• Setnie luto = zimno* ib. 79. 

• Cybula się tam setnie udawała* 
ib. 90. » Sotnie uściwi ludzie* ib. 
128. » Setnie zradowany* ib. 138. 

• Wielu ludzi... namęonł setnie* 
Święt. 458. •Selno* w temże zn.: 

• Setno go obedrą* Kam. 126. 
Setno p. Setnie. 

Setny: • Powiedział, że setnego bę- 
dzie ostrzegał, aby baranów... nie 
zbierał* (w zn. każdego) Kai. I, 
227. II » Setny = stokrotny, nie- 
zmierny, tęgi, łebski, dzielny* Krak. 
IV, 320. »Setny= dość duży* Spr. 
IV, 30. »Selny = piękny, w.spa- 
niały* Cer. •Setny = tęgi, duży: 
a to setna dziewka* Udz. Toż Zb. 

I, 50. •Setne z tego ucieszenie* 
Kam. 68. »Wiecór był setny* Rad. 

II, 163. 

Sewerektur = przyśpiew: »Se- 

werektur, dektur, przecherektur* 

Kozł. 53. 
Seweryn: • Kseweryś < Święt. 252. 
Sewiecki = » szewski * Rozpr. 

XXVI, 393. 
Sewinoga = » kulejący na nogę* 

Święt. Toż Rozpr. XVII, 93. 
Sezam: »Sadzamin* Chełch. I, 184. 

• Salsomo* Cisz. 99. •Zara* ib. 
100. •Cezanna* ib. 102. »Cćza- 
ma* ib. 106. •Sieżama* ib. 105. 

8« 



116 



Sę — Siabelowy 



Sę p. Sam. 

Sędzia: * Sędzi « Parcz. » Sądzia « 
Pr. fil. V, 875. 2 pp. 1. p. •Sę- 
dzię* Rozpr. VIII, 96. Toż ib. 
129. II » Sędzia = starosta we 
frycowaniu. Kuj. I, 238 i 239. 
> Sędzia w grze w fanty* Zb. X, 
77. II » Sędzia = sędziowie: sądź- 
cie mnie panowie sędzia* Pr. fil. 
V, 876. 

Sędziaty = » gruby, tłusty* O. 

S ę d z i ć = » zachodzić szronem, go- 
łoledzią na drodze, ścinać się 
w lód (o wodzie)* Krak. IV, 320. 

Sędziolina, Sędzieliznap. Se- 
d z e 1 i n a. 

Sędziolniki p. Szędzielniki. 

Sędzin = do sędziego należący: 
.Sędzin* Rozpr. VIII, 126. 

Sędzina = »sadź, sędzielizna* Pr. 
fil. IV, 246. W lemże znacz. >Sę- 
dzizna* ib. V, 876. Por. Sed że- 
li na. 

Sędzioł p. Szędzioł. 

Sędzizna p. Sędzina. 

Sęk = » część radła diewniana, na 
klórej osadzona jest radlica* Hem- 
pel. Toż Lub. I, 83. J. Łoś. || 
>Sęk = rośl. Pulsatilla palens* 
Wisła III, 91. II .Sęk«: ^Męż- 
czyźni (w Luszkowio) noszą spo- 
dnio czyli portki na sęku, bu- 
ty wywracane* Pozn. II, 39. 
II »Sęk, pęk, zakuty, seść oców 
;i trzy d. . (Chłop orze parą wo- 
łóu)< Zb. VI, 10. 

Sękoc = > drzewo sękate* Udz. 

Sęnioc p. Sojec. 

Sępny = » posępny: sępny dzień* 
Pr. fil. V, 876. 

Sfajdać się = wypuścić kał: >Jak 
sie świnia sfajda* Zb. .XII, 168. 
»Kosula była sfajdana* ib. XV, 39. 

Sfasować = > ściągnąć, zatrzymać 
np. konie* Pr. fil. IV, 246. > Sfa- 
sować = przyciągnąć cuglami 
głowę do chomąta* ib. V, 876. 
II > Sfasować się = zmęczyć się, 



zchodzić się* Lub. II, 211. Por. 
Fasować się. 

SfJagany »a. sflażony = zabłoco- 
ny, zaszargany* Mil. 

Sfolgować = » ustać, zaczekać: 
sfolgujta-no, to pojadzim razem* 
Spr. V, 121. » Sfolgować = za- 
czekać: sfolguj-no, to wlezę na 
wóz* ib. 107. II »SfolgowMĆ« = 
zachować, zaoszczędzić: » Twoje 
rącki spracowane... moje rącki 
.sfolgowane* Kieł. I, 174. 

Sfora p. Swora. 

Sformowana = »de puella men- 
struas jam habente* Ust. z Litwy. 

Sfor mać p. Przesforniać. 

Sfrunąć = » zlecieć: ptak sfrunął^ 
z drzewa; sfrynąć* Pr. fil. IV, 246. 

Sfrynąć p. Sfrunąć. 

Sfundować = założyć : » Klasztor 
sfundowali* Zb. IX, 16. || •Sfun- 
dować* = wymyślić: » Bodaj nie 
wiekował, kto na tym świecie ko- 
chanie sfundował* Łys. 13. Po- 
dobnie: Oles. 141. Zb. XV, 110. 

Sfutrować = » zgromić, zwymy- 
ślać, skarcić, zbesztać: sfutrowilł" 
go porządnie* Pr. fil. V, 876. 

* S i : » Dosiego roku * = tego roku 
Słowacki, Balladyna. »Si, sio: to 
to, to sio; ni to, ni sio; od siego 
do siego; ani tu, ani siu* Pr. fil. 
IV, 246. >0d siego do siego, daj 
nam Boże doczekać albo takiego, 
albo lepszego* ib. III, 301. 

Si :=: » odpędzanie kur: sil esi! hu 
si! he sil* Rozpr. X, 268. »A si 
kury! husial* Wisła III, 220. |[ 
>Si, si, si = przywoływanie ko- 
nia* ib. 739. Toż ib. VII, 748. 
Pobł. 157. Pozn. III, 135. || »Si 
si«: > Mojej babuleńce do piersi, 
moja babuleńka o si si. Mojej ba- 
buleńce do pępa, moja babuleńka 
kontenta* Łęcz. 85. 

Siabel p. Szabla. 

Si ab el bon p. Szablak. 

Siabelowy = sobolowy: >Siabe- 



Siabr — Siajcowad 



117 



Iowa capka* Maz. III, 26(5. Rad. 
I, 183. 

Siabr = » przyjaciel, krewniak* 
Petr. 

Siacie = >1, sianie 2, zboże: po- 
jadę do jarmarku na siście = 
po zboże« Spr. V, 413. Toż Wrześ. 
20. » Siacie = zboże* Sab. 136. 

• Siacie = zboże, owies « Zejsz. 
37. 

Siacisko = »las zasiany na raba- 
nisku* Spr. IV, 413. 

Siać »a. sialys, siol, szoć = nazwa 
tańca, szot* Pozn. V, XI. 

Siad: »SiatY = siany: las siaty, 
zasiaty* Spr. V, 143. Toż Wrześ. 
20. »Siejono = siano* Maz. III, 
184. »Siad* z 2 pp.: »Idę ja se 
prosa siać* Zb. III, 53. »Nie 
cbodźze go (prosa) tam siad* ib. 
Siad w ławę = siad pod sochę, 
pod skibę, przykrywać nasienie 
skibą* Pr. fil. IV, 873. »Siad się* 
= sypać się: >Z góry sie siecka 
sieje* Zb. XII, 124. || »Siad« = 
obsiewad: »Nie siej takiej roli, 
która nie zorana* Wójc. II, 200. 
II »Siać = świecić* Lub. II, 7. 
>Ja pojadę, gdzie się woda sieje* 
Zb. X, 311. » Idzie woda idzie, 
zdaleka się sieje* Zejsz. 142. Toż 
Goszcz. Tatry. » Bieży woda, na 
dole się sieje* Kieł. II, 171. Por. 
Sijać. 

Siadać: »Sodac, sodaje* Hilf. 181. 
II » Siadać* = przesiadywać: 

• Siadam w boru* (mówi zając) 
Kozł. 145. II »Siadad« = zacho- 
dzid: »Rosa pada, słońce siada* 
Maz. II, 60. Toż Łęcz. 105. || 
»Siadad na wędę*: »Głapia ta 
rybecka, co na wędę siada* Kętrz. 
69. II »Siadad* = o mleku: » Cza- 
rownica zaczaruje mleko tak, iż 
się wlecze lub prędko siada* Zb. 
V, 161. II »Siadad się a. zsiadad 
się = pękać (o skórze* na rękach 
i nogach): cysto mi sie nogi zsia- 



dały a. posiadały do krwie; na 
wiosnę sie ręce siadajom* Spr. V, 
413. 

Siadany = » taniec grany, gdy we- 
sehiicy siadają na wozy, jadąc do 
kościoła* Pozn. I, 189; ib. 244, 
248; ib. II, 83. W temże znacz. 
> Pieśń siadana* Zb. VI, 98. ^Śpie- 
^vają siadanego* ib 100. 

S i a d a w a ć p. S i a d o w a ć. 

Siadka p. Przysiadka. 

S i a d 1 a k = » nizki garnek * Spr. V, 

413. 
Siadł i sk o == >zniora* Pr. fil. V, 

876. 
Siadłać = > siodłać* Kuj. II, 285. 

Siadło = >miejsce siedzenia pta- 
ków, myśl.* Prz. ludu VI, 126. 

Siadłocha = » kwaśne mleko od 
krowy* O. 

Siadły: >Siadłe mleko = zsiadłe, 
kwaśne* Parcz. »Siadłe nogi = 
galareta* Pr. fil. IV, 246. || •Sia- 
dły = nizki* Spr. V, 413. » Sia- 
dły = krępy, przysadzisty* Kętrz. 
7. » Siadły dębczak* Beld. 26. 

Siadnąć = siąść: »Siadnął* Zb. V, 
210. Toż ib.VII, 37 i 74. ^Sia- 
dnij* Wisła VII, 102. ^Niek... sia- 
dnie* Zb. V, 231. »Siadnijmy« 
ib. 240. 

Siadocha = » szadocha , nazwa 
krowy szadej* Pr. fil. V, 876. 

Siadować = siadać: »Siadowała< 
Zb. IX, 205. »Siadawali* ib. 179. 

Siadowisko = » strych chaty, po- 
nieważ tam siadają kury na noc* 
Pr. fil. IV, 246. 

Siaducha = >kura siedząca na 
jajach* Pr. fil. IV, 246. 

S i a d u n = > nasiadka, kura siedząca 
na jajach* Pleszcz. 42. 

Siafel, Siaflik p. Szafel. 

Siaga p. Saga. 

Siajcować = » dowodzić, przeko- 
nywać we własnym interesie, oszu- 
kiwać* Święl. 



118 



Siajcowny — Siarka 



Siajcowny = » zdatny, przebiegły, 
podstępny* Święt. 

Siajdvg: »Siajdyg bajdyg portki 
zgubiułc Zb. VIII, 272. ' 

Siajster = »rzeź, bijatyka: wej 
bracie, juz u nas siajster* Pr. fil. 
V, 877. 

S i a j t o w n y = » zręczny, jrzebie- 
gly, podstępny, zgrabny, zdatny, 
dziarski, dzielny* Święt. 

Siak: »Siak-tak = jakkolwiek: sia- 
ko-tako = jako tako* Pr. fil. IV, 
873. » Bywało tak i siak* Kam. 
156. » Młynka i tak i siak wy- 
wija* Kuj. I, 46. »Ni tak ni sak 
= ani tak, ani inaczej* Cen. 69. 
>Ni tak, ni siak* Rozpr. VIII, 
105. »Cf tak c^ sak = czy tak 
czy siak* Ram. 61 p. w. Jednak. 

Siaki: »Siaki-taki = jaki taki* Pr. 
fil. IV, 873. -Przyjdzie siaki taki, 
dam jemu flaki* Juc. 14-4. »Ten 
im siaki, len owaki* Pozn. V, 58. 
»Do obory białe, a z obory siakie 
takie. (Jajka zjedzone)* Zb. VII, 
138. »Moje (buty) i siakie i takie, 
u pana starosty zawdy jednakie* 
Kieł. I, 95. >Ja sobie siaka takac 
ib. II, 77. »Przysed siaki, fika, 
mika, podskakuje* Maz. V, 73. 
» Siaka taka poduszecka, aby była 
do łózecka* ib. 283. »Ten ci ni 
taki ni siaki, ale tamten to nie 
ma powodu w głowie = ten, to 
ani mądry ani głupi, ale tamten 
to warjat« Pleszcz. 48. 

ako-tako [>. Siak. 

alej p. Szalej. 

a lenieć p. Szalej. 

al w ark p. Szarwark. 

am p. Sam. 

ani pan = wino szampańskie: 
»ny-łv lam i wymyślne potrawy 
nieladajakie i siampan* Rałucki. 

S i a m p o w a ć = > zJo^cić się c Pr. 

fil. IV, 247. 
Siaii d a ra [>, Szaii d ar. 



S 

s 
s 
s 
s 
s 



Sianie = wiśnie (w języku dzieci) 
Was. 250. 

Sianie = siew: »Dwie miarki bo- 
biku... na sianie* Cisz. 252. 

Siankier = » smok * Wi-ła I, 306. 

Sianokos = »łaka, zdatna do ko- 
szenia trawy na siano; w innych 
stronach sianożęć: a na sianokosie 
pszczółka sobie brzęczy* Wójc. 
II, 217. 

Sianów a ć = » siano kosić i zwo- 
zić* Osip. 

Siano w anie = » sianożęć, siano- 
kos* Pr. fil IV, 873. 

Sianożęć p. Sianokos. 

Siańba = » szopa, buda* Krak. IV, 
37. 

Siara = » mleko krowy przed ocie- 
leniem* lldz. » Siara = mleko 
krowy po ocieleniu* Hempel. Toż 
Zb. X, 196. Zb. XIV, 151. Was. 
233. Rud. 25. Wisła VII, 76. 
Spr. V, 413. > Siara = mleko 
krowy przed i po ocieleniu* Pr. 
fil. IV, 873. »Siara = mleko 
krowy na ocieleniu i po niem* 
Święt. 635. » Nawarzyła mlćka 
(gdy się krowa ocieliła), zrobiła 
siary, upiekła placki* Zb. VII, 4-1. 

Si a rag i = »szaragi, listwa z koł- 
kami do wieszania odzieży w ko- 
morach i sieniach* Pr. fil. IV, 
873. 

Siarałać się =» żegnać się* (roz- 
stawać się) Rozpr. XVII, 55 p. w. 
Pośratać »Siaratać się = witać się 
serdecznie lub żegnać: »Siaratam 
sie: siaratał sie z nieni na drogę* 
Spr. IV, 328. 

Siarczysty: » Siarcysty mróz = 
wielki mróz* lidz. » Siarcysty = 
siarczysty* Pr. fil. V, 876. »Siar- 
cysta = przekleństwo* Dyg. •Zę- 
by cię najsijirczyściejsze ognie za- 
paliły* Kuj. I, 52. 

Siarka = zapałka: > Paczkę siarek « 
Mvszk. 7. II > Siarki = rodzaj 
gruszek* Zb. XIV, 28. || .Polska 



Siarkowy — Siąśd 



119 



siarka* = jakaś połajanka Alen. 
1877, I, 383. 

Siarkowy: » Groch siarkowy = ja- 
kiś gatunek grochu Zb. XIV, 26. 

Siarmancko: >Po siiirmancku = 
śmiało, zucłiwale, szarmancko* 
Pr. fil. V, 8"/7. 

S i arn a p. Sarna. 

S i a r n i c z e k, S i a r n i c z k a p. S i a r- 
n i k. 

Si arnik >a. siarniczek, siarniczka 
= zapałka (na Litwie) « Wal. 81. 
W łemże znacz. > Paczka siarni- 
ków« Mvszk. 10. »Z siarniczek* 
ib. 16. »Siarnik = zapałka* 
Świet. 616. 

S i a r o w a = > przekleństwo* Zb. II, 
257. 

Si aro w o = » strasznie* Pr. fil. III, 
498. 

S i a r o w y = »ładnv. zgrabny* Rozpr. 
XXVI, 395. 

S i a r -s i a = > starszyzna wojskowa 
(szarża), a następnie każdy, ma- 
jący jakiś wyższv stopień lub zna- 
czenie* Rozpr. XXVI, 395. >Siar- 
zia«: » Kapral pan! siarzia wy- 
soki* Święt. 235. 

Siarleczka p. Siartka. 

Siartka = sierść: » Muchy... się 
wpiją bydlęciu pod siarlkę* Beld. 
25. » Zapytany... wieśniak, ozy ma 
bydło, odpowiedział: a ni mam ta 
ani siartki (ani sierści nawet, ani 
kłaka) t. j. że wcale bydła nie 
ma* Krak. IV, 302. »Siarteczka* 
= włosek: »Pan Jezus wyjon... 
siarlecke z zajonca* Zb. XI, 90. 
»Na wasym koniu niema ani je- 
dny siarlecki* Swiot. 432. 

Siarzia p. S i a rs ia 

S i a s t = > bocian czarny (ciconia 
nigra). A. Waga nazywa go Maj- 
stra, a Rzączyński: Bag. Gnieździ 
się o dwie godzin drogi od Su- 
wałk za Gawarcami Osip. »Siasta 
= bocian czarny z czerwonymi 
nogami; gnieździ się po lasach 



np. w puszczy Białowieskiej* Pr. 
fil. IV, 873. 

Siasta p. Siast. 

Siateczka = > niewód w minja- 
turze, mała sieć do łowienia ryb* 
(opis) Wisła IX, 96. || > Siateczka 
a. siateńka* = czepek: »Już ja 
nie dzieweczka (a. panienka); 
świeci się, bły.^zczy się na głowie 
siateczka (a. siateńka)* Maz. V, 
226. > Siateczka = koronka* Lub. 
I, 184. Por. Siatka. 

Siatek p. Szatka. 

Siateńka p. Siateczka. 

S i Ji t e r p. Szatra. 

Siatka = »mały przyrząd rybacki 
do łowienia ryb* Prac. || »S'atka, 
siateczka* = czepeczek: >Juz-ci 
nie dziewecka, śwnci ji sic świci 
na głowie siotecka. Siotko moja, 
siotko. cięży s mi na głowie* Kozł. 
218. Por. Siateczka. || >Sia- 
tka* p. Szatka. 

Siatkowy: » Pas siatkowy * Maz. I, 
272. 

Siaty p. Siać. 

S i a t y s p. Siać. 

Siady p. S z a d y. 

Siąg, Si aga p. Sag. 

Si ą gać p. Sięgać. 

S i ą g a r z = » robotnik w lesie, który 
stawia siągi drzewa* Zb. VII, 88. 
Toż ib. 43. 

Siąkać: »Siunkać = nos wycierać* 
Rozpr. IX, ^27. >Zawse jino n"os 
siókii* Rozpr. VIII, 106. 

S i ą n i o w V = sieniowy: » Drzwi sią- 
niowe*" Zb. V, 203.' 

Siąpić: > Siąpi = drobny deszcz pada, 
mży* Wrześ 20. Toż Spr. IV, 
349. W^ leniże znacz. >Siompi* 
ib. 312: ib V, 41 i. >Siąpi a. 
siępi* Rozpr. X, 300. 

Siąść: >Sieść« Kuj. II. 53. Maz III, 

*2ó4. Łęcz. 70. Zb. XV, 29. >Siść* 

Wisła Vir, 694. >Sio.ść< Zejsz. 

118. .Siednać* /l).V.'l97 i 199. 

Rozpr. X, 200. Pozn. VI, 45. 



120 



Siązyć — Siec 



»Siodnoć» ib. 105. »Sednać« Tyg. 
ii. 2, XIV, 185. >Siednyć« Rozpr. 
IX, 288. >Sinud< Hilf. 180. ^Się- 
dnąć* Wrześ. 20. »Siędę« Rog. 
n0 202. »Siendę« Wisła VII, 125. 
»Siynde« Zb. XI, 96. >Siednę« 
Wędr. XXVI, 173. Zb. IX, 190. 
Zb. XII, 206. .Siadnę. Wi^łaVIl, 
146. »Siedzi^s« =siędziesz Święt. 
348, 419. .Siadniesz. Bar. 37. 

• Siedniesz* Pozn. VI, 47. »Się- 
dzie* Zb. II, 71. Święt. 667. 
»Siedzie« = siędzie Święt. 239, 
400. >Sndze* Hilf. 108. »Slędniec 
Zb. V. 141. .Siednie* Pozn. III, 
191. Zb. XII, 174. Pr. ril.V, 877. 
>Sedne« Hilf. 132. »Niechże co 
sądnie* Derd. 8. » Siedź* Pozn. 
VI, 61. >Siędz. Zb. IV, 253. »Sią- 
dziej se (do dzieci)* Pr. fil. V, 
877. » Siedzę* = siedźże Święt. 
248. >Siednij* Wisła II, 21. Prz. 
ludu r. 1891, 108. »Siądcie* Zb. 
IX, 13. .Siędnał* Wrześ. T. 26. 
»Siednął* Zb. VII, 39 i 49. »Sie- 
dnoł* Zb. XII, 205. .Siednuł* 
Rozpr. IX, 311. .SiednuJ* ib. 340. 
>Siadnuł« Mdt. Szczep. 6. »Sie- 
dnół* Rozpr. III, 360. »Siednół. 
siedła a. siednóła* Rozpr. XII, 64, 
.Siednoł* Wisła II, 22. Zaw. 69 
i 71. »Siedniin« Rozpr. XII, 61. 
»Siedneła* Pr. fil. V, 877. >Sie- 
dła* Rozpr. XII, 83. » Sadła tipka 
= wołanie na kutv« Nadm. 148. 

• Siodli w powozy* Kopern. rękop. 
»W6na sinieła oba* = oba siedli 
Hilf. 96. »Dziaduś dopir na na- 
szego pana siedli gadką* = na- 
siadł nań z wymówkami Kam. 
122 

Siązyć = ». szybko iść diiżemi kro- 
kami* S|)r. V, 413. 

Si ba = »świdwa, rośl. Cormis mas* 
Pr. fil. V, 157. >Siba* Zb. VI, 
204. 

Si bać = » trącać; sibany = trą- 
cany* Pr. fil. 111, 198. " 



Sibretkowie == > nazwanie Mazu- 
rów (od 'si' i 'bretek' = bratek)* 
Wisła VI, 868. 

Sichła ziemia = > zielonkowato- 
niebieska glinka* Wrześ. 20. 

Siciany: >Gepecku siciany!* Kieł. 
I, 111. 

S i c i a r z = » bedłka z galnnku Bo- 
letus* Spr. V, 142. || »Siciarz = 
sieciarz, rybak: »Siciarze, rybia- 
rze, siei zakładajcie* Kolb. 45; 
ib. 67 i 68. >Siciarz chciał mnie 
w wodę wrazić* Kieł. II, 74. 

Sicina = »sito: sicinv! marszałko- 
wie, siciny; bodziem pannę młodą 
czepili* Pr. fil. IV, 247. || > Sy- 
cona = sitowie* Pobł. 96. 

Sid = » sitowie, sitnik, obficie ro- 
snący w Narwi* Pr. fil. IV, 873. 
II »Sić« p. Sieć. II »Sić< p. 
Sit. 

Sidelnik »a. sidlak = ptak, co 
się na sidła łowi* Zb. I, 31. 

Sidełeczko: »Zastawiał-ci na nię 
Jasio sidełeczko* Kuj. I, 301. Toż 
Kozł. 92. >Sidołecko* Maz. II, 70. 

Sidlak p. Sidelnik. 

Sidło: » Sidło = oko w sieci* Hilf. 
180. 

Sidora = imię żeńskie* Pleszcz. 
174. 

Sidup = »ser i twaróg z wygoto- 
wanej serwatki* Pr., fil. IV, 873. 

Sidziniarka = »dewotka z sekty 
tegoż nazwiska* Sab. 136. »Sizi- 
niarka = dewotka, wyraz niezbyt 
dawno powstały, ale rozpowszech- 
niony na całem Podhalu, pocho- 
dzi od nazwy wsi kościelnej Si- 
zinv, pod samą Babią Górą* Spr. 
V, 414. 

S ie bi p. Się. 

Siebie p. Się. 

Siebrzny p. Srebrny. 

Siec: » Obrok siecony* Łęcz. 86 || 
>Siec = kosić* Fed. 408. > Siano 
się siece* ib. 89. » Siano będzie 



Siecanka 



Siedm 



121 



sic siekło* Wisła VII, 301. »Sie- 
kli* (łąkę) Cisz. 279. 

Siecanka p. Sieczanka. 

Sieccak = » sieczkarnia* Fed. 408. 

Siececka = siatka: »Siececki wy- 
ławiajo te drobne rybeeki« Kętrz. 
43. 

Si ecie = sieć: »Mająć rybacy takie 
siecięła, co wyławiają drobne ry- 
bięta* Łys. 19. 

Sieczanka >a. siecanka = mie- 
szane zboże na karm* Sand. 265. 

Sieczenica = » karma dla bydła, 
złożona z wyki, grochu, owsa« 
Spr. IV, 3H9. 

Sieczek = > derkacz* Zb. VII, 114. 

Sieczkę rznąć = » wymiotować* 
Udz. >Narznał sieczki = spasku- 
dził się* Zb. I, 51. 

Sieć: »Sić* Kolb. 45; ib. 67 i 68. 
Kieł. II, 74. >Dryo:iibica na ryby 
zowie się także siecią* Pr. fil. IV, 
874. II » Sieci = ceremonja we- 
selna; rozciąganie obrusa czyli 
płachty nad [)anną młodą (opis)* 
Zb. X, 231. »Do sieci moja Ma- 
ryś, do sieci, niech ci się ten złoty 
warkocyk nie świeci* Rad. I, 232. 
»A wdziali mi, wdziali na gło wi- 
sie siei* Wisła VII, 135. jj »Sieć 
a. siedź = grzyby gromadne* 
(Nie podano zkąd wzięte^ 

S i e d a k i = » kawałki drewna, na 
których siadają juhasi do dojenia 
owiec* Spr. V, 413. 

Siedą m p. Siedm. 

Sie demi lewe »buly« = siedmio- 
milowe Pozn. VI, 80. 

Siedlaczę = » dziecko siedlaka* 
Rozpr. IX, 338. 

Siedlaczka = » szufla do wsiania 

. zboża* Wrześ. 20. Toż Krak. IV, 
323. Rozpr. X, 300. >SiedIacka 
= szufelka z krótką rękojeścią 
do 'wiacia' owsa* Spr. V, 413. 
W temże znacz. >Siedleczka* Udz. 
Święt. 7: ib. 13. 

Siedlak = » wieśniak* Spr. V, 413. 



»Siedldk = gospodarz, włościa- 
nin, siodłak* Pr. fil. V, 877. 
W temże znacz. Rud. 21)8. Ust. 
z Jaworza. Swięt. 205. Zb. IX, 
260; ib. 263. » Siedlak = wła- 
ściciel gospodarstwa, obejmującego 
około 50 morgów pola* Rozpr. 
XII, 101 p. w. Rola. » Leniwemu 
jest droższy krok, niż siedlakowi 
zagon* Wi'ła VIII, 793. »Nimiisz 
dla siedlaka jak reżny chleb* 
Uinc. 27. »Lopij wilka widzieć 
niż siedlaka orać w mięsopuście* 
ib 21. » Siedlak* Tyg. ii. 1, XIV, 
126. Por. Siodłak. 

S i e d 1 a r z = » siodłarz, rvmarz * Pr. 
fil. IV, 874. Toż Kuj. II, 285. 

S i e d 1 e c z k a p. Siedlaczka. 

Siedliczko = sidło (?) : » Lata pta- 
szek, lata, siedliczko nań mając, 
nie byłbym tu dzisiaj, ciebie nie 
kochając* Kog. n® 226. 

Siedlisko = » miejsce objęte ogro- 
dzeniem przy chacie* Pleszcz. 42. 
» Siedlisko = płac w wiosce, obej- 
mujący dom, gumna, ogródek 
i wogóle całe obt^jście, dotykający 
zawsze jednym bokiem do głó- 
wnej ulicy wiejskiej* Pr. fil. IV, 
874. » Siedlisko = grunt, na któ- 
rym stoją budowle gospodarskie, 
na którvm właściciel siedzi: w^ sie- 
dlisku mńm 3 morgi i na przy- 
datkach 3 morgi* ib. V, 877. 

Siedła: .Sedła = ława* Hilf. 179. 

Siedm: Zb. I, 31. »Siedem« Rog. 
nO 287. 288 etc. Oles. 138. Rozpr. 
IX, 143. .Siedćm* ib. 181. Cisz. 
88. >Sied;mi. Zb.VII, 75; ib. 79. 
»Siem* Zb. I, 133. Wrze.ś. 22. 
Spr. V, 413. »Siym* Rozpr. X, 
304. Wrześ 22. " » Setnie* Cen. 
43. »Sodme* Nadm. 141. || »Sie- 
dmiu wilków pseołę jedzą* Zb. 
VIII, 299. II .Siedmi* Rozpr. X, 
191. >Siedmi ich się ożeniło* 
Rog. n^* 543. »Siedmi służacvch< 
Kuj. I, 270. »Siedmi chłopców 



122 



Siedmdziesiąt — Siedzącek 



byJo< Zb. XII, 220. >Siedmi kró- 
lów będzie* Kai. 168. Toż Rud. 
207. »Siedmi dzieci straciła* Kuj. 
[I, 52. »Siedmi kawalerów miała* 
Zb. IV, 126. » Miała siedmi zalo- 
tników* Zb. VIII, 81. >Siednii sy- 
nów porodziłaś* Pozn. IV, 309. 
> Miała siedmi synów* ib. VI, 18. 
Toż Cisz. 293. » Siedmi opuściła* 
Zb. XII. 161. » Siedemdziesiąt 
i siedmi zakonników ścięto* Kieł. 
II, 132. » Trzeba siedmi pacholi- 
ków* Sand. 157. »Siedmi lat* 
Arch. V, 641. »Wianecku z sie- 
dmi ziela* Krak. II, 49. Toż ib. 
68. Wisła VI, 199. »Z siedmi 
par* Zb. Xl, 118. »0d siedmi 
lat* MaUisiakKw. 14. »0d siedmi* 
Wisła III, 652. »Do siedmi drze- 
wa* ib II, 474. >Z siedmi go- 
wami* Mat. śp. II, 12. >Na sie- 
dmi łańcucliach* Zb. XI, 97. »Po 
siedmi latach* Wisła VIII, 148. 
>W siedmi kożuchach* Swict. 
659. II "Siódmi*: » Siódmi zbój- 
ców było* Kuj. I, 325 »Było nas 
siódmi* ib. II, 281. » Siódmi ka- 
walirów* Wisła VIII, 698. » Sió- 
dmi sługów za nią* Lip. 23. || 
>Sldmiu*: »Sidmiu takich miała* 
Wisła VIII, 698. »W.szyslkim si- 
dmiu* ib. || »Siedmiom«: »Sie- 
diniom dała* Kon. 28. Krak. II, 
494. II "Siedmioma*: >Zalicałem 
się siedmioma* Krak. II, 462. || 
>Siedmiema«: »Siedmiema rząd- 
kami* Wisła II, 310. II >Sie- 
dmicli*: >M-ał sicdmich synów* 
Świet. 398 »Ma siedniioh du- 
cłiówc ib. 499. >Ze siedmicli ce- 
łnarów. ib. 392. >Fo siodmieh 
lala(*li« ib. o70. || ^Sienią* = ?: 
>Si<'d;|nł logiąm , dziewka spad. 
Una irada: zel)vś tv nio bierna le- 
jrowało, nie piele^^owiiło, a przy- 
nicsło mi co zjoś- Zb VII, 79. 
Siedmdziesiąt: "Siedjinidziesiat* 
Zb. V, 213. >S('lmedzesel« ("en. 



43. »S6tmedzesce* (czasami) ib. 
45. 

Siedmi p. Siódmy. 

Siedmiomiarny: »Siedmiomiarna 
pończocha* Cinc. 36. Na Szlązku 
do niedawna kobiety nosiły poń- 
czochy czerwone dwu rodzajów: 
jedne 'wyciągaczki' sięgały poza 
kolano; drugie 'siedmiomiarne', 
choć już nie 7 miar (łokci), ale 
przynajmniej 3 łokcie miały dłu- 
gości. Nazywał\' się one 'zbierane', 
ponieważ zawiązane ponad kola- 
nem musiały być fałdowane t. j. 
'zbierane' od kostki do kolana, 
przez co nogi podobne były do 
grubych wałków* Li.st C^nciały. 

Siedmioraczek: »Nie dawajcie 
wy nam siedmioraczka złego, bo 
bvchmv się biłv w polu koło nie- 
go* Wędr. XXVI, 172. 

Siedmiorakie ziele = » Frjigea 
aromatiea* Ciesz. 86. 

Siedmiorgo p. Siedmioro. 

Siedm ioro: • Siedmioro chust* Kam. 
111. » Siedmioro slaj* Maz. III. 
250. »Panienka, siedmior dzieciom 
maleńka* Kuj. II, 52. » Zarobiłam 
siedmior płótna* Lub. II, 9. •Sie- 
dmior płótna leży w grobie, com 
zarobił na śmierć sobie* Kai. 124. 
>Ze siedmiorma dziećmi* WisJa 
VI, 141. »Siedmiorgo* Zb. III, 52. 

Siedm i ul a łka = siedmioletnia: 
»Siedmiulatkę panienkę* Kolb. 
187. >Siedmiulotkę dziweńkę* ib. 
188. 

S i e d m i ż o n a = > latawiec, człowiek 
rozwiązły: eh, z niego taki siedmi- 
żona!c Pr. til. V, 157. 

S i e d m n a ś c i e: >Simnaś* Listy filo- 
It^gicke a pacdagogicke XII, 469. 
>Sctmenasce* Cen. 43. 

S i e d n ą ć p. S i ą ś <•. 

Siedun = > dziecko, które przez 
długi czas biedzi, nic mogąc nau- 
czyć sic chodzić € i). 

Siedzącek: > Powiesić się można 



Siedzenie 



Siekanina 



123 



nawet 'na siedzącku'* = w po- 
stawie siedzącej Swięt. 589. 

Siedzenie: » Siedzenie przy dzie- 
cku = dożywocie* WisJa III, 372. 
» Siedzenie na psią wiarę* = sto- 
sunek kobiety zamężnej z obcym 
mężczyzną Rud. 52. 

Siedzi ark a = > przekupka* Zb. II, 
252. >Zmamrała\va sie z sie- 
dziorką = porozumieliśmy się 
z przekupką* ib. 256. 

Siedzieć: »Sio<lzić« Chołch. II, 
111. WisJa VI, 317. Hozpr. XI, 
188; ib. XX, 434. >SicdM = sie- 
dzą; siedący* Krak. IV, 318 p. w. 
Przjiść. >Siedzemy« = siedzimy 
Pozn. VI, 190. »Siejdze< ^= siedź- 
że Święt. 400. »Sedza'* = sie- 
działa Hilf. 98. II » Siedzieć = 
mieszkać* Roczn. 234. Rozf)r. VIII, 
177: ib. X, 252: ib. XI, 188; 
ib. XX, 434. Was. 246. Wrześ. 
20. Mil Spr. V, 121: ib. 413. 
Sab. 136. II » Siedzieć* = leżeć: 
• Trzewik siedzi na nodze, jakby 
ulał* Zb. II. 150. II >Na wiarę 
siedzieć == żyć z kimś bez ślubu* 
Krak. IV, 312. || . Siedź = cicho 
bądź, milcz* Ghekh. II, 151. 
»Wilk złapiuł unygo psji za kark. 
Pies krzycy: siedź!* ib. 24. » Siedź 
= uspokój się (na dzieci)* Mil. 
II >A siedzieć kury, a siedzieć 
= zaganianie na jrrzędy* Wisła 
III, 664. >Siedzić ha! a. siedzić 
a! a. siedzicia = wołanie nakiirv« 
ib. VI, 317. 

Siedzisko = siedlisko: »Djabeł 
opuszcza swe siedzisko w kwie- 
tnia niedzielę* Swiot. 556. || •Sie- 
dzisko = siedzenie (np. na wo- 
zie)* Wisła III, 89. Toż Hue 469. 

Sie dziwa p Kudła w a. 

Siedź p. Sieć. 

Sieja = »gałunok ryby; Corejronus 
marcena* Prac. Toż PołiiJ. Wędr. 
87. Tyg. ii. 1, X, 303. >Nie bra- 
kło sielaw i siejo w # Kłosy VII, 1 54. 



Siej ba = »sianie, siew* Petr. 

Siejgiec = »żvdziak* Pr. fil. IV, 
874. 

Siej p ać p. Sej p ać. 

S i e j p i c h a p. S e k n 1 a d k a. 

Siek = » miara, zawierająca 6 garn- 
cy; 4 sieki stanowią pur (nad 
Dźwiną) < O. 

Sieka = • wódka; objaśnienie lu- 
dowe lego wyrazu : bo jak sie 
człek napije, to sieka dobrze. 
Sieka w ruchu = jest pjany. Pił 
czysty kornns, czyli siekę ^Poznań- 
skie)* Pr. fil. V,' 877. »Sieka = 
wódka (żartobliwe i konwencjo- 
nalno* Krasn. 308. 

Siekacz: > Siekać a. siekacka ::=. 
narzędzie do siekania ziel.ska dla 
.świń* Pr. fil. IV, 874. W^ temże 
znacz. »Siekac« Was. 176. Ghełch. 
II, 131. Rad. II, 54. || >Siekace 
a. siekacki = desenie na pisan- 
kach* (rysunki) Wisła VIII, 364. 

Sie kaczka p. Siekacz 

S i e k a c z y n a : > Siekacyna = po- 
gardl. zam. siekać: weź-ze sobie 
siekacynv, posiekaj* Pr. fil. IV, 
247. 

Siekać = »siec< Spr, IV, 30. >Sie- 
kać = kosić* Hozpr. III, 376. 
II > Siekać = nacinać (sierp)* 
Zb. XIV 29 W temże znacz Święt. 
3 i 12. II » Siekać się* = być 
ko.«Z()nvm: »Rośnie tam łrawinka, 
nie sieka się* Rog n® 53. 

Siekanie a = > kapusta siekana: 
prose na te siekanice* Pr. fil. V, 
877. Toż Wisła VIII. 506. 

Siekaniczko p. Siekanie. 

Siekanie = »sie(zka* Aten. 1877, 
II, 631. W temże znacz. ib. 655. 
IU)g. n0 4'j6. Zdr. »Siekaniczko« : 
» Siekaniczko taki drobniuśieńki* 
Alen. 1877. II, 655. 

Siekaniec p. Kitajka, Speru- 
1 o c. 

Siekanina ^a. siekaninka a. .-ie- 
kanka = potrawa kwaśna z po- 



124 



Siekaninka — Siemieniók 



siekanego lekkiego i wątróbki* 
Pr. fil. V, 877. 

Siekaninka p. Siekanina. 

Siekanka p. Kitajka, Sieka- 
nina. 

Siekany = > koszony (o zbożu) : 
woziem siekany owies « Spr. V, 
121. II » Siekane* w grze: -Ja- 
kiego chcecie babko: siekanego 
czy kosianego« (opis) Rud. 122. 

Sie karz = kosiarz: »Idź do sie- 
karzv, zebv siekdrze dali siana* 
Zb. VII, 36. 

Siekarzyna = > siekacz: weź sobie 
siekarzyne, posiekaj* Pr. fil. IV, 
247 p. w. Siekacyna. 

Siekawica = » gwałtowny deszcz 
lub grad z wichrem* Spr.V, 413. 
>Hućba a. siekawica = wichura 
ze śniegiem lub deszczem* ib. 361. 

• Siekawica = nawałnica* Cer. 

• Leje ddsc, leje siekawica* Zb. 
XII, 136. 

Siekiera: >Sikiera« Rozpr. VIII, 75. 
»Siekira« Rozpr. X, 173; ib. XII, 
23. >Seczera a. sekera* Hilf. 179. 
»Taki smród, że siekierę powiesić 
można* Ust. z Litwy. W lemże 
znacz. »Kwas, jażby go siekierą 
zawiesiuł* (= zaduch) Lub. II, 
211. II »Zdr. ^Siekierka* Wójc. 
I, 244. » Siekierka = siekiera cie- 
sielska* Krak. IV, 320. >Siokie- 
reczka* Rog. n^ 270. Wisła VI, 
863. .Siekieryszka* Zb. VIII, 88. 

Siekierę czka. Siekierka, Sie- 
kieryszka p. Siekiera. 

S i e k i o r n i c a = » ból w biodrze, 
dla uleczenia którego puszczają 
9 iMzy węgiel rozżarzony na sie- 
kierę, leżąca, na ziemi przy nodze 
chorego* Pr. fil. V, 877. 

Siekiernik = » robotnik pracujący 
siekierą* Pr. fil. IV, 247. •Sie- 
kiernik = cieśla* Roczn. 234. 
» Każdy chłop jcsl urodzony sie- 
kiernik* Tyg. ii. 1, IX, 70. II 

• Siekiernik = listwa drewniana 



do wsadzania w nią siekier* Lub. 
I. 56. » Siekiernik = przyrząd, 
na którym wiesza się w chacie 
siekierę* J. Łoś. 

Siekł u ki = » jakieś drobne rybki, 
znajdujące się jedynie w strumyku 
wody mineralnej, zwanym Smer- 
donie, nieopodal Pren, nad Nie- 
mnem* Osip. 

Siei a, »do siela = teraz, do tego 
czasu* Spr. IV, 360. Toż ib. 382. 

S i e 1 a n i n = mieszkaniec sioła: > Je- 
den z sielan* Wójc. KI. I, 179. 

Sielanka = > starośw^iecka potrawa 
podlaska z kwaśnej śmietany, za- 
prewnej żółtkami i uwarzonej na 
rodzaj serka; robi się w *skowro- 
dzie' a jada na gęsto i gorąco* 
Pr. fil. IV, 874. Toż O. W temże 
znacz. Rypiński, Białoruś 202. 

Sielawa = >Coregonus albula* 
Prac. P. Sieja. 

Siei ag >a. seląg = szeląg* Pr. fil. 
IV, 874. 

Sielech = »trzpiot* Pr. fil. V, 878. 

Sieli p. Jeżeli. 

Sielski => swojski * Udz. » Sielscy 
ludzie = wieśniacy* Ust. z Ja- 
worza. 

Sieła p. Siła 

Siem p. Siedm. 

Siemian ka= » zupa z siemienia 
konopnego* Pr. fil. V, 878. Toż 
Zb.VI, 238. »Siemianka = mleko, 
wyciśnięte z siemienia konopnego* 
Fed. 149. 

Siemiatki = »ubranif* lniane ko- 
loru ciemno-żółtego lub piasko- 
wego* Spr. V, 121. » Siemiatki 
= spodnie i sukmany lniane, far- 
bowane na żółto-ceglany kolor* 
Wi.sła II, 128. 

Siem i ej = » siemię: co za ślicny 
siemiej* Rozi)r. VIII, 128. 

S i e m i e j n i o t k a p. Siemienia- 
tka. 

S i e m i e n i a k = »gatunek drozda« 
Spr. V, 413. 



Siemieniatka — Sieptaó 



125 



Siemieniatka = > zupa z siemie- 
nia konopnego* Pr. fil. V, 157; 
ib. 878. Toż (opis) Zb. X, 197. 
W temże znacz. >Siemiejmio- 
tka* Wis^a II, 325. || .Siemie- 
niatka = kura pstra < Święt. 
W temże znacz. Sand. 1 48. Beld. 
31. 

Siemieniaty = » pstry « Swięt. 
»Siemieniaty = nazwa barwy upie- 
rzenia ptactwa dzikiego lub kury« 
Spr. V, 413. W temże znacz. 
Rozpr. X, 232, 245, 267. Beld. 
31. WisM V, 923. .Siemieniaty 
= siwy w cętki nakrapiany« Pr. 
fil. V, 878. »Konik siemieniaty = 
maści brunatnej, jak siemię* Rog. 
n° 476. »Koniczku siemieniaty* 
ib. n<> 519. 

Siemieniec »a. siemień = pole- 
wka... z tartych nasion konopi, 
zaprawiona mlekiem* Wisła VII, 
76. .Siemieniec = mleko wyci- 
skane z siemienia konopnego* 
Pr. fil. IV, 247. .Siemieniec = 
zupa lub rzadki brej* Krak. I, 
192 

Siemienisty = . rozrodzony, ma- 
jący wiele osób w domu (na 
Rusi)* O. 

Siemieniu cha = . zupa z sie- 
mienia konopnego* Kai. I, 53. 

Siemień p. Siemieniec. 

Siemię: .Semia* Hilf. 112. .Siada 
pszczółka na lilija, złamała sie- 
mię* Pozn. V, 141. 

Sień = .ten: to siego — to tego, 
to siemu — to temu* Ust. z Li- 
twy. 

Sieni .zdr. sionki, sioneczki blp. = 
sień* Ust. z Litwy. .W sieniach* 
Kam. 163. Toż Zb. IV, 10. 

Sieniec = .narzędzie garncarskie, 
klepeczka z boków zaostrzona, 
służąca do zagładzenia nierówno- 
ści utoczonego na kole garncar- 
skiem naczynia* Pr. fil. V, 878. 



Zb. I, 35. 
gdzie skła- 

= próg sie- 

. Sienny = 

.Sienne pro- 



W temże znacz. .Szyniec* (w Ka- 
liskiem) Ust. od Hier. Łopaciń- 
skiego. 

Sieniak = .siennik* 

Siennik = .miejsce, 
dają siano* Potr. 

Sienny: .Sienny próg 
ni« Sand. 265. || 
z siana, do siana: 
chy* Wisła VII, 373. .Sienne wi- 
dły* Zb. V, 260. Rud. 84. .Sienne 
drabiny* Zb. X, 207. .Sienne ro- 
boty = czas zbierania siana* 
Spr. V, 409 p. w. Roboty. 

Si en o = .siano* Kuj. II, 282. 

Siep! siep, prrrl = .nawoływa- 
nie owiec* Pozn. III, 135. 

Sie pac .siepię = mocno ciągnąd, 
targać: brodę mu posiepał = po- 
targał* Spr. IV, 3:^9. .Siepad = 
targać, szarpać: na moją starość 
mię siepasz (z r. 1774); siepać 
=^ rwać, ciągnąć nierówno (o ko- 
niu): deresz kwardy w pysku; 
łrza sie nasiepać, zacćm slrzymń* 
Pr. fil. V, 878. W temże znacz. 
Kuj. II, 276. Spr V, 414. Zb. II, 
252. Pr. fi. III, 307; ib. V, 95. 
Kuj. i, 211: ib. II, 203. Zb. IX, 
51. .Dziaduś słuchali, choć nimi 
siepało (= trzęsło)* Kam. 120. 
II .Siopać* = bić, uderzać: .Ja- 
łowica jak siepnie moją* Kam. 
102. .Siepnął (palnął) po gole- 
niach* Zb. IX, 65. II .Siepać = 
ściągać np. siepoł mi sukmanę, 
kiejm sie upił* Zb. II, 252. || 
.Siepać = skubać nitki* Czark. 
Por. Giepać. 

Siepak = .siepacz* Padalica, Opo- 
wiadania i Krajobrazy I, 25. 

Siepka = .naczynie do czerpania 
wody ze stągiewki * Pr. fil. V, 
878. Toż Parcz. || .Siepki = 
skubanka, szarpie* Czark. 

Sieptać = targać, ciągnąć: .baba 
chłopa... za tvłek siepce* Kieł. 11^ 
170. 



126 



Sierak — Sierpie 



Sierak = » opończa zwierzchnia 
włościan z grubego siwego sukna « 
Tyg. ii. 1, IX, 43. » Sierak = 
sierraięga* ib. 63. »Siprak= opoń- 
cza włościańska z kapturem owal- 
nymc Wisła IV, 772. » Sierak = 
zwierzchnie ubranie górali z czer- 
wonego sukna wyszyle kolorowy- 
mi sznurkami « Ust. a Galicji wscho- 
dniej. >Sirak = sukmanka siwa 
po kolana* Zb. I, 111. 

Sierbić = > świerzbić* Krasn. 308. 

S i e r c e p. Serce. 

Sierciak »a. sierzciak, skuciak = 
powróz skręcony ze szczeciną* 
Wrześ. 20. W temże zn. > Sier- 
ciak a. sierzciak* Rozpr. X, 300. 
Zb. V, 204f. .Sierzciak* Spr. V, 
4-13. 

Sierczanin = > góral tatrzański, 
lak zwany od pewnego rodzaju 
odzienia, zwanego sierakiem* O. 

S i d r d y p. Sierotka. 

Sierdzień = » sworzeń, gwóźdź słu- 
żący do połączenia dyszla z wo- 
zem* Parcz. W temże zn. » Sier- 
dzień* Krak. I, 175; ib. IV, 320 
(ale 2 pp. >Sierdzenia* ib. I, 176). 
Pozn. I, 110; ib. VI, 285. Zb. X, 
207. Kai. 43. >Sierdzień a. sier- 
nik* Święt. (ale 6 pp. •Sierdze- 
niem* ib. 9). »Sierdzion« Pozn. 
111,137. .Sierdzeń* Rud. 18. Zb. 
IV, 189. 

Sierdzity = » gniewny* Pleszcz. 
43. II » Sierdzi ty = pe^ny* Święt. 
> Nagietki sierdzite = nogietki 
pełne* ib. 26. 

Sierektum = przyśpiew: >Siere- 
ktum,rektum,piekoratum,doktum« 
Rad. II, 57. 

Sierlić się: »Sierli się, jak g...o 
w trawie* Święt. 681. 

Si er n i k [). Sierdzień 

Sierociński = >do sieroty nale- 
żący* Kolb. rękop. 

Sierocki = .sierooy: >Boze.. djiłeś 
ini docekać Sierockiego chleba* 



Kęlrz. 36. > Wesele Sierockie = 
wesele sieroty* Zb. X, 270. 

Sieroga = > chmurki małe, jak 
dym rozwleczone nad ziemią, z któ- 
rych deszcze powstają* Zb. II, 
252. 

Sierota: »Sirota* Rozpr. XII, 10- 
> Biedna sierota, chłopczyna nie- 
wielki* Bar. 42. || »Sieroty*: 

• Sierotami nazywają pryszczyki 
bardzo maleńkie, które wychodzą 
na ciało wskutek zimna. Sieroty 
na niego wystąpiły'* Kolb. rękop. 
Por. Sierotka. 

Sieroteczka = sierotka: »Mają 
jense sirotecki* Kozł. 108. >Sie- 
roteńka* Kam. 211. 

Sierotka: > Sierotki = ukręcone 
ze słomy ligury chłopca i dzie- 
wczyny, z któremi chłopaki wiej- 
skie chodzą po domach w zapu- 
bty* (opis) Maz. III, 73. || •Sie- 
rotka = kwiatek stokrotka* Spr. 
IV, 329; ib. 360. Wisła V, 903. 
Roz[)r. XXVI, 395. Udz. Zb. I, 51. 
Zb. VI, 233. .Sierotka = sto- 
krotka, nazwana lak, bo kwitnie 
w jesieni, gdy innych kwiatów 
już niema* Zb. IX, 34. || >Si- 
rolka = brałek* Zb. VI, 131. 

• Sierotki = herb. Violao Iricol « 
Cie.sz. 86. II » Sierotki = gcj>ia 
skórka z zimna: tak zm<'irzła, że 
aż joj sierotki wystąpiły* Kow. 
(z Łodzi). W tomże zn. >Si^rdy* 
Zb. I, 51. Por. Sierota. 

Sierp: •Sierzp* Kuj. II, 285. Wisła 
III, 89. Juc. 350. » Sierzp a. sirzp* 
Pr. fil. V, 878. > Sirzp* Chełch. 
I, 123. »Scerzp* Hilf. 179. 
Zdr. .Sirpecek* Wisła III, 251. 

• Sierpik* Maz. II, 17. Zb. IV, 
143. >Sierzpik* Pr. fil. V, 878. 

• Sierpecek* Zb. IV, 179. 
Sierpanek = >namitka* Zb. I, 

87. 
S i e r p i e (?): •To wszyćko sierpiem 
zwija* (przy żniwie) Kam. 71. 



Sierpik — Siewna 



127 



S i o r p i k = >jorzyk, rodzaj jaskół- 
ki < Osip. || » Sierpik* p. Sierp. 

Sierpować = żąć sierpem : » W sier- 
pniu sierpuj, z prac nie cierpuj« 
Adalberg, Księjja przysłów. 

Siersoń = » szerszeń « Rozpr. XXVI, 
395. Toż Cisz. 279. || .Siersoń 
= szyrtinj^* Rozpr. XXVI, 395. 
Por. Sierszeń. 

S i er s z e ń = > szerszeń « Pr. fil. V, 
878. Por. Siersoń. 

Sierś = »sierć« Hoff 41. Por. 
S ierz. 

Siertae się = » dąsać się: siertał 
się nie wiedzieć czego, potem się 
us[)okoił« M;iz. V, 36. 

S i e r y = » w kołowrotku osadzone 
sa razem ze szpulka, a ponabijane 
drucikami, na które prządka na- 
kłada kolejno nić, aby się nawi- 
jała równo na szpulkę. Nabijanie 
sier drucikami zowie się napie- 
rzaniem sier« Pr. fil. IV, 874. 
»Siry = widełka (w kołowrotku), 
w których szpulka siedzi* Zb. VIII, 
261. »Na ośce (kołowrotka) wi- 
dełecki z s i erami t. j. drucianemi 
haczykami przyłrzymujacenii na- 
wijana nitkę < Was. 56. 

Si er z = >siorć< Rozpr. IX, 122. 
Por. Sierś. 

Sierżant = sierżant: >Oslał sie- 
rżantem < Pozn. VI, 171. 

Sierzch = sierd: .Uchwyci się 
sidrzchu (niedźwiedzia)* Pozn. VI, 
116. 

Sierzch el = »sierć* Wisła III, 
89. >Sierzchel a. sierzchoła = 
sierść: z cielaka zlazła sierzchel* 
Spr. V, 121. W temże zn. »Sirz- 
chel* Ust z Płockiego. »Wiela 
sirzchli na cyrwuny krowie* Kozł. 
31. .SierzchU Pobł. 85. .Sierz- 
choła* Pr. fil. IV, 278. Rozpr. 
XVII, 85. .Sierzchuła* Kuj. II, 
276. 

Sierzchoła, S i er zchuła p. Sierz- 
ch el. 



Sierzciak p. Sierciak. 

Sierzp p. Sierp. 

Sierzpień = » sierpień* Pr. fil. V, 
878 

Si erzpik p. Sierp. 

Siest... p. Siost... 

S i e t n i a k = .chorowity, kaleka 
(o ludziach , zwierzętach, nawet 
drzewach* Spr. V, 413. .Siełniak 
= chorowity, ułomny, kaleka* 
Rozpr. XXVI, 395. .Sietniak = 
cherlak* Wrzos. 20. 

Sietnica = .przewlekła choroba* 
Zb. I, 51. 

S i e I n i e ć = » chorować * Wrześ. 
rękop. Toż Kopem, rękop. Pr. fil. 
V, 878. »Sietnieć, zasietnied, po- 
sielnieć (zwłaszcza o roślinach 
i drobiu) = wynędznieć, zbie- 
dnieć* Zb. I, 51. .Sietnieć = 
biednieć: kiepska pasza, to i by- 
dło zesielniało* Udz. 

Siewa = posiew: .Siewa pierw.^za 
dobrze się n»dzić będzie* Zb. VI, 
165. 

S i e w a c z: .Siewac, siewak = siewca 
zboża, ten, który ręką sieje ziarno 
na zagony* Pr. fil. IV, 874. 
W tcmżo znacz. .Siewacz* Święt. 
2. Zb. III. 10. Tvg. ii 1. IX, 89. 

S i e w a ć : rozkaz. . Sie waj « Rog. n® 
,*i72. .Siował będzie* Fed. 44. 
.Moje ziele, siewała-ć ja je przez 
latek tak wiele* Pozn. III, 83. 
.Mój wianecku z barwinecku, sie- 
wałam cie po sadecku: któż cię 
teraz siewać będzie* Rad. I, 145. 

Siewanka: . Sewanka = fartuch 
wielki lub płachta używana przy 
sianiu* Pobł. 86. 

Sie warz: .Sóworz* = siewca Hilf. 
112. 

S i e w c p. Szewc. 

Siewienka= » koszvk ze słomy, 
z którego się sieje* Zb. XII, 23. 
Toż Osip. Ust. z Lidy. 

Siewierz = .północ* Zb. II, 10. 

Siewna: .Matka Boska Siewna = 



128 



Siewowad — Siędnąć 



uroczystość d. 8 września* Maz. 
I, 189. W lemżc znacz. Kam. 40. 
Pozn. I, 80. Zb. III, 8. Siar. przysł. 
60. 

Sicwować == siać: »Psenickó sie- 
wiijó = pszeniczkę sicwuję* Zb. 
XII, 214. 

Sieżnik = » rodzaj sieci w Piń- 
szczyznie* Kraszewski, Wspomnie- 
nia Wołynia I, 139. 

Się: Deklinacja: »2 pp. siebie, 3 pp. 
snobie, se, 4 ^pp. sio, 6 pp. sno- 
bom, suobó, 7 pp. siebie, .snobie* 
Rozpr. VIII, 137. »2 pp. siebie, 
sio, 3 pp. sobie, se, 4 pp. sie, 
5 pp. sebóm, 7 pp. sobie* ib. XII, 
54. II Oddzielne formy: »Sie« = 
się: Rozpr. VIII, 96. Opól. 23. 
.Sio a. sią* Rozpr. VIII, 237. 
»Sa a. se*: »nrzasnacsa a. we- 
rzasnac se* = przestraszyć się 
Bisk. 25. >Sa* = się Sab! 136. 
»Sem = się* Hilf. 173 p. w. 
Niebożę. »Ś* = śię: » Napijmy ś 
raz drugi* Oios. 206. || >Się« = 
siebie po przvimku: > Na się* Kuj. 
I, 84; ib. II. 31. Maz. III. 255. 
Zb. IV, 227. Was. 184. Rog. n® 
295 i 541. Zb. II, 66. Zb. VI, 
122. Zb. X, 288. Oles. 43. Sień. 
267. Kam. 74. Pozn. IV, 166. 
» Kazał ij wodę na się (t. j. na 
uwarzenie samej siebie) nosić* 
Kuj. I, 327. .Dla się*: Pozn. II, 
100; ib. IV, 331. Kam. 48. >Bez 
się, przez się*: >Juz sie juz ko- 
chali, co juz bardzo przez sie, je- 
dnej godzinecki, co nie mogli bez 
sio* Zb. IV, 208. »Do się*: Kuj. 
I, 327. Rad. II, 13. Kozł. 113. 
Rog. n0 426. Wisła IX, 246. Sand. 
141. Kam. 27 i 64. Pozn. VI, 98 
i 138. Zb. X, 330. .Mam Jasia 
ładnego, do się przystojnego* Kieł. 
I, 113. »Z za się brał i przed 
się kładł* Top. 164. >Za sie* 
Cisz. 87. .Trzeba kochać za się 
i za nieboszczyka* Was. 176. 



»U się w doma* Kam. 31. »ll siec 
ib. 83. Pozu. VI, 303. || >Się* 
= sobie po przyimku: .Po się 
= po sobie* Lub. I, 291. »Nie 
podaj-że po się znaku* Zb. IV, 
122. II »Się« = so, sobie: »Ja 
.se pójdę... a będę się śpiewała* 
Rog. n° 162. >Jam się nie my- 
ślała* ib. no 24. .Myślałem .«;ię^ 
myślał* ib. n^ 30. .Ton... przy- 
pnie się szabliczkę* ib. n® 28. 
.Ażebyś się iy nie wzięła... dzia- 
da* ib. n® 431. .Zapukał się 
w okno* ib. n® 456. || »Się* 
powtórzone: .Bo się Jezus zaparł 
się raz* Zb. IV, 88. .Się siebie*: 
.Dam się siebie sam* Rog. n®113. 
II .Się* opuszczone: .Tu sie 
otwar grób. Otwar grób i...* Cisz. 
171. II .Siebi* = siebie: >Zebyś 
ją tak, jak sóm siebi sacowaj[« 
Aten. 1877, II, 650. || .Sobie*: 
.Umrzyk sobie, a ja sobie* (= 
każdy osobno) Święt. 600. || .So- 
by* = sobą: .Przed soby = 
przed sobą, za soby = za sobą* 
Zb. I, 8. »Ani przed soby, ani 
za śoby nie widziałem tak pięknej 
osoby* Pozn.V, 88. Podobnie ib. 
II, 260; ib. IV, 85: ib. VI, 221. 
Zb. IV, 245. Ij .Sobą. = się: 
.Słun sobą dziwował* (= sam 
się dziwił) Kam. 1 34. .Ze sebóm* 
= z sobą Rozpr. IX, 312. .Wią- 
zać chustkę za sobą* (= z tyłu) 
Zb. X, 195. > Zwiąż mu (paJce) 
za sobą* (t. j. za jego plecami) 
Cisz. 95. .Zwiąże ci jedwdbiem 
te dwa palce za sobom* (za Iwemi 
plecami) ib. . Prosę z sobą w cółno 
sieść* (= ze mną) Maz. III, 254. 
.Z sową = z sobą* Pleszcz. 29. 
II .W sobie* = wewnątrz: >Coś 
w bobio bolało* Rozpr. VIII, 101. 
II >0d siebie a. od się = w le- 
wo! wołanie na konie « Spr. 1V^ 
372. Por. Se, So. 
Siędnąć p. Siąść. 



Siędy — Sikora 



129 



Siędy: > Twarz miał piękną, siędy 
i tędy pokiereszowaną bliznami* 
Jaksa Bykowski. 

Siędzioł p. Szędzioł. 

Sięgać: >Siągać< Kam. 124; ib. 
185. Zb. V, 242. Święt. 603. 
Rozpr.YIII, 221. Lob. 11,212. Cisz. 
308. Zb. XV, 35. >Siongać« Cisz. 
66. »Sygac« Bisk. 53. Rozkaz. 
»Sięgejc Kuj. 1,272 i 303. Kuj. 
11, 13: ib. 282. Zb. IV, 215. »Sią- 
gaj< Cisz. 308. 1 os. 1. p. teraźn. 
>Siengom« Zb. IV, 232. 3 os. 1. 
p. »Syga« Derd. 19. || » Sięgać 
co«: »Ja joni (wodę) siengom* 
Zb. IV, 232. »Ja cle siąga)a, alem 
nie mogJa dosiąść* Rozpr. Vni, 
221. II » Sięgać czego <: » Sięgaj 
Kasia wianka* Łęcz. 131. >Się- 
gaj-żo go< (= wianka) ib. 52. 
Toż Kuj. I, 272; ib. 303; ib. II, 
13. Zb. 11,52. Zb. IV, 215. Kieł. 
I, 111. » Źródłowej wody kónieek 
sięga* Wisła VI, 234. >Pan woj- 
cowogo wojca siąga* Kam. 185. 
» Sięgam ji< (siekiery) Krak. II, 
501. Inno wyrażenia: >Siągali ki- 
jami do niego* Zb. XV, 35. •Sią- 
ga na kołek po io« Zb. V, 242. 
II »Siągać = pociągać: o pu kor- 
czyka jabvm lam siągała (aż do 
sądu)* Lub. II, 212. '|| »Sięgać* 
= dostawać: » Której (architektu- 
ry) wzorów Bóg wie zkąd sięga- 
my* Pozn. I, 288. » Sięgać* = 
wyjąć: » Uradzili, izeby slrzygonicę 
siągać z grobu, łeb ji uciąć* 
Swięt. 503. Por. Sięgnąć. 

Sięgnąć: »Sygnónc« Bisk. 23. »Sy- 
gła pod liwk* = sięgnęła pod 
stanik Derd. 112, >Signi}c* Hilf. 
180. » Dosiąść* = dosięgnąć Rozpr. 
VIIK 221. »Siagnij* Kiol.^II, 154. 

• Sięgnąć czego*: »Sięgnij-że go 
(wianka)* Pleszcz. 67. » Sięgnęła 
go* Zb. II, 52. >Siengiiij-ze go* 
Zb. IV, 252. II Inne wyrażenia: 

• Siągnij... rącką* Kieł. II, 154. 

Stnwnik T. V. 



>Sięgła ręką* Krak. lY, 117. > Się- 
gnij po drzewo za piec. Ta się- 
gła* Kuj. I, 326. || *Sięgnąć = 
dostać, podać: sięgnij-no tabakerke 
mojo z sukmanką* Spr. V, 121. 
> Sięgnąć = dostać* Mil. > Się- 
gnęła go (wianka) ale już nie ca- 
ły* Zb. II, 52. .Nicht ich (owo- 
ców) ni może sięgnąć* (= dostać, 
dosięgnąć) Chełch. II, 72. Por. 
Sięgać. 

Się pi p. Siąpić. 

Signarka p. Sygnarka. 

S i h ł a = » moczar na górze lesistej ; 
za to sie nazywó sihła, ze je na 
wirhu* Rozpr. XVII, 13. 

Sihłowata (rola) = iłowata, mo- 
kra* Rozpr. XVII, 13. 

Sijać: >S6jac = ciepłem buchać: 
piec gorący, że aż s^jń; w go- 
rączce sSjó głowa chorego* Pobł. 
85. Por. Siać, Siwieć się. 

Sik: >Sik, sik obertasik* Zb. II, 115. 
»Sik* p. Klap. II >Sik = ene- 
ma: dać sik* Pr. fil. V, 879. || 
»Sik = łowiacv rvbv w łóżku, 
moczący pod siebie* Osip. 

Sikać: > Sikać = 1 , gwizdać 2, pry- 
skać* Hilf. 180. 

Sikawczak = »gatunek owsa (u gó- 
rali)* Enc. R. II, 827. 

Sikawka: >Sikowka a. strzykowka 
= kończyna, część końcowa (?)« 
Hilf. 180.' 

Siki = »nryna* Pr. fil. IV, 874. 
Toż ib. V, 879. Osip. 

Sik la = >łąka mokra « HofT 41. 

S i k 1 a w a = » wodospad * Wrześ. 
20. Toż Alen. 1877, IV, 484. 
• Siklawa = 1, wodospad w gó- 
rach 2, nazwa niektórych górskich 
wodospadów np. Siklawa woda 
w Strążyskach* Spr. V, 414. 

Siknąć = > ściąć się* (źle odpo- 
wiedzieć na pytanie, nie zdać 
egzaminu, szkol.) Pr. lii. V, 879. 

Sikora = »nazwa krowy* Rozpr. 
XII, 76. II > Sikora litewska = 

9 



130 



Siksa — SWowad 



gatunek sikory, myśl.< Pr. fil. V, 
879. 

Siksa = >1, dziewczyna mocząca 
pod siebie w łóżku 2, dziewczyna 
niesympatyczna i złośnica c Osip. 

Siksza = >szczoch< (Nie podano 
zkąd wzięte). 

Sikutka p. Czkawka. 

Sikwa = »sikawka< Pr. fiLY, 879. 

Sil == > daszek u czapki, z niem. 
Schild* Rozpr. XVII, 93. » Ka- 
szkiety... z daszkiem czyli silem* 
Święt. 46. 

Silić = zmuszać: »Kto was na to 
sili, cobyście się bili* Zejsz. 106. 
II > Silić się* = posilać się: 
»Obaj się z ty serwetki silili* 
Pozn. VI, 108. 

S i 1 n i c a = > droga, z czesk. * Rozpr. 
XVII, 60. 

Silnie = bardzo: » Chłop był sil- 
nie bidny* Kuj. I, 179. 

Siła: »Siły< = potęgi: -Wszystkie 
siły na cię pójdą* Rog. n^ 223. 
»Na siłę* = gwałtem: » Werbują 
i na siłę biorą* (żołnierzy) Goszcz. 
Tatry 147. >Na siłę brali... na 

m 

siłe bierom* Zb. XII, 205. »To 
nie moja siła* (= nie podołam) 
Zb. XII, 44. II .Siła = wiele, 
dużo* Sand. 265. Rozpr. III, 376. 
Fed. 408. Kud. Osip. Pleszcz. 43. 
Spr.V, 121. Pr. fil. IV, 874. .Na- 
piję się siła* Sand. 148. »Siła 
dobrego* Kam. 35. »Było ich siła* 
ib. 64. »Siła o ni myśli* Lip. 59. 
»Za gros mało, za seść siła* Maz. 

II, 203. »Nie uwazśj śjeła* Wisła 
IX, 245. .Daj nam wódki tak 
siła* Krak. 1,120. > Teraz niema 
siła co wziąć* (-- nic niema do 
wzięcia) Kam. 115. >Ej bracie, 
siła mię to na cię; siedem kwa- 
ioreczek zapłaciłem za cię * Rozpr. 

III, 376. Toż Zb. XII, 123. .Nie 
gros, nie dwa, tylko pięć kopie- 
jek , abo tam siła , a casem to 
i pół rubla* Wisła VI, 311. 



W temże znacz. Tvg. 11. 1, X, 
294. Zb. VII, 115.' Łęcz. 125. 
Rad. II, 5. »Nie seła = niedużo* 
Nadm. 160. .Siuja = dużo* OpoI. 
3. .Sićjta = wiele, dużo* Rozpr. 
XXVI, 395. . Śjeła* = wiele Wisła 
IX, 245. II .Siła = ile, jak wie- 
le* Pr. fil. IV, 874. Krak. IV, 320. 
Was. 246. Mil. Spr. V, 121. .Nie- 
wiadomo, siła razy* Kam. 21. 
.A bo to nie wita, siła miarek 
zboża idzie na ćwiartkę* ib. 28. 
.Nie zmiarkuje, siłaby tego trza 
robić* ib. 29. .Siła ci da?* ib. 
47. .Trza wydzielać, po siła mają 
wykosić* ib. 65. .Zapłać... po siła 
ci wypadnie* ib. 70. >Idą siła 
ich jest w chałupie* ib. 71. .Siła 
to ostało dobra* Kam. 110. .Siła 
to razy powiadałam ci* ib. 144. 
.Siła je kędziorów... Tyla jest 
poćciwości* Kozł. 30. .Siłaś mi 
ich nadała?* Pauli 111. .Siłaś 
panienek nazdradzał?* Kolb. 218. 
.Siła razy matka wejrzy, zaleje 
się łzami* Łys. 21. »Siła piosku 
w morzu, tyle gwiazd na niebie* 
Pozn. VI, 227. .Ona sićja chcij^a, 
to tyla miała wojska* Cisz. 85. 
W temże zn. Zb. VI, 16. Chełch. 
I, 178. Fed. 52. Rad. I, 210. 
Święt. .Sieła* Rozpr. Vni, 127. 
.Sieła* Cisz. 85; ib. 138; ib. 188. 
.Siłu= wielu* Krak. IV, 320. 
>Siła« = ile, jak długo: .Siła 
już trzyma prepinacyją* Kam. 88. 

Siłe lik a = siła: .Użycta mi swo- 
jej siłeńki* Kam. 210. .Cocisi- 
łeńka zmoże* Lub. I, 234. 

Siłka = .wiele, bardzo wiele* Osip. 
.Siłka = wiele* Pr. fil. IV, 874. 
.Naćkał sie siłka kuli = zjadł 
dużo brukwi* Kai. 256. 

Siłować = .zmuszać: jd ciebie 
za niego nie siłowała* Pr. fil. IV, 
247. II .Siłować* = usiłować: 
.Napróżno siłowali wedrzeć się 
na górę* Wójc. KI. II, 35. 



Sinaceniek — Siodło 



131 



Sinaceniek = » siniak* Lub. II, 
40. »Ponarobia sinaceńków nie- 
raz « ib. 

Sinda pinda = miotła w zagadce 
Zb. VII, 140. 

Sinduk pinduk = śmieci w za- 
gadce Zb. VII, 140. 

Sin gar = »pukawka u bicza pa- 
sterskiego* Spr. V, 414. 

Sini p. Siny. 

S i n i a k = grzyb, boletus cyanescens < 
Ple.szcz. 140. > Siniaki = rodzaj 
rydzów* Wisła VI, 679. 

Sinica = >poziomka< Roczn. 234. 
II » Sinice* = składowa część 
wozu. Por. S n i c a. 

S i n i u c h n y p. Siny. 

S i n i u k = » sikora, mvśl.* Pr. fil. V, 
879. 

Sinka = >1, farbka, lazu rek 2, si- 
kora* Ust. z Litwy. »Sińka = 
farbka* Zb. II, 10. 

Sinodołki = » rodzaj kartofli* Zb. 
Vni, 257. Toż Rud. 16. 

Sinv = » niebieski* Pleszcz. 16. 
W temże znacz. >Sini* Juc. 336. 
»Sini = siny, modry* Pr. fil. IV, 
874. Zdr. >Sininchny* Wisła VII, 
693 II >Sine kwiatki = trze- 
wiczki* Rozpr. XX, 434. 

^ i ń c o w a ó : » Trzy kucharki koło 
niego (zająca) sińcowały i jeszcze 
mu kosmyk kole zadka ostawiły* 
Wisła VIII, 487. 

Sińka p. Sinka. 

Sio = odpędzanie ptaków: »Sio, 
kury!* Zb. IV, 228. Pozn. IlL 64; 
ib. V, 175. >A sio, kury I a sio I* 
Wisła III, 664. >A sio! (na kury)* 
ib. 740. Toż ib. IV, 690. »A sio, 
kurv! a sio, kaczki <^ Krak. IV, 
218. »A sio! = odpędzanie ka- 
czek* Wisła III, 741. >A sio, dy- 
zie! (do jrołębi)* ib. 740. >Sio, 
ptasku* Kieł. I, 114. Kai. 190. 
>Sió. hió = odpędzanie kur* Pobł. 
157. W temże znacz. >A sio, 
a siona* Maz. V, 56. W^isła VI, 



907. >Assio, assio* Spr. IV, 372. 
>A szo, kania, za płoty* Wisła 
VI, 693. »A szo* (na kury) W^isła 
III, 740, »A szó* ib. »A si* (= 
odpędzanie wrony) Cisz. 125. 

Sio: >I to, i sio; ani to, ani sio!* 
Ust. z Litwy. 

Siodełko p. Siodło. 

Siodewki = »długie nogi* lldz. 

Siodłacki = >do siodłaka nale- 
żący* Aten. 1877, I, 371. 

S i o d ł a k = » gospodarz, mający ok. 
106 jutrzyn gruntu* Pr. fil. V, 
879. » Bogaty siodłak a. gbur* ib. 
737. » Siodłak = wieśniak* Rog. 
nO 48. Toż ib. 516. 518. Aten. 
1877, I, 371. Por. Siodłak. 

Siodła ty = » szary* Pr. fil. III, 
498. »Siodłaty = mający upie- 
rzenie ciemniejsze na skrzydłach 
albo na grzbiecie (przcdewszyst- 
kiem o gęsiach)* Rozpr. XXVI, 
395. Toż Spr. V, 414. Wrześ. 20. 
Rozpr. X, 301. »Siodłata gęś = 
mająca połowę czarnych skrzydeł* 
Święt. >Gęś siodłata* Kai. 168. 
Nadm. 152. Wisła VIII, 284. Zb. 
XV, 171. Pozn. I, 226; ib. 11,91. 
Zb. IV, 181. Zb. VIIL 279. Zb. 
IX, 271. Zaw. Etn. 2. Krak. II, 
472. Kieł. 186. Fed 214. Rad. 
II, 81. Wisła V, 162. . Siodłata 
kura* Rozpr. X, 232. »Siodłaty 
= o koniu karym lub gniadym 
z łatką białą na krzyżu* Kuj. I, 
59. >Siodłate konie* Maz. III, 
232. 

Siodło: » Siadło* Kuj. II, 282 i 285. 
Zb. IV, 241. Zdr. .Siodołko* 
Swięt. 182. Lip. 7. >Siodełeczko< 
Wójc. II, 207. Pozn. I, 240. »Sio- 
dołeczko* Rog. n^ 339. || •Sio- 
dełko = część uprzęży przy ho- 
łoblach* Was. 59. |j »Siodło = 
grzbiet góry* O. || > Siodło a. ka- 
lonka = wierzcli dachu krytego 
słomą* Kuj I, 76. » Siodło = 
miejsce na dachu, gdzie się słomę 

9* 



132 



Siodłowy — Siostrzan 



spaja i przytwierdza* Pozn. III, 
131. II >Siodła< p. Lemiąż. 

Siodłowy = »lewy koń a wozu« 
Święt. W iemte zn. >Pod8obny 
a. siodłowy* Krak. IV, 317. 

Si od mak: >Dam ja tobie za to trzy 
bite siodmaki* Zb. IX, .216 (por. 
czes. Sedmśk = sztoka 7 kraj- 
carów, 5 fenigów K.). >Siodmś- 
czek«: > Będzie ci nśszować do 
karczmy siodmaczki« ib. 196. 

Siodołeczko, Siodołko p. Sio- 
dło. 

Siojstrzycka p. Siostra. 

Siokać = wołać sio!: » Będzie na 
mnie siokała: Sio ptasku!< Kai. 
190. 

Siokadło, Siokadełko p. So- 
kadło. 

Siołaj(?): »Na siołaju stoją dwoje, 
wyjadły mi wołki twoje* Pr. fil. 
IV, 247. 

SioJka = » wieśniaczka* Aten. 1877, 
II, 657. 

Siołki = .szelki* Spr.V, 121. Toż 
Krasn. 308. » Spódnicę na sioł- 
kach (szelkach) nosiły* Zb. II, 
172. 

Sioło: »Niemasz w całem siole po- 
czciwszej dziewczyny* Wójc. II, 
219. >W naszera siole dwore- 
czek* Maz. V, 300. »Z tutejsy 
krainy, z tutojsego sioła* Zb. XIV, 
237. 

S i o ni p a w i e a = » drobny a gęsty 
deszcz z mgła* Spr. V, 414. 

S i o m [) i p. Siąpić. 

Sionda: »Sionda kokoszka, sionda 
= zachęcenie, aby kwoka dała 
się złai)ać* Wisła III, 664. Toż 
Mil. 

Siondy p. Sządy. 

Siorbać = > ciągnąć ustami potro- 
sze przy piciu* Czark. »Siorbać 
=^ popijać co zwolna* Osip. »Sior- 
biK' = wciąjjać w siebie ustami* 
Zl). II, 10. >Siorbać a. siorpać = 
pić głośno ustami* Pr. lii. IV, 



874. W temże znacz. »Sorbiec« 
Hilf. 181. .Sorbać = chlapać* 
Rozpr. XVII, 62. .Siorbać = 
chrząkaó nosem (przy katarze)* 
Krak. IV, 320. Por. Strzebać. 

Siorbnąć: >Jak smok siorbnie, do 
połowy bliźniaka wciągnął w sie- 
bie* Zb. II, 144. Por. Siorbać. 

Siorcyk (?): »U nasego pana jest 
siorcyk, ma on ta pieniążków, ma 
on całv korcvk« Kai. 90. 

Siorpać p. Siorbać. 

Sios = » szosa* Pr. fil. V, 879. 

Siosterka p. Siostra. 

Siostra: »Siestra* Lnb. II, 212. 
Toż Pr. fil. V, 878; 1 pp. I. mn. 
• Siestry* Pr. fil. IV, 874. 2 pp. 
1. mn. »Sioster* Rozpr. XII, 16; 
3 pp. 1. p. »Siestrze* Pleszcz. 69. 
Zdr. Siojstrzycka* Kai. 190. » Sio- 
strunia* Sand. 267. » Siosterka* 
Kopem, rękop. »Siostreńka« Panii 
48. »Siostrzeńka* ib. 129. »Sio- 
strusia*: » Przy sła do niej ta sio- 
strusia jćj* Rad. I, 149. 5 pp. 
1. p. >Siostniś«: »Dajze mi sio- 
struś wina* ib. »Siostruś moja, 
pić mi sie chce* ib. II, 56. > Wi- 
taj, siostroś rodzona* ib. I, 148. 
»Siostruś moja, siostruś, jabłusko 
mi ostruz* Zb. IV, 167. > Powidz, 
siostruś nasa* Zb. X, 124. 

Siostrunia, Siostrusia p. Sio- 
stra. 

Siostrzamb p. Siostrzan. 

Siostrzan: »Siestrzan = siostrze- 
niec* Pr. fil. IV, 874. II .Sio- 
strzan = słup, który na sobie 
dźwiga belki w chacie włościań- 
skiej w Hrubieszowskiem* Gluz. 
442. » Siostrzan = » środkowa, 
poprzeczna główna belka w izbie* 
Sand. 18. Toż Rad. I, 60. Kai. 
132. W temże znacz. »Siostrzan 
a. stragarz* Was. 35. > Siostrzan 
a. siostrzeii* Krak. I, 151. »Sio- 
strzeń* Zb. I, 51. Rad. II, 166. 
Krak. I, 357. »Sie.strzan a. .stra- 



Siostrzanek 



Sitka 



133 



garz J. Łoś. »Siestrzan< liub. I, 
56. >Siesirzan a. Siostrzamb« 
Fed. 408. .Siestrzoń« Zb. VIII, 
259. »Sostroń< Ulan. Łot. 26 
i 78. »Sestruń< Che^in. I, 72 
(nis.). » Siostrzeniec* Rud. 38. 
>Siestrzeniec< Dyg. rękop. >Sio- 
strzan * wedle Tygodnik a Powszech- 
nego r. 1882 n»43 str. 686 ma 
pochodzić z niem. Schlusstram. 

Siostrzanek: »Siestrzanek = sio- 
strzeniec* Pr. fil. IV, 874. W temże 
znacz. >Siestrzónek« ib. V, 878. 

Siostrzanka: »Siestrzanka = sio- 
strzenica* Pr. fil. IV, 874. W temże 
znacz. »Siestrzónka« ib. V, 878. 

Siostrzenica: » Siostrzenica = sio- 
stra cioteczna* Rozpr. XII, 13. 
• Siostro, siostro, siostrzenico* 
Kozł 41. 

Siostrzeniec p. Siostrzan. 

Siostrze li p. Siostrzan. 

Siostrzeńka p. Siostra. 

Siostrzyn = » do siostrv należący* 
Rozpr. Vni, 126 i 211 Zb. XIV, 
33. .Siestrzyn* Kolb. 212. 

Sio t p. Siad. 

Sioto^ka: > Czarownice... śledzącego 
je... każą zanieść swemu 'siotoł- 
ce' (?) na Babią Górę* Zaw. Etn. 4. 

Siódemka = > surdut letni z ma- 
terji lekkiej* Pobł. 157. 

Siódmy: »Szjódmy* Aten. 1877, 
II, 649. >Siedmi*: »Mąż mój sie- 
dmi (siódmy) roczek na wojnie 
wojuje* Pozn. IV, 114. 

S i ó ń d y p. S z ą d y. 

Siósiad, Siósiadka p. Sąsiad, 
Sąsiadka. 

te 

Si palec = » człowiek ladaco, nie- 
dołęga* Pr. fil. V, 879. 

S i p i e ć : » Sipi (deszcz) = drobniutki 
deszcz pada przez czas dłuższy* 
U'lz. II >Sipieć a zasipnąć = 
ochrypnąć* Spr. V, 414. 

Sipka = »dyfterja« Rozpr. XXVI, 
395. 

Sipki: » Groch gotowany całkowity 



nazywa się zgotowanym V sipki^; 
toż samo z ziemniakami i t. p.< 
Roczn. 207 p. w. Kłócić. 

Si pław a = »chrypka* Wrześ. 20. 

S i p 1 a w o = chrypiąco : » Ma hrapke 
(t. j. chrypkę) i bez to siplawo 
gada* Spr. V, 414. 

Si pławy = » ochrypły* Wrześ. 20. 
Toż Spr. V, 414. 

Siprzak = > szyper z berlinki* 
Wisła I, 319. 

Sipy = >wino«, nazwa maści pi- 
kowej w kartach Krak. I, 328. 

Sirakp. Sierak. 

S i r k o w y : > Kładźcie sirko we drzewa 
cisowe* Wójc. I, 201. 

Sirny = >zdrowy: na piwie czło- 
wiek simy jest* Pr. fil. III, 498. 

Sirsula = » szerszeń* Wisła I, 188. 

Siry = »jasno- popielaty (wół)* 
Roczn. 24 ?>. || »Siry« p. Siery. 

Sirzba = »świerzba« Mil. 

Sirzchel p. Sierzchel. 

Sisi »a. sisiak = konik (w jęz. 
dzieci)* Ki-asn. 308. »Sisi, sisia, 
siśka = koń, pieszczotl.* Pobł. 57. 
»Siśka = koń (w języku dzieci)* 
Wisła III, 739. Por. Si. 

Sisi a, Sisiak, Siśka p. Sisi. 

Sit = » roślina* (sitowie) Wisła VIII, 
142. II >Sit = przy grze w sitko: 
Panie sit, panie sit, pozyc-ze mi 
sitka* Kon. 65. Toż Krak. I, 319. 
>Sić* : »Sić pani, sić, pozvc-ze mi 
sitka* ib. 320. 

Sita-barana: > Noszenie dzieci na 
plecach zowią: * Wziąć na sita- 
barana'. Pochodzi zapewne od mo- 
żliwego zapytania: nosita barana?* 
Pr. fil. IV, 874. 

Sitak: »Sitacy, rybacy, siatki za- 
kładajcie* Kolb. 30. >Sitacy, si- 
tacy* ib. 40. 

Sitarz = wyrabiający lub sprze- 
dający sita: > Sitarze jadą* Lub. 
I, 295. 

Sitka = >reszka, strona monety 
mająca napis, odwrotna względem 



13^ 



Sitko — Siadv-baraDT 



tej, gdzie orzeJ. W grze: sitka czy 
orzeł? grający zgaduje, na którą 
sftronę padnie moneta* Ust. z War- 
szawy. 
Sitko = nazwa gry Kon. 65. Krak. 
I, 319. Wisła V.' 562. || » Sitko 
= siedra gwiazd w kupce zwane 
Plejady c O. 

S i i n i a k > chleb sitny :=: chleb pie- 
czony z mąki razowej, przesianej 
przez sito, inaczej półpvtlowv« 
Pr. fil. V, 879. .Sitniak = chleb 
pytlowy, ib. IV. 247. || »Sitniak« 
p. Hzeszotnik. 

S i t n i k = » sitowie pospolite* Osip. 
Toż Spr. V. 41 4. Por. Sitowie. 

Sitnv: » Chleb gitnv« u. Sitniak. 
> Sitna mąka* Chełm. I. 62. 

Sito = nazwa gry Zb. X. 249. || 
»Sito = konstelacja, zwana Wło- 
sami Bereniki* Lud I. 75. 

Sitowie = »sitnik wodny* Pr. fil. 
IV, 875. 

Sito wina = » sitowie* Krak. III, 
38. 

Situ. situ = » wołanie w grze 
w sitko* Wisła V, 563. || .Situ* 
w zagadce : > Situ . situ . pełna 
skrzynia aksamitu (Komin z sa- 
dzami i* ib. 567. 

Situszka = sieć: >Mają rybacy 
drobne situszki, co wyłapiajom 
wodne rybuszki* Wisła VI1L 702. 

Siu. sin = wołanie na owce* Was. 
50. >Siu, siu. siu = nawoływa- 
nie na g<^si« Pr. fil. V, 879. Toż 
Wisła HI, 664. || .Siusiu a. me 
== owca ' w jęz dzieci): w 1. mn. 
-iusie* Was. 250. || »Siu«: >To 
tu, to siu* Przegląd Tygodniowy 
1877 n'^ 51. słr. 588.' 

S i II he r = »szvber, żelazna zasuwa 
komina* F*r. fil. V, 879. || >Siu- 
ber = nieprawo dziecko* L.st. 
z Pułtuskiego. Toż Mil. Hozpr. 
XVIL 60. Spr. V, 121. Por. Szu- 
bert. 

S i u b i e 1 a = » i>tola mityczna, wiedź- 



ma, czarownica, prBemieniiiąai 
dzieci (^przerobioDe z STbOk)* 
Pr. fi!. V. 879. .Siabi^' = 1, 
zh- dneh kobieta, czyhąjąey na 
dzieci niechrzczone. porywający 
i podstawiający na ich miejsce 

I. zw. odmieńców t j. dzied po- 
kraczne, z datemi Rowami, Die 
chodzące 2, wysoka, chnda^ nie- 
prz\-jemna kobieta* Spr. V, 142. 
»Siubielija = taka baba dnzi, 
biało ubrana* (mowa o cholerze) 
Mat Cholera 6. 

Siu blada = >szuflada* Pr. fil. V, 
879. 

Siubrak = »palto* Pr. fil. IV, 247. 

Siu eh = >stopa (12 cali)* Wrześ. 
20. > Siuh = długość dwóch pię- 
ści dorosłego człowieka z wypro- 
stowanemi ku sobie wielkimi pal- 
cami obydwóch rąk. Trzy siahy 
stanowią pół siągi* Spr. V, 414. 
>Siuch = miara 6 cali* Rozpr. 
X, 301. II »Siuch = nawoływa- 
nie lub odpędzanie owiec* Wista 
r\\ 690. »Siuch maciora, siach 
= nawoływanie świni* ib. VII» 
749. ^Siucha*: >Siucha. siacha 
ptasku* Kai. 1, 146. Por. Sia- 
chna, Szuhe. 

Sin eh a p. Si uch. 

Siuchna = » nawoływanie owiec « 
Maz. V. 56. II » Siuch na = owie- 
czka* Pr. fii. IV, 875; ib. IV, 
247. Osip. 

Siuda = » najgorsze zboże ze sto- 
kłosa i innymi chwastami* Rozpr. 
XXVL 396'. 

S i u d o w a j k i : > Parobcy... urządzili 
takie siudowajki, takie wesele, na 
świętejro Szczepana* Aten. 1877, 

II, 117. 
Siudro-mudro = » chytro mudro, 

przysłowie: siudro mudro z nie- 
wielkim kosztem* Pr. fil. V, 247.- 
Sindy -barany = > noszenie na 
grzbiecie kogoś uczepionego rę- 
kami za szyję noszącego: »Joił 



Siudy-tudy — Siaty 



135 



wzioł jego na siudy-barany i po- 
niósł* Osip. II »Siudy< p. Sządy. 

Siudy-tudy: >Ni siudy ni tudy = 
ani tu ani tam* Ust. z Litwy. 
>A ja sudf dudf wedle budf* 
Nadm. 151. (Tak mówią na ozna- 
czenie skakania, Objaśnienie listo- 
wne Łęgowskiego). 

Siufel p. Szufel. 

Si u gać == »sudać, suwać się: dzie- 
cko po ziemi siuga« Pr. fil. V, 
879. 

Siu h p. Si uch. 

Siuhaj p. Szuhaj. 

Siulc p. Szulc. 

Sinienie = » usilne radzenie, wma- 
wianie* Ust. z Litwy. 

Siulić = » komuś usilnie doradzać, 
w kogoś wmawiać* Ust. z Litwy. 

S i u m n y p. Szumny. 

Siunkać p. Siąkać. 

Siupać = » siedzieć (do dzieci)* 
Rozpr. X, 301. Spr. IV, 31. 

S i u r p. Szur. 

Siurczeć = płynąć ze szmerem: 
»Z tych źródlisk... woda... siurczy 
w strumień, aż i rzeka będzie* 
Krak. III, 35. >Wody siurczah' 
z góry* ib. IV, 111. || >Siurceć: 
młode gęsi siurcom* Spr. V, 414. 

Siurczkiem p. Siurkiem. 

Siurek = łotr (niem. Schurke): 
>A ja ciebie siurku (łotrze) nie 
chce* Kętrz. 54. || » Siurek = 
pog. nazwa nadawana mieszcza- 
nom Pierzchnicy Kieł. przez lud 
okoliczny* Pr. riLV, 879. || •Siu- 
rek = mały chłopak; siurki = 
chłopaki i dzieci* Wisła I, 155. 
» Siarek = pacholę* Osip. > Siu- 
rek = chłopiec* Ust. od Kur- 
piów. P. Siurkiem. 

Siurkiem = sininiieniem: >Siur- 
kiem zaczęło się mleko lać* Zb. 
IX. 70. W temże znacz. > Siurcz- 
kiem <: »Woda się lała siurczkiem 
z niego* Beld. 21. »Siurckiem leje 
(o deszczu)* Dyg. P. Ciurkiem. 



Siurma = » przekleństwo* Zb. II, 
257. 

Siurmować p. Szurmować. 

Si u mieć = » umrzeć* Pr. fil. IV, 
247. 

Siurp: >W Pierzchnicy (pow. Sto- 
pnicki) lud nazywa mieszczan Siur- 
pami* Zb. II, 259. 

Siusiecka = > owca czarna « Pr. 
fil. IV, 247 p. w. Siuchna. 

Siusiu: >Bzdzioszek woła, że mu 
się chce siusiu I... Bździoszek na- 
szczał* Zb. II, 166. 

Siusnąć = »1, rzucić 2, uderzyć* 
Święt. II » Siusnąć = skoczyć* 
Pr. fil. V, 879. »Z konika śia- 
snuł* Kozł. 65. Toż ib. 66. »Jak 
siusnę na kurę* Kuj. I, 207. Por. 
S z u s t a ć. 

Siusny = >rzulki, szybki: siusny 
kóń to taki. co "oslro leci* Rozpr. 
XXVI, 396. 

Siustać p. Szustać, Ciarać. 

Siut = »szaber, drobny piarg* 
Wrześ. 20. 

Siu tan a = » krowa bez rogów* 
Rozpr. X, 267. Por. Siu ty. 

Siu ta ś: »Pacioreczki są naszyte na 
tasiemce ostrej, zwanej siutasiem, 
którą katanka obszyta jest dokoła* 
Święt. 48. 

Siatka = » krowa, mająca jeden 
róg utrącony* Zb. I, 51. >Sialka 
= owca bez rogów* Rozpr. X, 
267. Toż Wisła V. Por. Siu ty. 

Siut ki »2 pp. 1. m. siutek bip. = 
wązkie przejścia między budyn- 
kami. Siutki zasypywane są śnie- 
giem* Ust. z Podola. 

S i u t y = > bezrogi, mówiąc o zwie- 
rzętach , należących do gatunku 
przynajmniej w jednej płci roga- 
tego* Wrześ. 20. »Owce bezrogie 
t. j. siu te* Wrześ. T. 20. >Siuty 
= bezrogi: owca siuta, koza siu- 
ta* Spr. V, 414. >Siuty = bez 
rogów, rum. ciutu* Rozpr. XVn, 
13. » Siuta = owca bez rożków* 



136 



Siwak — Si won 



Enc. R. U, 818. >Siata= krowa 
o jednym rogu< Udz. > Slota a. 
siutka« w iemte zdslcz. Zb. I, 51. 
>Siuta = krowa bez rogów c Wisła 
VIII. 812. W temże zn. »Siutyc 
Zejsz. 85. Rozpr. X, 301. 

Siwak = >garnczek« Pr. fil. IV, 
247. Toż Wisła III, 21. .Siwak 
= garnczek z gliny siwej lab 
czarnej* Pr. fil. V, 879. || .Si- 
wak = kam eń wapienny, który 
się wypala na wapno* Ust. z Na- 
łęczowa. II .Siwak* p. Kamie- 
niak. || .Siwaki = gatunek ja- 
błek* Zb. XIV, 28. 

Siwa nieć = . koń siwej maści (na 
Rusi)* O. 

S i w a r p. Szuwar. 

S i w a s p. S i w a s y. 

Si was ty = zap. siwy: .Siwasty 
kori*'Rog. n» 340. 

Si wąsy = .siwawy* Spr. IV, 30. 
.Te koniki, te siwase* Rad. I, 
182. Toż Pr. fil. IV, 247. .Ta 
siwecka, ta siwasa* ib. p. w^. Si- 
was (zam. Si wąsy). 

Siwawy: .Siwawy koniku!* Kieł. 
II, 21. P. SiwasY. 

Siwek = .nazwa konia* Pr. fil. 111, 
312.TożRog. nM82. P. Siwki. 

Si weń ki = siwy: .Siweńkim so- 
kołem« Wójc. I, 124. .Siweńki 
gołąbek* ib. 142. .Koń, jak go- 
łjlb, siweńki* Kozł. 47. 

Siwiarka = .dziewczyna siejąca* 
Fed. 408. 

Siwiasty = siwy: . Po koniku si- 
wiastym* Zb. XIII, 162. 

S i w i c a = . trawa łąkowa, gruba, 
podobna do trzciny, niezdatna na 
paszę* (Nie podano zkąd wzięte). 

Siwie = . farbkować (bieliznę w pra- 
niu)* Udz. 

S i w i d ł j = » farbka niebieska, uży- 
wana do prania* Pr. fil. V, 879. 
To* Udz. 

Siwiec = > starzec siwy: stary dzia- 
du, siwce!* Pr. fil. V, 879. .Mój 



tv stary siwce!* Maz. V, 243. 
»Wstal-ci siwieć* Nadm. 164. 

Siwieć się: >Mej najmilejszej si- 
wiały się oczy* Swiderski, Wieś 
Wisła 30. Por. Sijad, Siać. 

Siwienie = . farbkowanie bielizny 

w praniu)* Udz. Toż Wisła III, 

20. 
Siwień = >koń siwy* Rozpr. III, 

376. .Miał ja konia siwnia* Zb. 

XII, 125. 
S i w i u c h n y p. S i w u c h n y. 
Siwiusieńki = siwy: .Ocka si- 

wiusieńkie* Święt. 85. 

Siwka = .nazwa klaczv* Ust. z Li- 
twv. .Siwka = .nazwa owcy* 
Rozpr. 244. Toż ib. 267. || .Si- 
wka = nasienie cebuli, młoda 
cebula* Pr. fil. IV, 247. || .Si- 
wka = kapotka, kurtka z siwego 
samodziału domowego* ib. 875. 
P. Siwki. 

Siwki = .narośle, czyli grzyby ro- 
snące na wierzbie złotej (vitelli- 
na)* Wisła VI, 677. .Siwki = 
gatunek grzybów, rosnącycb na 
ziemi* ib. 679. Toż Spr. V, 414. 
Toż Ust. z Rawskiego. || .Siwki 
a. modrzaki, pyraaki = kartofle 
wczesne, modre pod skórką zwierz- 
chnią* Kuj. II, 276. 

Siwny: .Wdziewaj spódnicę w si- 
wny pas* Wójc. II, 48. Toż Kieł. 

I, 67. 

Siwo: .Siwo, siwo! = wołanie na 
siwego konia* Pr. fil. IV, 816 
p. w. Eć. .Białe ściany tudzież 
na siwo pomalowane ramy okien* 
Wisła III, 20. 

Siwobroda: .Stary siwobroda* Kuj. 

II, 47. Toż Łęcz. 125. 

Siwocha = .nazwa krowy* Rozpr. 
XII, 76. P. Siwoszka. 

Si woj aj = .starzec* Pr. fil. IV, 

247. 
Si woń = nazwa konia: >Na tym 

koniu, na siwoniu* Swięt. 82. 



Siwoszka — Skakany 



137 



»Siwoń = nazwa wołu< Rozpr. 
X, 243. 

Siwoszka = > nazwa klaczy siwej* 
Kuj. I, 59. łSiwo-ika a. siwocha* 
= mysz w zagadce Zb. VII, 1 38. 

Si w ość = » siwizna* Rozpr. VIII, 
123. 

Siwowronka = >gatunek ptaka 
leśnego wielkości gołębia* Pr. fil. 
IV, 875. > Siwowronka = rodzaj 
kra«ki, myśl* ib. V, 879. •Siwo- 
wronka = sójka, kraska* Petr. 

Siwucha= » nazwa krowy siwej < 
Pr. fil. V, 879. Toż Wisła VIII, 
812. 

Siwuchny = siwy (koń) Zb. II, 
75. »Siwiuchny*: »Gołąbkamy si- 
wiiichnemy* Chełeh. II, 45. 

Siwula = »krowasiwa« Pr. fil. IV, 
247. Toż Pozn. I, 104. Choć. 51. 
Wisła III, 219; ib. V, 923. Rozpr. 
XII, 76. Zb. XIV, 27. 

Si w u lek: »Z tym siwulkieru wo- 
łem* Zb. XII, 203. 

Siwuś: »Dziadusiu siwusiu!* Kon. 
8. Toż Kieł. II, 35. Zb. XII, 176 
> Koniku siwy... Byłaby ja wy- 
gnała siwusia z ogroda* Pozn. IV, 
147. 

Siwy = > nazwa wołu* Pr. fil. III, 
312. »Siwa* = nazwa wódki 
Cinc. 31. »Siwa = nazwa owcy* 
Wisła V, 923. >Siwa = nazwa 
kurv* ib. »Siwa = nazwa kro- 
wyc ib. VIII, 812. » Dziadek siwy 
jak krzścek* ib. IX, lOó. Stopień 
wyższy: »Siwszy«: »Siwy goją- 
becek, gojtębicasiwsa* Zb. X, 132. 
»Siwiejszy*: »Gołąbka siwiejsa* 
Was. 175. II » Siwy = niebieski, 
błękitny, modry, liljowy, granato- 
wy, fioletowy* Udz. >Siwy = nie- 
bieski: siwy kwiatek* Pr. fi'. V, 
879. Toż Cer. »Siwy papir = 
ciemno-niebieski* Rozpr. XX, 434. 
II »SiwY kamień* = zap. lapis: 
• Brodawki wypalają... za pomocą 
siwego kamienia* Swięt. 611. || 



•Siwy grosz*: »Nie scędźcie pań- 
stwo siwego grosa* Zb. X, 185. 

Siym p. Siedm. 

Siym naście = » siedmnaście < 
Rozpr. X, 304. 

Siziniarka p. Sidziniarka. 

Si żeń p. Sążeń. 

Skabe-putra = » ulubiony przy- 
smak Łotwaków: biorą się goto- 
wane kartofle, buraki, gruszki le- 
śne, krupy jęczmienne lub gry- 
czane, sypie się do tego pieprzu, 
cynamonu tłuczonego, gotuje się 
i zalewa kwaśnem mlekiem. Po- 
tem zlewa się do kubła na dni 
kilka, aby dobrze skwaśnialo i je 
się na zimno* Juc. 358. 

Skacernie = » okrutnie, bardzo* 
Pr. fil. V, 879. 

Skńcyć = » skomleć* Kopern. rę- 
kop. 

Skaczaniały = » zdrętwiały z zi- 
mna, zziębły* Kolb. rękop. 

Skaczanieć = > zziębnąć, odręt- 
wieć wskutek zimna* Kolb. rękop. 

Skacz ybrózda p. Skoczybró- 
zd a. 

Skadłub p. Kadłub. 

Skadruna = szwadron (eskadron): 
• Jedzie wojsko, jedzie, jadą regi- 
menta, jedzie ta skadruna* Wisła 
VIII, 218. Por. Śkadron. 

Skajać się = »i:rzec się, cofnąć 
się, zrobić zawód* Pr. fil. IV, 
875 

Skakacz: > Dłużej stękaea, niźli ska- 
kaca* Zb. VII, 99. 

Skakać: 1 1. p. »Skakam* Rozpr. 
VIII, 87: 3 1. p. »Skaka* Kuj. 
II, 34. Zb. V, 260. Derd. 131. 
Nadm. 90. Rozkaz. »Skakaj* Zb. 
V, 260. Imiesł. »Skakając* Kieł. 
I, 166. Rad. II, 55. || > Skakać 
= tańczyć* Osip. || » Skakać = 
coire (o byku, buhaju)* Pr. fil. V, 
879. 

Skakany = > nazwa tańca* Zb. IX, 
240. 



138 



Skakowad — Skałka 



Skakować = wskakiwać: »A ska- 
kujciez* (do wody) Święt. 4'4;2. 

Skala = » wielki głaz, kamień < Go- 
szczyński Tatry 130. > Skala = 
kamień* Wrześ. 20. » Skalę (ka- 
mień)... rozkruszył* Wrześ. T. 48. 
» Ze skali « Zejsz. 86. Por. Skale, 
Skali. 

Skalany = »1, kamienny np. piece 
skalane 2, powalany* Spr.V, ^l-i*. 
Toż Wrześ. 21. 

Skalczyć = » skaleczyć* Rozpr. 
IX, 129. 

Skale = >kamienift* Rozpr. X, 220. 
Toż ib. III, 376. Spr. V, 414. 

• Skale = kupa kamieni* ib. IV, 
381. 2 pp. 1. p. » Skala* Opól. 
15. » Zbiorowe 'skśle' ma w 7 pp. 
'skalak' np. lóg se na skńlak* 
Rozpr. X, 247. Toż Zb. VII. 70. 

• Samo skale* Zejsz. 136. »Same 
skale* ib. 138. >Białe skale* ib. 
140 (142). > Skale: wyrazem tym 
górale oznaczają skałę, gdy chcą 
odróżnić ją od innej pod wzglę- 
dem jej rodzaju np. skale jarco- 
we* (Nie podano zkąd wzięte). 

Skaleczeć = skaleczyć się: »Na 
nóżkęm skalćczała* Zb. VIII, 102. 
>Konicek na nogi skalecał* Zb. 
XII, 103. >Konicek na nogi ska- 
licał* Pauli 207. Krak. II, 444. 
Rad. II, 56. Zb. X, 132; ib. 310. 

Skali = » kamień* Hofr41. » Skali 
= kamień, kamienie* Ust. z Ja- 
worza. Por. Skala, Skale. 

Skalic » (zęby) = wyszczerzać * 
Petr. 

Skalic się = zmącić się: » Woda 
się skaliła* Zb. IX, 178. »Oczy- 
czka skalone* ib. 192. >Oczv ska- 
lone* Cinc. 31. Toż Fed. 183. 

Skaliska = .skały: »Z nich ka- 
mienie, różne skaliska początek 
wzięły* Krak. III, 35. 

Skalisty = > kamienisty* Spr. IV, 
350. 

Skalony p. Skalic się. 



Skalpierz = »szkaplerz< Pr. fil. 
V, 879. Toż Rozpr. XXVI, 393. 

Salnbina = > szczelina, skaza, pę- 
knięcie* Pr. fil. IV, 875. W temże 
znacz. >Skalubina* ib. V, 879. 

Skała = 'kamień* Spr. IV, 350. 
> Skała =: kamvk* Sab. 136. Toż 
Rozpr. III, 376. W temże znacz. 
Zb. V, 190; ib. 193. Wisła VII, 
108. II > Skała = glina, brzeg 
gliniasty* Udz. || >Skała a. szkała 
= szpara* Zb. I, 23. > Skała = 
szczelina, wyłom* Wisła III, 89. 
> Skała = szpara* Spr. V, 121. 
> Młoda pani schowała się przed 
nami, widziemy ją skałami* Rad. 

I, 219. Por. Skałka. 
Skałamucony = » zmącony np. 

woda* Roczn. 205 p. w. Kałamu- 
cić. >Woda skałamucona* Chełm. 

II, 70. 

Skał ba = » szpara między drze- 
wami w ścianie chałupy* Spr. IV» 
329. 

Skałdunić = » zgwałcić (kobietę) < 
Mil. 

Skałeczka = kamyk : > Idzie wódka, 
idzie, skałecki umywa* Zb. XII, 
145. >Kiejś sie po kamieńcu ska- 
łeckami bawił* ib. 128. || >Ska- 
łecka = dziurka: wyglunda ska- 
lecką na pole* Aten. 1877, II, 
625. >Obacyłeś mie skałecką 
(szparką)* Maz. V, 270. Por. 
Skała, Skałka. 

Skałka = »krzemyk do fuzji skał- 
kówki lub do krzesania ognia* 
Osip. » Skałka* = kamyk Sab. 
94. II > Skałka = trzaska, łupane 
z bielu drzewa sosnowego łuczy- 
wo* Gluz. 451. > Skałka a. skibka 
-= trzaseczka do podpalania ognia* 
Zb. I, 75. » Skałka = łuczywo* 
Roczn. 234. Toż Pr. fil. IV, 247. 
• Skałka = drzazga, szczepka* 
Pr. fil. V, 879. II » Skałka = 
drzazga, ostre drewienko, którem 
się zadrasnąć można* Kolb. rękop. 



Ska^kusić — ^ Skapnąć 



139 



> Skałka a. możdżeń == drzazga, 
która zaszła za skórę « Swięt. p. w. 
Możdżeń. || > Skałka = plamka 
na rogówce ocznej, także bielmo, 
jeśli większe* Roczn. 234. >0d 
skałek i plam w oku« Pleszcz. 
139. II »Skałka«: >Krosty, poja- 
wiające się na podniebieniu dzieci 
z ostrego pokarmu matki i w pierw- 
szem stadjum, gdy są nieznaczne, 
nazwane skałką, a gdy się roz- 
rosną, skorbaczem* Wisła VI, 664. 
II > Skałka = oko roztopionego 
tłuszczu, pływające na powierzchni 
zupy* Osip. > Skałki = oczka 
tłustości na rosole* Ust. z Lidy. 
II > Skałka = szczelina na wylot 
przechodząca, szpara w desce lub 
ścianie* Osip. Toż Mil. Zb. II, 10. 
Spr. V, 121. Por. Skała, Ska- 
łeczka. 
Skałkusić = » ukraść* Spr. V, 
364 p. w. Kałkuśnik. 

Skałubina p. Skałubina. 

Skamejka: »Protopop był w ska- 
mejce — pisze Ochocki — t. j. 
w czapce honorowej* Bartosze- 
wicz. 

Skamieć = > skamienieć* Spr. IV, 
329. »Skamies* Wisła II, 23. 
>Skamiał< Zb. V, 254. » Serce 
skamiało* Rog. n^ 97. 

Skamlać p. Skamleć. 

Skamleć = skomlić: > Skamleć 
= skomleć jak pies, prosić o co 
natrętnie* Krak. IV, 321. W temże 
zn. » Skamlać* Kam. 125. » Skam- 
łać • Spr. V, 121. » Skomleć* ib. 
IV, 30. .Skumlać* Zb. IX, 70. 

• Skomlić = szczekać (o lisie)* 
. Prz. ludu VI, 126. 

Skamra == > komar* Pr. fil. V, 880. 

• Skamry = komary* Lub. II, 
212. 

Skamrać = > skomleć, prosić ża- 
łosnym głosem* O. » Skamrać = 
prosić, żebrać* Spr. IV, 30. 



Skancerować = > rozjątrzyć , o- 
wrzodzić * Święt. 

Skantopić = »upić się* Wisła 
IV, 843. 

Skantrzyć = » zabić, zadławić^ 
zagołuszyć* Spr.V, 414. W temże 
znacz. Wisła I, 307. >Skantrzvć 
ze światu* ib. II, 17. || >Skan- 
trzfc sę = skurwić się* Pobł. 
28 p. w. Kantrz^c. 

Skańtować się = »zesrać się* 
Zb. II, 10. 

Skąpać == »zejść na nic, na marne: 
z bogatego skąpać na biedę. O Ży- 
dach mówią pogardl.: skąpał = 
umarł* Udz. »Skapać = zdechnąć: 
owce mi syćkie skąpały* Spr. V, 
414. » Skąpać = zniszczeć (o ow- 
cach)* Sab. 136. Toż Święł. •Ni- 
czego się nie dorobił, skąpał mar- 
nie* ib. 319. » Skąpać = zni- 
szczeć, umrzeć, zginąć* Pr. fil. V, 
880. >Bodajześ skąpała* Rog. n* 
349. Toż Krak. IV, 266. •Ską- 
pać = zmarnieć: matka skąpała 
ze wstydu = ukryć się pod zie- 
mię chciała* ib. 321. » Skąpał = 
podupadł zupełnie, zeszedł na nę- 
dzę* Zb. I, 43. >Już skąpał, już 
zdech* Cinc. 35. 

Skapcieć = zbiednieć: > Te ptaki 
jak sie dostały do tego chłopa, 
okropnie skapciały* Zb. XI, 97. 

Skąpiec = » zniszczeć, umrzeć, zgi- 
nąć: bodajeś skapiał* Pr. fil. V, 
880. Toż Dyg. > Skąpiec a. skąpić 
= zmarnieć: herendarzeby poka- 
pieli, jakbyśmy wódki nie pili; 
krowa Maciejowa skapła* Krak. 
IV, 321. »Skapiałby chudziaczek* 
Beld. 93. »Co w okapie, to i ską- 
pie (= umrze człowiek lub zde- 
chnie bydlę)* Zb. XIII, 68. >Bo- 
dajeś skapiał* Zb. IX, 238. 

Skapiny = > oczepiny* Kai. 197. 

Skapnąć = kapnąć: > Prosił go, 
żeby jeszcze raz zaklął biedę, do- 
dając: to nam może jeszcze co 



IłO 



Skapocniałr — Skaq>a 



<(kapnie< Pozn. VI, 286. » Widać, 
że z oneirdajszej mszy i wam coś 
skapło< Kaspr. 24*. || » Skinąć 
= amrzed, zdechnąć < Wrześ. 21. 

Skapocniały: »Czema ty jeden... 
tak skapocniały, o reżyserze ?« 
(może zam. Skapconialy) Ch^iń> 
ski, Korjer Warsz. lS7b n^ 114. 

Skapsanieć = >być schorowa- 
nym < Piątk. 

Skaptować > a. zawojować = znie- 
wolić np. Magda zawojowała swego 
Józwę do cala = skaptowala sobie 
Józefa zapełnię « Zb. IL 256 p. w. 
Zawojować. 

Skapncić się = >zdechnąć, a- 
mrzeć* Ust z Litwy. 

Skapiirrieć >a. zejść na kapot = 
pfKiopaść, przyjść do nędzy « Spr. 
IV, 329. Toż Pobł. 142. ' 

Skapaniony: >Skapunidni = ścię- 
ty, z odciętą głową « Hilf. 106. 

Skapyrować = » stracić całe mie- 
nie, do ostatniej przyjść biedy, 
zejść na nic: straciuł na bydlęcia; 
skapyrował ze wszystkiem* Spr. 
IV. 323 p. w. Kapyrować. 

Skaracz = » ręcznik z wyszyciem 
na końcach iiib z frendzlami; wisi 
w chacie stale i służy dla wszyst- 
kich mieszkańców* Ust. od Trok, 
Lidy, Święcian. 

Skarać: » Niech cie ręka b"oskd 
skdra (= skarze) « Rozpr. VIII, 
98 

Skaranie = kara: >Kiej sie juz 
nie bois skarania żadnego* Kieł. 
I, 157. 

Skarb: »Skorb = bogactwo, doby- 
tek: a siła tez skarbu za nion 
biezes?* Wisła I, 155. 

Skarbiasty: > Cnota skarbiasta jest 
to klejnot drogi « Zb. XIII, 65. 

Skarbnik = >duoh podziemny gór- 
ników. Rad. II, 209. > Skarbnik 
czyli Ziemny duch = rodzaj opie- 
kuńczego bóstwa górników i ko- 
palnie Zb. Xl, 21. *Zły duch. 



swany w kopaliii9U!h dąbrowskich 
Skarbnikiem, zwie się w Stnylo- 
wicach Jędrąc Pr. fiL 111, 310 
p. w. Jędra. 

Skarbownik: > Jest teł (w wierze- 
niach loda czeskiego)... rodiaj ka- 
rzełka w czerwonej czapeczce, 
który jest cseskim skarbowiiikiem« 
Wisfa l\\ 721. 

Skarbówka = >bada z desek na 
tratwach, w której kwateraje pi- 
sarz kopca leśnego w czasie spła- 
wu drzewa « Pr. fil. IV, 875. Toż 
Wisła II, 83. Tyg. ii. 1870, U, 
nO 110. Chełm. I. 8. Krak. U, 
195. 

Skarbonek p. Motaska. 

Skargnąć = zmarznąć, skostnieć: 
>(%nia palić nie dasz? a toć mróz! 
toć małe (dziecin na nic skargną< 
Konopnicka, Na drodze. Por. Skar- 
ga 1 eć. 

Skarguieć = zziębnąć, grabieć: 
> Dziecina skarguleje, zsinieje od 
zinma* Pr. fil. V, 880. 

Skarknąć = > zniszczeć, zdechnąć < 
Zb. I, 31. >Szkapsko skarkło< 
Pozn. II, 179. 

Skarkulować = »wymiarkować« 
Pr. fil. V, 880. »Jakem potem 
skarkulował, tak dobrze zrobiła* 
Kolb. 362. 

Skarłup = >1, strup na ranie 2, 
skorupa* Mil. »Skarłupy = sko- 
rupy* Pr. fil. V, 880. >Szkarłupa 
skorłupa* Zb. I, 76. >Skorłupa, 
skorłupka == łupina orzecha, sko- 
rupa żółwia. Pr. fil. IV, 875. 

Skarnia = > jagoda, lice* Pobł. 86. 
>Skarnia = policzek* Hilf. 180. 

Skarogodny = skarogniady, cie- 
mno-czerwony: »Mam ja konika 
skarogodnego* Łęcz. 138. 

Skarpa = >okop pochyły naokoło 
domu, po którym to okopie cho- 
dzić nie można* Wrześ. 21. >Skar- 
pa a. skarpa = nasyp pochyły; 
często szczytowe ściany chat gó- 



Skarpać — Skazać 



Ul 



Falskich zabezpieczone są od spodu 
skarpą. Drogę czasem robią *do 
skarpy', jeżeli ją na pochyłości 
podmurują od brzegu « Spr. V, 
4rl4r. » Skarpy a. skarpiele = od- 
dzielne urwiska brzegu Wisły* 
Wisła V, 649. » Idzie woda... skar- 
pami, miedzami* Zb. XV, 168. 
• Szkarpy = wąwozy o urwistych 
brzegach* Zb. XIV, 3. »Naszkarp« 
p. Skarpować. 

Skarpać = » dłubać, byle jak zro- 
bić* Petr. Por. Pokarpać. 

Skarpecie = » skarpetki* Parcz. 

Skarpćta = » skarpetka* Pr. fil. 
IV, 247. >Szkarpeta* Derd. 5. 

Skarpie: »Pławnice, sieć na skar- 
pie* Pobł. 66. 

Skarpiele p. Skarpa. 

Skarpny >a. śkarpny, skartny = 
mało jedzący i źle wyglądający, 
suchy (o człowieku)* Spr. IV, 329. 
> Skarpny a. śkarpny, poskarpny, 
skartny = mało jedzący, mizer- 
ny* Rozpr. XVII, 55 p. w. Po- 
skarpny. 

Skarpować: >Szkarpować: szkar- 
puje mur = u dołu jest szerzej 
założony, wychodzi z iinji piono- 
wej. Tak murować nazywa się 
*na szkarp prowadzić'. W prze- 
ciwnym wypadku mówi się, że 
mur nawisa* Roczn. 239. 

Skartny p. Skarpny. 

S k a r u c h a = » kawałek kory, zdję- 
tej z drzewa* Zb. I, 51. Toż Spr. 
IV, 329. Udz. 

Skarupa p. Skorupa. 

Skarżąc się = > uskarżać się * 
Pr. fil. V, 880. 

SkarżYĆ: >Skar-zvć* Maz. V, 279. 
Kieł. II, 144. >Skardzvć* Spr. 
IV, 30. Rozpr. X. 243. Święt. 
213; ib. 368. »Skardzuł* (= skar- 
żył) ib. 423. »Skardzvć* Zb. V, 
210; ib. 248. || .Skarżyć* = 
skarżyć się: »Tkórych (^dzieci) se- 
ścioro było, każde swoje skar-zyło* 



Kieł. II, 144. >Żona skarży, że 
złagodziła (zap. zam. zładziła, przy- 
gotowała) kiełbasę... ale zapewne 
ten cygan ukradł* Bar. 36. 

Skarżypietrek = »lubiący skar- 
żyć, skarżyciel* Pr. fil. V, 880. 

Skarżypyta = » lubiący skarżyć, 
skarżyciel* Pr. fil. V, 880. 

Skaserować = > skasować* Pr. 
fil. V, 880. 

Skaubana = » szpara < Udz. 

Skawera: » Głodny jak skawera = 
heisshungrig* (żarłoczny, zgłodnia- 
ły) Mrong. 383. 

Skawędzić się = ^umierając mę- 
czyć się* Petr. 

Skawroda p. Skowroda. 

Skawronek p. Skowronek. 

Skawuleć = >skomleć jak pies* 
Zb. I, 75. 

Skaz = > bielmo na oku* Osip. 
» Skaz = sch warze Flecken * (cho- 
roba) Tóp. 60 no 25. 

Skaza = znak: > Ogląda te dź wirze 
i widzi w nich durkę od klucza 
a zresztą żadnej skazy* Pozn. VI, 
15. II >Skaza= nieprzyjemność* 
Hoff 22. .Skaza = bieda* ib. 
180. 

Skazać = .wskazać* Mil. .A gdy 
jo matka skazała. Gdy w ogródku 
kwiatki rwała* Kęłrz. 65. || .Ska- 
zać* = powiedzieć: .Po czem 
ty poznała i [)rawdę skazała* 
Wójc. II, 346. .Skazał mi mój 
miły na stokroć dobry dzień; 
a jam mu skjizała wszystkie cie- 
mne nocy* Rog. n® 189. .Na 
ostatkuś mi dał skazać, iż mo- 
żemy mieszkać bez siebie* ib. n*^ 
197. .Twa miła maciczka, ona 
mi skazała, iżbyś więcej ze mną 
po ćmi nie siadała* ib. n* 208. 
• Skazała kochanka do swego mi- 
łego* ib. nO 311. II .Skazać = 
dać znać: .Starszy jro z książki 
wymaże, i to nikomu nie skiiże 
(= nie da znaćj* Zb. X, 305. 



142 



Skazić — Skickać sie 



»Skśzać komu = posłać komu 
wiadomość* Rozpr. Xn, 102. || 
>Skdzać po kogo = posłać po 
kogo« ib. > Czemuś nie przyszeł, 
kiech po cie skazała* Zb. IX, 181. 
»Mój miły jest daleko, muszę po 
niego skazać* Rog. n^ 236. 

Skazić = > zgubić, zniszczyć « Ust. 
z Ja worzą. » Skazie = popsuć, 
rozbić c Hilf. 180. »Abt se (junct) 
zegzell, f pług skazali* Nadm. 91. 
>Gronuszeczk skazy* (= rozbije) 
ib. 151. » Skazić sie = zepsuć 
się, nie przyjść do skutku: we- 
sele sie skaziło t. j. rozchwiało 
się* Spr. IV, 329. »Aj zęby sie 
zaraz skaziuł* Wisła IV, 81. »Bo- 
daj się skaziło* Kuj. I, 52. > Ska- 
żony = złamany* Ram. 127 p. 
w. Nieżecznie. 

Skazka = »skazówka, indeks na 
zegarze* Krasn. 308. 

Skazować = > wskazywać* Mil. 
> Dziecina... skazujerączkami* Rad. 

1, 83. II » Skazywać = opowia- 
dać* Pr. fil. IV, 248. Por. Ska- 
żyć. 

Skażeny = »1, wściekły np. pies 

2, opętany, nawiedzony od sza- 
tana człowiek* O. 

Skażyć = > powiadać* Pr. fil. V, 

880. 
S k ą d s i k = niewiadomo zkąd Zb. 

XIV, 34. Cisz. 41; ib. 225. 
Skąma = » zazdrość* Pr. fil. IV, 

309. 
Skąpca = skąpiec: »U skąpcy* 

Bar. 76. 
Skąpica= » kobieta skąpa* Rozpr. 

XI, 188. >A Łukdska to skąpica, 

bo ji córka, jak scypica* Swięt. 

247. > Wszystkie skąpice osku- 

biem jak wrony* Pozn. IV, 312. 

Skąpość = skąpstwo: >Dla twej 
skąpości* Rog. n® 425. 

Skąpijszy = skąpszy: »Skąpijszy 
nie chce płacić* Pozn. VI, 192. 



Skąpować = > oszczędzać, żało- 
wać* Pr. fil. IV, 875. 

Skąsić: >Jagem wiele zgrzeszyli, 
com z zakazanego drzewa jabłu- 
szko skąsili* Kuj. I, 252. 

Skerzewa = »z przyczyny, z po- 
wodu, dla; czes. skrz* Rozpr. 
XVII, 60. Por. Skier-z. 

Skępiec = skąpiec: »Bo się boji 
uchodzić za skępca* Pozn. II, 
359. 

Ski: »Nie Janaj-że mi, bom ja ski- 
cki (= nie tak mię zowią)* Krak. 

IV, 280. 

Skiba: >Nie mam ci ja, nie mam, 
ino skibę składną* Zejsz. 104. 
P. Skibić. 

Skibeczka = »kawałek: > Za chle- 
ba bułeczkę i sera skibeczkę* Kuj. 
II, 33. 

S k i b i a k i = urodzaj kartofli, o któ- 
rych mówią: na skibiaki trzeba 
szerokie skiby* Pr. fil.V, 880. 

Skibić: » Skibić pług = nałożyć 
żelazo na bosą deskę u pługa* 
Spr. IV, 370. » Skibić: jak sie 
lemies dodrze, to sie daje skiba, 
cyli Sie skibi* Pr. fil. IV, 248. || 
• Skibić się = o oraniu ziemi, 
przewracać się całymi płatami, 
skibami, które następnie innemi 
narzędziami rozrywać trzeba: zie- 
mia sie skibi* ib. V, 880. 

Skibka > chleba = glonek, kawałek 
chleba* Pr. fil. IV, 875. .Skibka 
= kromka niewielka (chleba, 
sera)* Roczn. 234. » Skibka a. 
napletek = krajanka chleba* Lub. 
II, 212. » Skibka = kromka (chle- 
ba)* Osip. II > Skibka a. skipka 
(2 pp. 1. mn. skipek) a. skałka 
= (rzaseczka do podpalania ognia < 
Zb. I, 75. 

Skickać sie = >zawalać się bło- 
tem, a także: krew ś niego kic- 
kała t. j. buchała, lała się* Spr. 

V, 414. » Skickać sie = zachla- 



Skiczka — Skikść 



143 



pac się, zabłocić się* Rozpr. X, 
301. Toż Wrześ. 21. 

Skiczka = »1, żaba 2, osoba ży- 
wego temperamentu a złośliwa 
(co w oczy skacze), opryskliwa* 
Roczn. 234. 

S k i d a ć = » padać : wielki śnićg 
skida* Rozpr. X, 221. >Skidać 
= spaść (o śniegu)* Spr. IV, 
382. II »Skidać< = zrzucać: 
»A skidajże, moja Kasiu, wszy- 
stek z siebie zbiór* Lub. I, 215. 
II »Skidać się = cacare* Zb. II, 
10. 

Skidłać = » zmącić, zmieszać: mle- 
ko skidłane* Wisła III, 745 p. w. 
Kidłać. 

Skidować >a. skiduwać, skidywać 
= zrzucać co z wozu lub z ja- 
kiej wysokości np. snopy w sto- 
dole* Pr. fil. IV, 875. 

Sk i dzień = > wilkołak* Petr. 

Skiela = >zkąd?* Pr. fil. IV, 248. 
Toż Czark. Kętrz. 8. 

Skieltować = » zużytkować, wy- 
datki porobić, brać na książkę 
np. ka sio to podziało? Skielto- 
wało sie* Rozpr. XVII, 13. 

Skieltowanie = » zużytkowanie < 
Rozpr. XVII, 13. 

Skiełać się >a. grzać się = coire 
(o psach)* Hempel. 

Skiełczyć = » płakać, prosić o co 
z płaczem: skiełcy mi nad głowo* 
Spr. V, 121. >Skiełcyć = narze- 
kać, płakać (o dziecku)* Mil. 

Skiełk = > zgiełk* Mil. 

Skiełka »a. jura = baśń* Zb. IX, 
66. >Skiełki = bajki, pleciugi 
np. ja ciągle w domu siedzę, na 
skiełki nikaj nie chodzę* Zb. II, 
253. > Baśni, prawione przy ką- 
dzielach w Posłowicach pod Kiel- 
cami nazywają się jurami, w Ma- 
słowie — skiełkami* Kieł. II, 218. 

Skiełzem = > ukośnie; w bok* 
(nie podano zkąd wzięte). 



Skiełznąć sie = > ześliznąć się * 
Pr. fil. V, 880. 

Skiepina = > szpara* Petr. 

Skiepśnieć = >zbiednieć* Pr. 
fil. V, 880. 

Skierc >a. śkierc = 1, mądr\' dzie- 
ciak 2, łobuz* Mil. 

Skierdź = > pasterz wiejski (z li- 
tewskiego)* Osip. Toż Maz. V, 55. 

Skieresić: >Podajtaż mi pióro i ka- 
łamarz, co popiszę do rodziny 
zaraz, co mnie pana przeproszą, 
skórę szablą skiereszą* Kolb. 101. 

S klerk i = »oczka na rosole* Pr. 
fil. V, 880. 

S k i e r n y = » uparty, naprzykrzony: 
ten chłopok taki skierny* Spr. IV, 
360. Toż Rozpr. XVII, 60. 

Skier-z »a. skir-z := dla, z przy- 
czyny np. skier-z a. skir-z ciebie 
= dla ciebie, z twej przyczyny* 
Pr. fil. V, 880. .Skyrz* ib. IV, 
282. >Skisz = z powodu np. 
skisz ty potrącki nie podziemy 
do roboty* ib. III, 498. Rozpr. 
XVII, 88. »Skierz (wymawia się 
jak: skież) = z powoda* Parcz. 
Por. Skerzewa. 

Skierzniac = > zrobić masło* Pobł. 
86. »Sczerzniac = zrobić masło* 
Nadm. 134. 

Skikać = » skakać* Mil. W temże 
znacz. » Skikać* Zb. VIII, 272. 
Maz. III, 306. Rad I, 232. Pr. 
fil. IV, 248. ł.ęcz. 230. » Skikać 
a. skikać* Pr. fil. IV, 255. .Ski- 
kać* ib. V, 905. »Skika i świka 
ona (panna młoda) lekko* Maz. 
III, 126. 

Skiki-bryki: » Przylecieli sołdy- 
bołdy i zajęli skiki-bryki (= wilki, 
owce)* w zagadce Zb. VII, 139. 

Skiknąć == » skoczyć* Pr. fil. IV, 
248. Mil. W temże znacz. Wisła 
V, 23. .Śkiknąć* Pr. fil. III, 905. 
Kozł. 30. 

Skikść = »smyk! hop!* Ust. z Li- 
twy. 



144 



• Skika — Sklepka 



Skika = hop!: > Skika, skiku do 
ślachcicacŁęcz. 230. >Śkiku«: >A 
kunicek śkiku, śkikul< Kozł. 160. 

Skiłańdź = >tosamo co kindziuk: 
żołądek wieprzowy lub barani na- 
dziany, wędzony; rodzaj salceso- 
nu « Osip. >Skiłądź a. kandziuch 
a. kindziuch = gruba kiszka 
u świni < Petr. 

Skiłądź p. Ski^ańdź. 

Skinąć == » zrzucić: ty Maryniu, 
skiń stążeiiki 2, opuścić co np. 
w targu* Pr. fii. IV, 248. •Ski- 
nąć = zrzucić* ib. V, 880. »Ski- 
non ij corne cółko z głowy* Kozł. 
47. >Ja tobie dam gnek skinunc 
(= łeb urwać)* Hilf. 106. 

Skipieć = wrzeć: » Jd inom wziena 
kamieni... i wyparzyłam maśnickę; 
a ize to bardzo skipiało i buca- 
ło...« Święt. 483. >Sloi piwo na 
kominku i skipi (= kipi)* Cisz. 
141. »Natrafiają na nerki i wy- 
czuwszy je, posądzają, że się tam 
krew zebrała i skipiała* Pozn. 
VII, 283. ^Skipe = bieży, kipi* 
Pr. fil. [V, 288. 

Skipka p. Skibka. 

Skir-z p. Skier- z. 

Skirzony >a. kirny = pijany* 
Spr. V, 367 p. w. Kirny. 

Skirzyć sie = »opić sić* Spr. 
IV, 323 p. w. Kirny. .Skirzyć 
sie =1 upić się* Rozpr. XXVI, 
381 p. w. Kirzyć sie. »Skizić sie 
= upić się* Pr. fil. III, 311. 

Skisawo p. Skisawy. 

Skisawy = »kwaśny, kiepski: ski- 
sawo sie pali* Pr. fil. V, 157. 

Skisiałe mleko = » kwaśne mle- 
ko* Pr. fil. V, 880. .Cebrzyk 
milka skisiałego* Krak. II, 67. 

S k i s i a n y: »Skisiane krupy = łaj- 
no* (w zaf^adce) Zb. VII, 95. 

S k i s z p. S k i o r - z. 

Skil = klasztor: »Po skitach disu- 
nickich znachodzą się ważne par- 



gaiiima* 



Wił w. 64. 



S k i w n ą ć = skinąć: >Dziaduś gło- 
wą skiwnęli* Kam. 97. »Na mnie 
sam skiwniesz* Pozn. IV, 301. 

Skizić sie p. Skirzyć sie. 

Sklagać się = > ściąć się od pod- 
puszczki (o mleku)* Wrześ. 21. 
>Mlćko sklaga się = stężeje « 
Ust. z Jaworza. 

Sklamrzyć = » beczeć, płakać« 
Zb. X, 177. .Sklamrzyć = pro- 
sić* Udz. >Sklamżyć = naprzy- 
krzać się ciągle jednakim głosem 
(z Krak.)* Bib. Warsz. LXXX, 
630. 

Sklamżyć p. Sklamrzyć. 

Sklanka p. Szklanka. 

Skląć = zwymyślać: »Jesce go 
skłon niejeden* Cisz. 235. >Jageś 
mie to skłon* ib. 249. > Jak mu 
(synowi) u ociec kazał co zrobić, 
to mu (syn) skląn* Zb. VII, 49. 

Sklenica p. Szklenie a. 

Skleił tać = »zdeptać, podeptać: 
plewiorki cysto len skleńtały* 
Spr. V, 367 p. w. Klańtać. 

Sklep = .piwnica* Ust. z Litwv. 
Toż Kuj. I, 83; ib. II, 276. Pozń. 

I, 95: ib. II, 383. Zb. I, 23; ib. 
36. W temże znacz. »ŚkIep* Mil. 
.Śćklep* Spr. V, 121. Chełch. I, 
15. » Sklep = sklepienie z ce- 
gieł* Pr. fil. IV, 882. 

Sklepać .(ogień) = rozniecić: 
.Ogień klepała. Jak go sklepała, 
przy mnie se siadła* Rog. n® 53. 

Sklepiarka = . właścicielka skle- 
pu, kramu* Pr. fil. V, 880. 

Sklep iarz = » właściciel sklepu « 
Pr. fil. V, 880. .Sklepiorz= ku- 
piec* Udz. 

Sklepi s ko = » podłoga z gliny 
w izbie* Maz. III, 41. .Wykop 
w stodole dół w sklepisku* Rad. 

II, 189. 

Sklepka = .deseczka z dziurką 
na obu końcach używana do wę- 
zy^ka (pęła, liny), żeby się nie 
pokręc.ło; zamiast drewnianych 



Skiepnica — Składać 



145 



używają też sklepek żelaznych 
o 2 dziurkach* PoW. 86. 

Skiepnica = » właścicielka skle- 
pu* Rozpr. XXVI, 393. 

Sklepnik = » właściciel sklepu* 
Rozpr. XXVI, 393. » Sklepnik = 
kupiec* Wrześ. 21. :^Ón (o był 
sklepnikeni* Swiet. 405. W lemże 
znacz. Zb. VII, 5. 

Sklepnikowy = należący do ku- 
pca: » Dziewko sklcpnikowe« (4 
pp. i. p.) Zb. VII, 5. 

Sklepny: »Sklopny (kaftanik, far- 
tuch) = z kupnego materjału* 
Was. 20. » Sklepny = sklepowy, 
nabvtv w sklepie* ib. 246. 

Skleszczeć = » spalić si<^* Wisła 
III, 89. »Sklesceć a. sklescyć = 
spalić się płomieniem, zgorzeć: 
a bodajeś sklescał* Pr. fil. IV, 875. 

Skleszczenie = płomień ? »Za- 
paluł (konia oblanego naftą") do 
sklesconia* Wisła III, 562. Por. 
Skleszczeć. 

Sklezia = > ukośnie np. pobiegł 
sklezia dla sknkonia drogi* Ust. 
z Podlasia. 

Skleźny griat = > kuper, kość 
krzyżowa* Pr. fil. V, 880. 

S klęczy ć się = skulić się: »Sklc- 
czvł się (zalotnik) w ostatnim ką- 
ciku* Pozn. VI, 287. 

Sklęsać = > stłoczyć* Kr;jk. IV, 
321. » Sklęsać = gratami poza- 
stawiać* ib. 327 p. w. Zagracić. 

Skinie sę p. Lśnić się. 

S k 1 u d z a ć = >s[)rzątać np. zboże* 
Rozpr. XII, 93. 

Skludzić = » schować* Pr. fil. V, 
880. >Tvś zożon (pszeniczke) 
i skhidził* Zl>. IX, 201. 

Sklupić = >zbić na kupę (o rze- 
czach miękicli i wilgulnych) np. 
błoto się ^kliipifo* Zb. I, 51. Toż 
Udz. > Sklupić się = skurczyć 
się np. kto sic ozoni to sio sklupi* 
Z rękop. od Sł radomia z pod Czę- 
stochowy. 

Słownik T. V. 



Sklut p. Schlud. 

Sklutac sę= »zbłocić się, zaszar- 
gać się* Pobł. 34 p. w. Klutać. 

Skład = >kupa klocy, szych tii* 
Wrzos. 21. » Skład = kupa drze- 
wa* Spr. V, 415. II > Skład = 
środek zagona, gdzie skiba ku 
skibie jest zwrócona, miejsce naj- 
wyższo na zagonie* Pobł. 86. || 
• Skład = szeroki zagon zorany 
zwykle na 24 skiby, bywają^ je- 
dnakże 18 i 30 .skibowe składy* 
Zb. I, 51. >Skład = zagon, który 
ma półtora sążnia szerokości* Maz. 
V, 52. » Skład = zagon z 16 
skib* Wisła III, 496. > Skład = 
zagon z 8 skib* Rud. 17. »Skład 
= rola z dwóch zagonów, złą- 
czonych w jeden* Zb. I, 31. 
»Ośm składów słajowych* Pozn. 
II, 179. > Skład =rr: szer.'^zy od 
płósy pas ziemi ornej* Aten. r. 
1879, I, 497. W temże znacz. 
Pozn. II, 337: ib. I, 159. Sand. 
204. Maz. II, 101. Zb. XV, 
57. II » Skład = zręczność np. 
on ma skład do tej roboty = 
jest zręczny* l.'dz. Toż Zb. I, 51. 
» Skład miał do rzecy = był zrę- 
czny do tego* Zb. II, 237. > Ża- 
dnej (dziewce) nie w skład* = 
każdej niezręcznie lvam. 136. ».Iu- 
że się drze (dziewczyna śpiewa), 
a wszyćko składom swoi gęby = 
tworzy sama, improwizuje* ib. 
137. II »Po składzie* = trzy- 
mające się pod ręc(* (o trzech dzie- 
wczynach) Wisła V, 556. 

Składać: > Składać psv = zwodzie- 
(o lisio). Prz. ludu "vi, 111. || 
» Składać ogioń* r= podpalać: 
»Nio trzeba, dziócho, ci będzie 
ognia składać , bu ci go ludzie 
będą poilpjJać* Rog. n" 15. || 
> Składać* = powtarzać: »Ku- 
żdy... składa na kupę po dwoje 
razy jaśnie pani* Kam. 175. || 

rymować sio: 



• Składać się = 



10 



146 



Składak — Skłonno 



wiersyki ładnie się składają « Krasn. 
308. II > Składać się = uniewin- 
niać się: składał sie, ze tego nie 
ucynił* Spr. IV, 339. »Sładać sie 
= usprawiedliwiać się« Rozpr. 
XXVI, 393. 

Składak=> nożyk skład any« Rozpr. 
X, 301. Toż Sab. 136. Wrześ. 21. 
W temże znacz. » Składak a. skła- 
daniak« Spr. V, 415. 

Składani a k p. Składak. 

Składanie = > składka, rzecz zło- 
żona np. składanie jest już w spi- 
chrzu. Wogóle rzecz (np. zboże) 
składana z wozu do budynku* 
Zb. I, 28. II »Składanie« = miej- 
sce, w którem stykają się od- 
dzielne części, szpara: >W szpa- 
rach (wierlelika t. j. nniary dre- 
wnianej) na składaniu ujrzał, że 
mu się coś błysło; dobywa no- 
żem, widzi, że dukat « Choć. 49. 

Składanka: »Tak mi już kanalia 
dozierał za to, że mam składankę, 
a on po kotłach jada« Snieżko- 
Zapolska. 

Składeczka: > Napiję się gorza- 
łecki, pójdzie kiecka we składe- 
cki« Zb.VIII, 287. 

Składne = » składka weselna « 
Pozn. II, 264. 

Składni = » składany, zbierany: 
pranie składniej bielizny t. j. ze- 
branej od całej służby* Pr. fil. V, 
881. » Orszak weselny wchodzi 
do szynkowni na składnią wódkę 
i składnie piwo« Święt. 146. 

Składnia = > uczta, na którą skła- 
dają się w trzeci dzień wesela 
starsi weselnicy« Pr. fil. V, 881. 

Składnik = >uwrocie (w Galicji) 
Rozpr. XII, 102 (Ustnie Bystroń 
objaśnił, że składnik = zagon 
poprzeczny). 

Składno = zgodnie: »Prepinatory 
składno z chłopami idą< Kam. 
107. II > Składno* = zręcznie: 
> Kowal gładziuśko i składno wszyć- 



ko porobił* ib. 96. > Składno za- 
mota* ib. 129. 'Składno na od- 
siebkę (w tańcu) zawrócić* ib. 
140. 

Składny = > zgrabny: składna ko- 
była* Spr. IV, 339. » Składny = 
zręczny* Mil. >Składny = udatny. 
zręczny, proporcjonalny* Święt. 
> Bryczki składne* Kam. 97. »Cór- 
ka była szczuwała (czujna) i skła- 
dna do tego* Pozn. VI, 259. 
• Wieczerza bvła huczna i skła- 
dna* ib. 190. »l)wie owce skła- 
dne* Rad. I, 167. II »Składny« 
= ?: »Ni mam pola, ni mś.m, 
ino skibkę składnom (?)< Zb. XII, 
127. »Ni mam ci ja, ni mam. 
ino .skibę składną* Zejsz. 104. 
Por. S ł a d n v. 

Składzik = spiżarka: » Wskocz 
do ciemnego składziku* Glin. IV, 
172. 

S k ł a n i a n V = » dobry : Wianek... 
chociaż ruciany, ale skłaniany (do- 
bry)* Pleszcz. 60. 

Skłapnąć = > prędko kłapnąć t. j. 
zjeść lub wypić* Udz. 

S kłaść: »Sklasc wógiń = rozłożyć 
ogień* Hilf. 97. 

S k ł o d o w a (?) : > Boć moje gąski 
szkody nie uczynią, skłodowa zje- 
dzą, wody się napiją* Pozn. III. 
210. 

Skłonić się = »ukłonić się, u- 
chwycić za nogi* Święt. > Pytała, 
gdzie jej oblubieniec, skłoniła 
przed wojskiem oczy swoje* Rog. 
n« 20. 

Skłonienie: >Ja mogę mieć skło- 
nienie głowy do śmierci u ciebie* 
(= kąt, przytułek) Kuj. I, 128. 

Skłonno: > Skłonno się kłaniać: 
kłaniaj się nizko, niziusieńko, 
skłon no, skłónn iusieńko * = z usza- 
nowaniem) Pr. fil. IV, 248. •Nie- 
chaj to wszystko będzie Bogu 
skłonno* (= miłe?) Sień. 259. 
Por. Skłonny. 



Skłonny — Skoblowy 



147 



Skłonny: » Skłonna dziewucha = 
będąca z uszanowaniem ala star- 
szych* Zb. VIII, 254. 

Skłopiony = obwisły: >Skłopione 
na dół uszv u osła* Hue 712. 

Skłopotany = > zakłopotany* Pr. 
fil. V, 881. »Ona pisze schłopo- 
lany list i bardzo żato-^ny* Pozn. 
VI, 84. 

Skłócić » kogo = zwymyślać, zła- 
jać* Dorna n. 

Skłupnąć = » uderzyć* Pr. fil. V, 
881. 

S k ł u t y = > ru piecie, stare narzę- 
dzia* Pr. fil III, 498. 

Sknajać = > wziąć komu co, szkol- 
ne* Pr fil. V, 881. 

S k n a r a = »czJowiek dokuczliwy, 
sknera* Peir. 

Sknarzyć = » dokuczając, prosić; 
sknarzyć się =^ udawać biedne- 
go* Pelr. 

Sknera = > skąpiec rmukliwy* Wi- 
sła III, 89. 

Sknerczeć := » krzyczeć (o dzie- 
cku)* Pr. fil iV, 278. .Skner- 
czeć = 1, biadować 2. kwiczeć 
(o świniach)* Pobł. 86. II »Skner- 
c(z)yć a. sknćrzyć = być sknerą: 
a ten p:erwsv bardzo skuercy* 
Pr. fil. V, 881. 

Skndrzyć >a sknerczyć = być 
sknerij, skąpić* Pr. fil. V. 881. 
II >Sknerzyć = jęczeć* ib. »Skne- 
rzyć = napi*zvkrzać się, kwiczeć 
(o świni)* Kuj. II, 276. 

Sknocić się = » wiatr z siebie 
wypuścić, szkolne* Pr. fil. V, 881. 

Sknut == >duży kawał, np chleba, 
pola* Mil. 

Skobel = zasuwa , zamknięcie 
u drzwi: »Wzion dźwi ze skobla 
i z haków* Kuj. I, 160, W temże 
zn. » Skobla* O. »Skubel* Myszk. 
21. >Śkubel* Mil. >Śkubeł* Pr. 
fil. IV, 255. II »Skubel* : »Okna... 
zaopatrzone są w hacki , które 
przy zwarciu zachodzą w skubie, 



wśrubowane w dolną i górną część 
oprawy* (więc skubel = kółko 
na szrubie, na które zakłada się 
haczyk , gdy okno zamknięte) 
Święt. 37. > Skubel = pr(;t że- 
lazny zwinięty we dwoje, który 
wbija się w ścianę lub w słup 
lub w drzwi* Pr. fil. IV, 309. 
> Skobel a. skubel jest wbity w fu- 
trynę drzwi* Krak 11, 153. Por. 
S k obi i ca. 

Skoblica = » narzędzie dwuręczne 
do wyrabiania korytek* Spr. IV, 
312. » Skoblica = narzędzie dwu- 
ręczne do wyrabiania korytek, 
a także do wyrównania 'bedna- 
rek* t. j. klepek* ib V, 415 
• Skoblica = narzc^dzie do wy- 
strugiwania wnętrza naczyń; jest 
to nóż zwinięty w kófko z trzon- 
kiem prostopadłym do kraw^ędzi* 
ib. IV, 381. Toż Rozpr. XVII, 60. 
»Skublica, skublicka = ośnik 
wygięty w ten spjsób, żeby mógł 
służyć bednarzowi do strugania 
wklęsłych klepek* Pr. fil. IV, 876. 
>Skublica a. strug = rodzaj dłu- 
ta* Pleszcz. 43. »Skublica do dłu- 
bania stępy* ib. 27. || > Skoblica 
r^ część składowa sochy* ib. 24. 
II »Skublica = płytka metalowa, 
niedługa i wazka z dziurami po 
obu koricach: jednym końcem 
przybija się ją stale skublem do 
drzwi a drugi wolny zakłada się 
na skubel wbity w słup i zamyka 
kłódką* Pr fil. IV, 309. 

Skoblić: »Skóblić drzewo = drzewo 
z kory czyścić* Wrześ. 21. >Skó- 
blić a. skomlić = zrzynać korę 
z drzewa* S[)r. V, 415. >SkoblIc 
= zdzierać z drzewa korę, obłu 
piać witki z kory* Pobł. 86. 

Skoblowy (?) : » Oj, idź, siadaj sko- 
blowego, unikaj czym prędzej... 
Nie jedź prostą drogą, ale mano- 
wcami, a ja siądę na łysego, po- 
jadę za wami* Wójc. I, 220. 

10* 



148 



Skobronk — Skok 



Skobronk p. Skowronek. 

Skobroźny p. Skowroźny. 

Skoceń: »Do spalenia bierze się 
Ina, zwanego skoceń; drugi bo- 
wiem gatunek zowie się niołoteń* 
Zb. vi, 270. 

Skochać = zgwałcić: »Tam Pa- 
cowskie sługi dziewczynę skocha- 
li... Nieżywą dziewcynę do dwora 
przynieśli* Maz. V, 302. 

Skocić sio = > stoczyć sin, o czeniś 
okrągłem* Zb. I, 75. 

Skociubić = > sfałdować, zmar- 
szczyć. Skociubić się = zgiąć się 
we dwoje, skulić się. Skociubiony 
= zmarszczony, skurczony* Kolb. 
rękop. 

S k o c u r z y ć się = » pozwijać się : 
tak sie svćko skocurzvlo, ze nie- 
porada tego ((TJtz wy[)rościć* 
Rozpr. X, ;;01. »Skocurzyć sie 
= mówi .się o zjimocio i z;imie- 
szaniu np ^yćko sio u nas w cba- 
łu[)ie skocnrzyło* Spr. V, 415. 

Skoczek >a. liocy = taniec, bar- 
dziej na tupaniu niż na pod>ka- 
kiwaniu poN*gający« Kuj. 11. 207. 
Toż (nuty) ib 220 > Skoczek* 
(nuty) Maz. II, 253. > Skoczek* 
(nuty) Łęcz. 18 i. || >Skuczek = 
konik [)oliiy« Hilf. 180. » Sko- 
czek*: >Aby w domu nie było 
skoczków t. j. pcłiet, nnicli i in- 
nego robactwa* Zb. VI, 2S8. For. 
Skoczka. 

Skoczka: >Skofka :rr: pcliJa* Spr. 
IV, 30. Toż Pr. (11. V, 881. || 
> Skoczka a kozaczka = dzie- 
wczyna, która z drogi prawej ze- 
szła* Maz 111,21. II »Skoczka*: 
>0d zimna lub jjoraca tworzą sie 
])od językiem krosteczki czerwone 
i twarde jak żyła. Jeżeli si«.' ta- 
kicb kro-<t(»k nie leczy, to chory 
(lo>laje skiK'zki t. j. z kro^tek 
owYch wvra^ła niby «rrzel)vk ko- 
guci pud językiem, występujący 
nawet ponai dolne zęby. (Izło- 



wiek mający skoczkę cierpi baiv 
dzo: wszystko mu się przy widuje,, 
potrafi wysoko wyskakiwać* Zb. 
X, 96. » Skoczka = krosta czer- 
wono-sina pod językiem* Pr. fil. 
V, 881. Por. Skoczek. 

Skoczno = wesoło, żvwo : » Ad v 
mi skoczno zagrajcie* Maz. III. 
65. 

Skocznia = » nazwa krowv* Wisła 
VII, 387. 

S kocz yb rozda = » przezwisko^ 
nadawane geometrom* Pr fil. IV. 
2i8. Toż list. z Hadcmskiega 
i Płockiego. »Owczaryszek skoczy- 
brózda* Pozn. V, 145. 

Skocz vć: » Skokła * = skoczyła 
Swiet. 4i2. » Skoczyć* = ska- 
kać: >Cłioć im na dwu slronacb 
marzy. To skoco młodzi i starzy* 
Kęlrz. 61. » Chłop zaciął konie, 
i 'co skocyć mogły' babkę odje- 
chał* (= całym pędem) Swięt. 
395. » Skocyć = pędzić gdzieś 
szybko* Mil. 

Skoćkany = » pijany* Rozi)r. X, 
301. Toż Wrześ. 21. 

S kogo la ^ >ko!nar* Pobł. 86. 

S k o g u c i e ć : > Jeżeli w domu kura 
pieje, to skoguciała* Zb. XIV, 130. 
• Skohucić sie: kurce sie babie 
skołmciło t. j. brała go za kurę. 
a tu naraz j)rzek(Ujata się, że to- 
był kogut* Spr. V. 415. 

Skohucić się j). S kog u ciec. 

Skoić = uspokoić, ukoić: »Acb 
le[)szy mi lepszy siedem krów po- 
doić, niżeli wdowcowi jedno dzie- 
cię ^koić< Zb. iX, 187. 

SkoicizjYĆ = ^skończyć* Pr. fil 
V, K81. 

Skok = »cwał. galoj): jachac w skok 
a. .-kokiem* Pohl. 8(». >Skokem 
= zaraz, prędko: w temże znacz, 
także lustrum. i)lural. (y): skoki 
a skok< llozpr. Xn. 4 6. > Sko- 
kiem -.- raptownie, gwałtownie* 
Kam. 35. 



Skoknąć — Skomora 



149 



"Skoknąć = >skoczyć: co krok — 
to mila, co skokni^ł — to dwie* 
Pr. fil. V, 881. Toż Rozpr. XI, 
188. > Drudzy... skokle mu z po- 
mocą* (= skoczyli) Dord. 108. 

S ko lały = > mocno zziębni(»ty« O. 

S k o i e ć = >osłupieć* Ust. z Litwy. 
Por. S k o ł c z c ć. 

Skoiić: »Skolfc = skomleć: ko^ro 
boli, ton skoli (t. j. płacze)* Pobł. 
86. >SkolIc = płakać; skolic = 
skomleć, jak pies* llilf. 180. 

Skolorzyć się: >Owca sie skolo- 
rzyła = o choroi)ie skurłatii t. j. 
wymienia* Spr. V, 415. »Owca, 
która miała co rok jagnię, a po- 
tem, nie mając jagnięcia, mleka 
nie daje, to się skolorzvła* ib. 
IV. 352. 

Skołajrzak p. Skołojrzak. 

Skołajzy = wcześnie dojrzewa- 
jący: »Owieska skołajzejro* Łęcz. 
32. Por. Skołojrzak. 

Skołatać się = uderzyć się : » Mia- 
łem... łóżeczko z pjijęczyny, bycli 
się nie skołatał* Rog. n^ 83. 
W temże znacz. Hilf. 138. 

Skołczeć: >Skołceć = skostnieć, 
odrętwieć* Fed. 408. > Skołczeć 
= .ścierpnąć (ręka, noga)* Wrześ. 
26. »Ręce i nogi skołcaty* Fed. 
139. » Wszystko w nim strasznie 
skołczało* ib. 315. >Skołceć = 
zdrętwieć* Swięt. » Skołczeć = 
osłupieć* Krak. IV, 321. || >Skoł- 
ceć = o>lvgnąć (o ziemniakncli;* 
Święt. 

f^kołejrzak p. Skołojrzak. 

Skołka »a. skiiłka = okulenie by- 
dła , gdy do kopyta wlezie jakiś 
robaczek* Zb. V, 124. Tuż ib. VI, 
221. 

Skołojrza [). Skołojrzak. 

Skołojrzak = »J, kapusta nie- 
rozwinięta 2, roślina lecznicza na 
rany* Pr. (11. V, 8S1 . >Skołc)jrza* 
ib. > Skołojrza = niern. Ilind- 
laufłe* Mrong. 399. > Skołojrzak 



= owies rychło dojrzew^ający* 
Pr. ni. IV, 875. Toż Czark. >Sko- 
łejrzak = 1, orzech wcześnie doj- 
rzewający 2, wczesny gatunek 
owsa* Spr. V, 121. »Skołejrzak 
= owies wczesny* Rozpr. XVII, 
60. > Skołajrzak .= owies wcze- 
sny* Maz. V, 52. 

Skołojrzane » orzechy ==: młodo- 
ciane, pierwsze z drzewa* Pr. fil. 
IV, 875. 

S k o ł o m a c i ć = » zamącić w gło- 
wie, namówić: skołomąciłam tego 
pana, żeby najął mieszkanie* Ust. 
z Kujaw. 

Skołowacieć = »1, postradać 
zmysły 2, o marchwi, burakach 
i t. d. zakwitnąć w pierwszym 
roku, zamiast ró.ść w korzeń* 
Spr. V, 142. 

Skołowrzak = »gatnnek orzecha 
laskowego, wcześnie d<»jrzewają- 
cego* Spr. IV, 376. > Skołowrzak 
= orzech podługowaly* Wisła \\ 
915. 

S k o ł o ź r y w y = > prędko dojrzewa- 
jący, vyczesny* IJdz. 

Skoma = oskoma: > Tobie skonia, 
jak psu w^ doma* Zb. I, 52. 

S k o m k a ć = > zgn i eść, zn i ię t osić < 
Petr. 

Skomleć ]>. Skamleć. 

Skomli ć p. Skamle ć. 

Skomo: »Je^1 mi skomo na co = 
mam na co apetyt* Malborskie, 
z listu ł.ęgow\-kiego. >Śkumo = 
tęskno: robi ^ie śkiniio = tęsknota 
ogarnia* Parcz. >Skómo: jest mu 
?k(')mo = ma .•'komę, oskomę, 
skoma na co t. j. ma ślinkę, ape- 
tyt na to, co drugi je* Krasu. 
308. Por. Skoma. |j P. Rze- 
komo. 

Skomora (V): »Tak nierychła pora, 
wychodzi śmierć skomora (a. sko- 
ra), i już chciałaby się porwać 
na króla mocnego* (w szopce) 
Maz. I, 89. 



150 



Skoinosić — Skoriiipa 



Skoniosić = » zgnieść « Usl. z Li- 
twy. 

Skompanić = skomponować : 
> Twardowskiego... co godzinki 
skonipanił(= skomponował)* Wi- 
sła I, 253. 

Skonanie = » piana zebrana (do 
czarów) z ust umarłego człowie- 
ka. Zb. III, 31. 

Skonfundować = » obrazić, roz- 
gniewać* Czark. 

S k o n f n z o w a ć się = zmartwić 
się: »rtopiła się... Przyjechałek 
do domu strubowany, skonfuzo- 
wany* Zb. YH, 24. ' 

Skonierować = » zwymyślać: sko- 

m m 

niero wałem p^ia bestyjom ślygara. 
az posoka >o łeb ścirka ucierał* 
Pr. fil. III, 498. »Skónierować = 
wykrzyczeć, nałajać« Hozpr. XXVI, 
393. »Skn!iierow}.ć :^ zwymy- 
ślać* Pr. fil III. 493 p. w/Ku- 
nierować. »Skunierować Mę = 
.>kom[)romit()Wać się, pokpić spra- 
wę* Myszk. 14. 

Skop = »skopiec: zaprosony... na 
ten jjjrłjch zob, co się tocy wartko 
w .skop* Pauli 37. 

S k o p a (• z == » kopaczka czyli mo- 
tyka o dwóch zębach krótkich 
na końcu, do zrzucania gnoju 
z wozu na pole* Krak. I, 176. 

Skopać » kartofle = wykopać wszy- 
stkie* (w polu) Pr. 'fil. IV, 875. 

Skopcić się = »crepitum emitte- 
re* Pr. fil. V, 975. 

Skop cięć = pokryć się kopciem: 
• Między nogami skopciało, a po- 
środku ślizgo = osmolona ryne- 
czka o 3 nogach* Zb. I, 121. 

S k o [) c y k p. Skopek. 

Skopecek, Skopecyk p. Sko- 
pek. 

Skopek = » naczynie drewniane do 
zbierania mleka przy dojeniu krów 
lub do czerpania wody* Domim. 
W temże znacz. > Skopek* Was. 
49. . Szkopek * Mil. Kuj. 1, 86. Pozn. 



I, 97. Zb. I, 36. Zb. IF, 169. 
Zb. IX, 70. Zb. X, 202. Zb. XL 
33. Maz. III, 44. Wisła III, 487: 
ib. 729. > Skopek* Pr. fil. IV, 882. 
• Skopiec* Łęcz. 148. Cisz. 362. 
Święt. 43. Sand. 95. Krak. I, 156: 
ib. IV, 321. Zb. IV, 1 1 6. Rozpr. VI1K 
225. Kieł. U 03. Zb XI,118. .Szko- 
piec* Krak. III, 92; ib. IV, 159. 
Zb. X, 237. Pozn. III, 132. Zdr. 
» Skopecek* Rad. I, 193. .Sko- 
pecyk* Zb. VIII, 308. »Szkopy- 
.szek* hęcz. 241. Pozn. IV, 225. 
> Wzion szkopka, poszed do obory 
i doi* Kuj. I, 172. »Dała mu 
skopca dziurawejro« Rad. II, 191. 

S k o p e r n a ć = » umrzeć (zwłaszcza 
o żydach)* Swięł. W^ temże zn. 
» Szkopy rknąćc Pr. fil. IV, 253. 
Por. S z k o p y r t n ó ć. 

Skopiaki = » spodnie* Pozn. II, 
39. 

Skopić »a. obracać, zakręcać = 
trzebić (capy i barany)* Roczn. 
1 90 p. w. Czyścić. 

Skopiec p. Skopek. 

Skopycić się = » potknąć się « 
Petr. 

Skora p. Kora, S k o m o r a. 

Skorać p. Skór a ć. 

Skoranie: » Skoranie wziąć = sko- 
rzystać, mówi się np. o warzywie, 
gdy w suszę 'nie może skorania 
wziąć' z ziemi* Pr. fil. IV, 875. 

Skorbacz p. Skałka. 

Skorbelacha = » karabela, sza- 
bla* Fed. 408. 

Skorboleć = zdrętwieć ?: > Takem 
zmarzła, ażem skorbolała* (Nie 
podano zkąd wzięte i. 

Skór busz = > roślina Melilotus 
officinalisc Wi^ła V, 642. 

Skore: >Skórc = ptak szczygieł « 
Ililf. 180. >Skórc = skorek po- 
spolity, forficula auriculnria* Pobł. 
86. 

Skorki p. Korki. 

Skorłupa p. Skarłup. 



Skornat — Skorszym 



161 



Skornat = » nazwa wo^u c Wisła 
IV, 691. 

Skorno = >skoro* Pr. fil. V, 881. 
Toż ib. IV, 248. Wisła III, 89. 
Rozpr. IX, 137. Kuj. II, 276. 
Bisk. 27. Piąlk. > Skorno co = 
skoro, zaraz, do[)iero co« Parcz. 
»Skorno go przywitał, o brutce 
się pytał* Wisła III, 577. >Bo- 
gatyj (żony) nie cbcę, boby nie 
robiła, skorno rano wslając, jnż- 
by kawę piła* Kuj. II, 30. > Skor- 
no się powrócił, ona mu się skry- 
ła* ił). 33. » Skorno z łóżka wsta- 
nie, wo zwierciadle stoi* Lip. 
176. >Ona mnie skorno rano do 
lnu wygfłała* Pozn. IV, 14. » Skor- 
no do dom przvszła , do pokoju 
wpadła* ib. 154. »Skorno ją wy- 
służył, zaraz sie z nia ożenił* ib. 
218. »Ski'rno wjadę w pi(M'w>zą 
bronię, tam obołczę (ublekę) uni- 
formę* ib. 25i. >Jak skorno j?o 
zobaczyła .. oka z nie*ro nii^ -pu- 
ściła* ib. VI, 173. >Skorno jaci 
cudzy do wse człek zawito, zaro 
prosy go* Derd. 6. 

Skórny = > prędki, skory* Kuj. II, 
276. » Skórny, skurny =: skory, 
rzeźki. Żwawy* Sand. 265. >Skór- 
ny = skłormy: skórny jesieni do 
klęcia* Spr. IV, 339. 

Skoro = > prędko, rychło: ja skoro 
przydem* Wrześ. 2J. > Skoro = 
prędko, skorzy = prędzej* Cer. 
• Skoro pódzies do lasuV* Spr. V, 
415. »Kto nie skoro cliodzi, sam 
sobie szkodzi* Aten. J877, II, 
643. » Przybywajcie a .skoro* Zb. 
VI, 128. »Pani sie skoro poro- 
zumiała* Kolb. 93. »l pMchole 
skorzej zrozumiało* ib. •Zjeżdżaj- 
cie sie, a skoro* Was. 181. || 
» Skoro* := wkrótce: >t Skoro óni 
idą* Cisz. 306. » Skoro napotkał 
te sowy* ib. 323. » Skoro (o* = 
wkrótce: » Jeden pan kciał... ka- 
walera. Tak sie zgodziół jeden. 



a skoro iuo wiezie za sobom tele 
dzieci i babę* Zb. VII, 4. || 

• Skoro* = kiedy: » Przyjedź Fa- 
bijaniel — Skoro ni mam na cym* 
Zb. X, 81. » Skoro mu wbija, 
adjebałmówi* Zb. V. 240. » Skoro 
potem tak zrobiół, tak go król 
kazał zamurować^* ib. 247. »Skoro 
potem mieli dziecko, jak mu juz 
było 7 roków, tak una mu mówi* 
ib. 248. »Skoro drugi raz niedź- 
wiedź posed, tak un wzion* ib. 

• Skoro umierał, powiedział* ib. 
256. II •Skoro = zaraz, >veze- 
.śnie, na czas* Pr. (11 V, 881. || 

• Skoro* ^ zaraz: •Skoro po pu- 
nocku, o pi^rsej irodzinie* Zb. IV, 
208. »Ogrodnicek wstaje skoro 
o północy* Kozł. 248. •Skoro 
przed półnfH^ą* Prz. ludu 1891, 
111 •A skoro (» [)unocy Jasio 
konia kulbacy* Sand 144. •Skon) 
świtanie, zajeżdża kareta* Krak. 

IV, 163. »Skoro brysk, skoro 
dzień = ze świtem* Zb. I, 26 
p. w. Brysk. •Skoro potem rano. 
ci latali* (= nazajutrz rano) Zb. 

V, 233. •Skoro nazajutrz, ten 
bogaty zaraz tam i)OJecbał* ib. 
263. ' 

Skoroda = • roślina : Barwica won- 
na, Asperula odorata* Zb. VI, 
228. 

S k o r o s i n a : » Lasy jarzębo we, w gó- 
racb skorosina zwane* W. Pol. 
Tyg. ii. I, XIV. 163. 

S k o r o s p i e j k a = •gatunek gru- 
szki* Wisła II, 688. 

S k o r o w a ć = obłupić z kory, ocio- 
sać, p. Plangson. 

S k or p a p. Skorup a. 

Skór pac: »Skorpane, złatane, ig]t« 
na tern nie postoi (krowa sroka- 
łai* Zb. X. 144. Por. Pokar- 
pać. 

Skorsować p. Korsać. 

Skorszym = > chętniej: •Kużdy 



152 



Skoriich — Skotnia 



skorszym bierze, jak daje* Kam. 
193. 

Skoruch = »jarz(j»bina zwyczajna, 
Sorbus ancnparia (huculskie )« Zb. 
VI, 295. Por. S kom sza. 

Skorupa: »SkorUpa, skorepa* Bisk. 
17. .Skórepa* Hilf. 180. *Skor- 
pa« Krak. IV, 297. »Skarupa* 
Kuj. II, 27ł) i 285. Zb. I, 5. 
Pozii. III, 178. Krasn. 308. Zdr. 
»Skarupka« Kuj. 1, 122. 2 pp. 
1. ni. »Skarupkó\v* Wisła VIII, 
708. Pozn. I, 184. >Szkorupka« 
Rozpr. IX, 343. >Starupinka* 
Wisła II, 153. II >Skorupy = 
f^ariiki jrliniane* Spr. V, 121. || 
»Skurupy = jaja« Udz || »Sk(>- 
rupa = dachówka* Pr. lii. V, 
881. 

S k oru pcz V s k o -= » skorupa* Kolb. 
298. 

S k o r u p i n a = skorupa, rozbite na- 
czynie: >I):ij mu jeść w jakiej 
tam skorupinie^ Kozł. 296. 

S k o r u s z a = > jarz^'i)ina, Surbus an- 
cuparia, u górali .skorusza zwana* 
Wrze.<. T. 9. Toż Wrześ. 21. 
W temże zn. »Skorusa* Spr. V, 
415. »Skoruśniak« IIoIT 41. Por. 
Skoruch. 

S k o r u s z c z y n a : > Skoruscyna = 
skorupa z jaja* B>d. 408. W tem- 
że znacz. »Skorusvna* Pr. fil. V, 
881. 

S k o r u s z y n a p. 8 k o r u .s z c z y n a. 

Skoruśniak p. Skorusza. 

Skorut = » szkorbut, ciioroba ust* 
Mst. 

S k o r V n k a = » skórka chleba* Petr. 

S k o r z e n k a p. S k ó r z n i e. 

Skorznia |). Skórznie. 

S k o r z Y c a p. S k ó r z y c a. 

Skos = > bielmo na oku« Zb. VIII, 
254. >Skos« = kienmek ukośny: 
>Komisyja przystała, żei»y drugę 
z skosa poprowadzić* (aby omi- 
nęła siarą wierzbę) Zb. XIII, 107. 
»Na skosę* = na ukos: >rpo- 



minając, aby na skosę radlono* 
Krak. I, 356. 

Skosa p. Skos. 

Skostawać p. Skosztować. 

Skoszarować = »użvć kawał 
ziemi pod 'koszary' owiec, aby go 
nawieźć, ulepszyć* Enc. R. II, 
826. 

Skoszarowanie: » Obowiązek sko- 
.^zarowania każdego kawałka zie- 
mi* Enc. R. II, 826. Por. Sko- 
szarować. 

Skosztować: »Ewa japko urwała. 
Adamowi skosztować podała* Kuj. 
I, 312. "Skostawać = s[)róbo- 
wać, doświadczyć* Spr. IV, 350. 

S k o ś 1 a w^ i ć = > krzywo coś zrobić 
np. skoślawifaś tak tuo pjółno, 
krzywt)ś .^krajaja* Rozj)r. IX, 214. 

Skośny = » przewrotny* Pawł. 

Skoł = >l)Y(lło rogale* Krak. IV, 
321. 

S k o t a c z k a : » Ta skotacka bitY la- 
lar dała* Krak. II, 117. >Szko- 
taczka = pasterka krów* ib. IV, 
321. 

Skolak »a. szkolak = pastuch 
krów* Krak. IV, 321. »Skotak 
a. bydlarz = pastuch do bydła* 
Fed. 408. W temże znacz. > Sko- 
lak* Pr. lii. V, 881. >Skotak a. 
skotarz* Swięt. »Skotak< Zl). XII. 
156. (:i>z. 242. II >Skotak = 
chłopak* Udz. || > Skolak = za- 
jąc* Prz. ludu VI, 111. Por. Sko- 
I a r z. 

Skolakow = przym. dzierż^iwczy 
od 'skotak': »Za skolakowum dzie 
wkiun* Cisz. 243. 

S k o I a r b i n a = » panna, dziewczy- 
na* Zb. 1, 52. 

Skotarz = > [)a«*tuch bydła* Mil. 
Toż Pr. lil.V, 881; ib/ III, 619. 
Zb. I, 31. Wi>ła V, 916. Pozn. 
I, 95. Spr. V. 142. Pobł. 87. || 
>Skolarz = chłopiec* Zb. I, 52. 
Por. Skolak. 

Skotnia = > wygon* Roz[)r. XVII, 



S kotu i ca 



SkoWTÓŻYC 



153 



61. >Skotnia = droga koło lasu 
między polami do pędzenia by- 
dła* Śpr. IV, 360. 
Sk o tnie a = > droga dla bydła na 
pastwisko* Krak. IV, 321. 

Skotniki = > pastwiska dla bydła 
śród lasów* Pozn. I, 95. > Sko- 
tniki = miejsca porosło mchem 
i jałowcem* Zb. XIII, 152. >Skó- 
tnik* zapewne w lemżo znacz.: 
>Z początku było tutok jacy sze- 
ściu gospodarzy, eh tory eh grunta 
ciagnęłv się od skótnika do sKó- 
tnika* Zb/xill 151. 

Skotyga = > panna, d/iewczyna* 
Zb'. I, 52. 

Skować = okuć: »(lhcieli go po- 
tem blachą skować na piersi* 
(chcieli mu włożyć fiancer/) Wrześ. 
T. 49. > Skowany okrutnie bla- 
chami, uzbrojony okrutnie* ib. 
»Skowanv = skuty, okntv« Wrześ. 
21. II »Skować = schować* 
Parcz. >Gos[)odyni ją skowała( = 
schowała)* Sand. 273. 

Skowani ek p. Skowronek. 

Skowera = »żartobli\\e przezwi- 
sko dzieci i mniejszych zwierząt 
np. ty skowero!* Zb. I, 52. 
W temże znacz. >Skow-ćra a. sko- 
wyra* Rozpr. XV W. 61. » Sko- 
wera* Spr. IV. 360. II >Skowyra 
= zgrabny* IJdz. || » Skowera = 
sknera, skąpiec* Pr. lii. IV, 875. 
II >Skowyra = malkontent, de- 
sperat* Md. 

S k o w e r n y = > zwinn y, zgrabny « 
Zb. I, 52. W temże znacz. »Sko- 
wyrny* Święt. Pr. łil. V, 882. 
Rozpr. XVIL 93. >Skowvrnv = 
wartki, prędki* ib. XXVI," 393. || 
»Skowerny = przv(h\lny (o psiej, 
myśl.* Pr fil. V, 882. 

S k o w o r k , S k o w o r nok p. S k o- 

w ron e k. 
Skowroda = > patelnia* Pr. lii. V, 

882. Toż ib. IV, 875. Maz. V, 



49. Osip. W temże znacz. »Ska- 
wroda* Ust. z Litwy. 

S k o w r o n a s z e k p. Skowronek. 

Skowronek: >Skawronek* Pr. fd. 
IV, 875. Tsl. z Litwy. »Szkowró- 
nek* Rozpr. Xn, 34. >Szkowron- 
kowie* (1 pp. I. mn.) Cinc. 36. 
>Skobronk, skowronk, skowork, 
skowornek, skowarnek* Hilf. 180. 
Zdr. >Skowronaszek* Pozn. III, 
197: Ib. IV, 65; ib. 66. »Sko- 
wronosek* Kieł. I, 115. > Sko- 
wron yszek* Pozn. IV, 70 Kuj. II, 
285. II > Skowronek leśny = 
ledwuchna, lelaszka, suli^zka, li- 
hi.<zka, myśl.* Pr. fil. V, 882. || 
» Skowronek kazionny := żarłobl. 
stróż bez[)ic(zeństwa publicznego, 
dajncy sygnał ś\vistam*em, na 
gwizdce z ziarnkiem grochu, [)rzy- 
pominaJMcem świcigotanie sko- 
wronkó\y* O-^ip. 

S k o w r o n i ć rzr ś\y;crgotać : »Sko- 
wroncczek skowroni* Łęcz. 116. 

Skowronka = » kraska, myśl.* 
Pr. fd. V, 882. 

S k o w r o n k o w- y : > Skowronkowa 
szwania = Bolelus laricis* Wisła 
HI, 90. » Skowronkowe drzewo = 
modrzew* Kk. 13. >Skowronkowy 

* 

a. skowrończy korzeii = Hadix 
Gentianae* Ciesz. 87. 
S k o w r o n y s z e k p. S k o w r o n c k. 

S k o w r o ń czy p. Skowronków y. 

S k o w r o ź n y = wesoły * Rozpr. 
X, 301. »Skr)wroźny = zgrabny, 
ładny, ruchliwy* ib. IX, 214. 
»Skowroźny a. skobroźny = zwin- 
ny, żywy, krzepki* Zb. I, 52. Toż 
Rozpr. XVII, 61. »SkowTvśnyc 
ib. 84. Toż Pr. fil. IV, 248' Por. 
S z k o w roz i ć. 

S k o w r ó ż y ć = » gderać * Spr. V, 
142. »Skowróżyć = narzekać, 
pi>zczoć (o małych dzieciach)* 
Mil. Ist. z Piolrkow>kiego. » Za- 
częły na nia^ skowróżyć, że taka. 



154 



Skowryśny — Skórzycowy 



że owaka, i on uwierzył* (z Ło- 
dzi) Kow. 

Skowryśny p. Skowroźny. 

Skowyczek: » Sko w^czk = sok 
brzozowy, oskoła« Po W. 87. 

Skowyczenie = skowyt: > War- 
czenie psów zajadłe i skowycze- 
niec Wójc. KI. I, 140. 

S k o w y r a p. S k o w e r a. 

S k o w y rn y p. S k o w e r n y. 

Skowyt = >skowyczenie* Spr. IV, 
369. > Pies narobił skowytu* Beld. 
51. 

Skozaczyć się = » upaść moral- 
nie: dziewczyna skozaczyła się* 
Pacz. >Skozacyd sie = sprze- 
niewierzyć się w małżeństwie* 
Rozpr. XX, 434. W temże znacz. 
Zb. XII, 219. Zb. XIV, 215. 
Święl. 49. 

Skobel p. Skobel. 

S k ó b 1 i c a p. S k o b ł i c a. 

S k ó m o p. Rzekomo, S k o m o. 

Skó niecnie = > koniecznie* Pr. 
fil. V, 882. 

S k ó n i e r o w a ć p. S k o n i e r o w a ć. 

Skóra: > Wsyscy (synowie) się obró- 
cili w nasą skórę* (t. j. siali się 
ludźmi) Krak. IV, 38. > Skóra na 
buły, jęzek na podeszwy = mówi 
się żartobliwie do tycli , którzy 
nie mogą utrzymać sekretu* Udz. 
> Skórka na buty, język na po- 
deszwy, zęby na podkówki* Zb. 
I, 52. >Skórka na buty = prze- 
zwisko urwisza* Pozn. 1, 5Ó. || 
> Skóra = kora na drzewie -« Udz. 
Zb. I, 52. Zl). III, 46 Rozpr. VIII, 
92. II > Skóra = fartuch skórza- 
ny (Tórników* Pr. fil. V, 882. || 
»Skóra ^= hetka* (t. j. lichy koń) 
Pobł. 86. II »A hkóra, a! odpę- 
dzanie owcy* Wisła III, 666. 

Skórać = >w>kórać, osięjrnać za- 
mierzony cel* Swiel. > Skórać = 
wskórać, zdziałać, uczynić* Pr. 
fil. IV, 218. > Skórać = wskó- 
rać* Rozpr. XXVI, 393. W temże 



znacz. Sand. 275. Zb. XII, 143. 
»Skorad* Pr. fil. V, 882. »Sku- 
rad* Pleszcz. 43. 

Skórc p. Skore. 

Skórepa p. Skorupa. 

Skórka = » skrojony wierzch bo- 
chenka chleba; to samo co obierz- 
ka* Pobł 86. j| >Skórka*: »Po 
pogrzebach pija zwykle w karczmie 
aż do wieczora, co nazywają 'skór- 
ką' (chleba?), którą krewni zmar- 
łego wyprawiają* Pozn. II, 222. 
Por. Skóra 

Skórlajda = >urwisz* Pozn. I, 
50. 

Skórny p. Skórny. 

S k ó r o b a p. S k u n i u d a. 

Skórsko = wielka skóra: •Wy- 
ciągnął skór.-ko wołowe i uołówek 
i pisę, co ta kany kio pedział 
grzysnego* Zb. VII, 65. 

Skórzaki = » portki skórzane* 
Dyg. » Skórzaki = spodnie zi- 
mowe w pow. Obornickim* Pobł. 
87. > Skórzaki = spodnie ze skó- 
rek owczych , wełną wewnątrz 
szvte* Kuj. I, 63. W temże zn. 
ib.' II, 172 i 333. Kolb. 244. 

• Skórzaki = buty* (?) PauH 212. 
S k ó r z a n n y = skórzany: • Skó- 

rzanne łatki* Cinc. 13. 

Skórznie = » buty z długiemi cho- 
lewami* Osip. W iemże znacz. 
> Skórznie* Zb. II, 10; ib. 55. 
Wisła III, 560. Ciesz. 19. »Skorz- 
nia, zdr. skorzenka ^= but męski* 
Pobł. 86. •Skorznia= bul* Gaz. 
Olsztyńska 1886, n^ 29. Toż Wi- 
sła III, 89. » Skórznie = buły* 
ib. 727. Pr. fil. V, 881. Derd. 
137. Kolb. słowu. 

Skorzy ca = » cynamon, cortex 
r.innamomi* Ciesz. 86. Toż Rozpr. 
XII, 102. W Iemże znacz. •Sko- 
rzyca* Pr. fil. V. 881; ib. 975. 

• Skórzyca* Hue 219. >Szkórzy- 
ca* List Hystronia (ze Szlązka). 

S k ó r z y c o w V = cynamonowy : 



Skórzyć się — Skrątwa 



155 



• Krople skórzycowe = tinclura 
Cinnamomi« Ciesz. 46. » Kwiat 
skórzycowy = flores Cassiae* 
ib. 50. 

Skórzyć się: » Nalepi się żyto sko- 
rzy, jak się pod bronami kurzy* 
Zb. X, 109. (Może zani. » Najle- 
piej się żyło sporzy* K.j. 

Skotnik p. Skotniki. 

Skóvvyrceć = >skowyczeć(o psie)* 
Krak. IV, 321 p. w. Sk uczyć. 

Skra p. Iskra. 

Skrabacha p. Skrabaczka. 

Skrabacz: »Skrabac =; miotła sta- 
ra* Rozpr. X, 301. 

Skrabaczka: »Skraba(ka= siara, 
zużyta miotła* Swięt. >Skrabacka 
= 1, stara miotła 2, narzędzie 
do zgarniania 'barłogu' w lesie* 
Spr. V, 415. W temże zn. >Skra- 
bacłia* Ud z. 

Skrabatka = » krawatka* Udz. 

Skracać się = przechodzić, mi- 
jać: >Juz sie latka skracajo, juz 
sic z wojny wracjijo* Kęlrz. 58. 

Skrada = >gatunek trawy: Luzula 
maxima« Spr. V, 415. Toż Wrześ. 
21. Rozpr. XVII, HI. Wrześ. T. 9. 

Skradzieć: »Skradział mi owies — 
mówi się o tak zw. śniedzi* Spr. 
V, 415. 

Skraj = > kawał (cłileba)* Pr. fil. 
IV, 248. W temżo zn. >Skrajka* 
ib. »Skrajka* Chełm. I, 157. || 
>Skrajka :^ deszczka* Krak. IV, 
322 p. w. Slawiarka. 

Skraja = >na ])uczątku: skraja 
pięknie i przeslronno« O. (wła- 
ściwie: z krają = z brzejru K.). 
»Wsyscy chłopcy ładni, najła- 
dniejsy z krają* Kon. 11. For. 
Kraj. 

Skrajadnik = > pierwszy lub osta- 
tni w szeregu, bo z krają jedzie* 
(w wojsku) Kon. !(>. >l'łany... 
jednego mi dacio, tego skrajadni- 
ka« ib. Toż Krak. 11, 40:1 W temże 
znacz. »Skrajownik* : >Jednego 



mi dacie, tego skrajownika* Święt. 
239. 

S k r a j k a p. Sk r aj. 

Skrajów nik p. Skrajadnik. 

Skraniec = » kraniec, brzeg* Zb. 
I, 23. 

Skrasieć = » ubarwić się, pstro 
się nakropić: » Groch jesce nie 
skrasiał = nie ubarwił się, pstro 
nie zakropił* Krak. IV, 310 p. w. 
Kraszaty. 

S k r a u c e ć = » 1 . miauczeć (o ko- 
cie) 2, molestować, sklamrzyć (że- 
brak pro>z:icv o jałmużnę)* Spr. 
IV, 329. 

Skraujal :r= ^sYgnałdogonu, mvśl.* 
Wisła VII, 387. 

Skrdw rr= >strzęp, gałganek* Ililf. 
180. 

Skrawać = krajać: >Tak trzeba 
-kuiwać. jako może sljiwać* Cinc. 
3t). »Gdzie lach stoi, jak mu 
portki skriiwajom? — W^e wo- 
dzie, t. j. lachy maja zwykle spo- 
dnie krótkie, stąd żartobliwe przy- 
puszczenie, że kiedy im brano 
miarę na spodnie, musieli stać 
w wodzie* Zb. VII, 95 

Skrawek == > odcinek płótna, część 
bochenka chleba* Swięt. 

S k r a w i ć = > skrwawić, skrawiony 
= skrwawiony* Swięt. 

Skratwa = >swol)oda* Wisła III. 
89. » Skratwa (|)or. ^krzęta, skrzę- 
twa, skizatwa, wyrazy przest. = 
skrzętność) = wytrwałość, cier- 
pliwość, spokój: nie ma skra.twy 
do tej roboty: nie dał mi skrą- 
twy, aż poszedłem z nim* Krasn. 
3()8. »Skrątwy nie dać = po- 
koju, odpoczynku, odetcimienia 
me dać, siedzieć komu na karku* 
Kuj. II, 276. Toż Mil. » Skrątwa 
uwijanie się, skrzętność, używane 
tylko z negacją: nie mam skrą- 
twy, nie dają nam skrątwy t. j. 
tyle czasu, żeby się skręcić* Pobł. 
142. > Skroni wa = niem. Sie- 



156 



S krążąc — Skrężać 



chen* Mrong. 722. *Skrząlwa«: 
• Skrzątwy nie da« Chelch. II, 
122. »Skrzahva = spokój* ib. 
151. 

Skrażać = » obrzynać, skrawać* 
Peir. » Tylko do kapusty chodzę 
(mówi zając), po listeczku se toż 
skrażę* Hog. n^ 68. 

Skrążak= > przetak mniejszy, smu- 
żący do skrążania czyli potrzą- 
sania w kóiko zboża, z czego po- 
wstają skrażki* Krak. IV, 320 
p. w. Sito. 

S k r ą ż a n i c p. S k r ą ż a k, S k r !i ż- 
k i. Por. Skrężanie. 

S k r a ż k i > a. skrażyny = plewy 
i inne lżejsze części kłosów, od- 
dzielone przez .okrążanie* Pr. fil. 
V, 882. Toż Krak. iV, 320 p. 
Sk rażak. 

Skrążyny p. Skrążki. 

Skrepnąć p. Skrzepnąć. 

Skrewić = » porwać, ukraść* 
Swięt. 

S k r ę b i a ł y > a. żalawy = sprócli- 
niah'< Rozpr. XVII, 74 p. w. Ża- 
lawy. 

Skręcać = kręcić, oszukiwać, kła- 
mać: » Człowiek nieszczery, obłu- 
dnv, co od maleńka wszystko 
skręcać przywyknął* Bal. 143. 

Skręca nina = kręlanina* Zb. I, 
52. Toż i:dz 

Skręf*ić = zwinąć: »Pies, jak zi- 
ma chyci Iwarda, zmaźnie, skiięci 
(zwif)ie się w kłęi)ek), skurcysie* 



cię kołtun skrę- 
I »Skrccić się 



Cisz. 82-2. >Boda 
cił. Kuj. I, 98. 
= zakręcić się: >Nie mas takiej 
[)rzep!iści. zebv sie w jjłowie skrę- 
ciło* Rozpr X, 206. || > Skręcić 
się*: >Cłiułoła kęsa się nie skrę- 
ciła bez macicTzy* Kam. 81. »Gu- 
bernantka kęsa sie tam nie skręci 
(czekające), co lak długo siedzę* 
ib. 90. > Jałowica za cielęciem 
kęsa się nie .^kręci* ib. 102. 
>I)ziewczyniska kęsa się nieskręc-i 



za kwiateńkami* ib. 129. »Tylo 
sie nie skręci* (z niecierpliwości) 
Lub. II, 213. 

Skręć: >Na skręciu = na pogoto- 
wiu, pod ręką, myśl.* Pr. fil. V, 
882. 

Skrępcić »a. skrępsić = zręcznie 
ukraść* Sand. 265. 

Skrępsić p. Skrępcić. 

Skręt = > część wozu, poruszająca 
się na sworniu, służąca za pod- 
stawę ręczycom* Roczn. 234. 
> Skręt a. krzepcizna = trójkąt 
drewniany u wozu, którego pod- 
stawę sianowi oś przednia, a u wierz- 
cbołka przytwierdza się dyszel* 
J. Łoś. >Na przednich osiach są 
przymocowane 'nosadem' tak zwa- 
ne skręta, pomiędzy któremi jest 
w przodzie dyszel* Pozn. I, 110. 
>tl wozu zworzeń chwyta skręt, 
pod skrętem kierownik; skręt łą- 
czy się z rozwórką, idącą od po- 
śladka* Was. 60. II »Skręta. hu- 
zew = obręcz na kadź z całego 
smreczka* Rozpr. XVII, 61. j| 
» Skręt = siatka na ptaki, myśl < 
Pr. lii V, 882. II > Skręt* = 
kłopot : » Liiśów tam dostatek 
i o drzewo niema skrętu* Kono- 
pnicka. Na drodze. Por. Skręta, 
S k r ę t e k. 

Skręta = l,drut 2, koniec dyszla, 
przytwierdzony do wozu* Hilf. 
18Ó. 

Skrętek: >Skrelek = oś pługa* 
Pr. fil. IV, 248. 

Skrętka »a. porwósło = wić sło- 
miana do związywania snopów* 
IJsl. z Jaworza. >Skrętka«: »Bo- 
gienki robią skrętki z jej (poło- 
żnicy) rąk, które wykręcają, jak 
się wykręca bielizna przy praniu* 
Krak. III, 4 5. 

Skrężać: >Skręzać zboże, nasiona, 
mąkę na przetaku, mak na sicie 
celem oczyszczenia od części lek- 
kich i śmieci* Pr. til. IV, 875. 



Skrężaiiio — Skromadzić 



157 



S k r ę ż a n i e p. S k r ę ż o w i n y, S k r ą- 
Zanie. 

Skrężowiny: »Ski\»zowiny = bru- 
dy, śmiecie, plewy, zbierające się 
na wierzchu przv skrężaniu prze- 
takiem c Pr. fil. iv, 875. 

Skrężyć się: > Jakeśmy się zkrę- 
żvH, ażeśmv kiosków dożęli* Lub. 
I, 126. >Ej, takeśmy się krężyli, 
jażeśn)y pszeniezki dożnęli* ib. 

Skrob: A tu o dwunasty godzinie 
skrob, skroi) w okno'' (= słvchad 
skrobanie) Zb. XI, 9(). || >^krob 
= choroba u świń. sf rawiajaca, 
że się ustawicznie cociiaja, dra- 
pią* Spr. IV, 370. 

S k r o b a c z =^ » siara drapaka zdar- 
ta* Wrześ. 21. || »SUrobacz*: 
»Skio!^ac r= 1, nóż do skrobania 
grnli 2, rodzaj hebla (Sclirup- 
hobel)* Spr. V; 415. || .Skro- 
bacz = niłvn na małej wodzie* 
Krak. IV, 321. 

S k r o b a c z k a = 



= > siara miotła* 
Cisz. 209. II » Skrobaczka* p. 
Rzekotka. 

Skrobać: »Szkrobać« Rozpr. XII, 
34. >Szkrobac< llilf. 183. >0n 
sie jednak ku cygance szk robie* 
Zb. IX, 243. 

Skrob a ka = »miolła zużyła: niecli 
tylko przyjdzie, dam mu skroba- 
ką< Krasu. 308. 

Skrobanka: » Skrobanki a. rvso- 
wanki ^^ jaja wielkanocne, far- 
bowane na jeden kolor, na któ- 
rym nasiennie deseii zoslał wy- 
dra[)anv zapomoca oslr(\^o narzę- 
dzia* Wi^ła IV, 822. 

Skrobek = ^sknera* Tr. lii. V, 
882. II ^Skrobek = krochmal* 
Zb. II, 10. W lemże znacz. >Skro- 
bek a. skrobek < IV. lii. V, 882. 

Skrobia = mi.TZL^a skrobana: >Na 
ból głowy... j)rzykła(iaja... skrobię 
z rzepy lub jej li-^cic-- Swięl. 
614. 



Skrobicha = > stara miotła* Krak. 
IV, 321. 

Skrobie >a. skróbić = krochma- 
lić* Pr. fil. V, 882. »Skrobiony 
= krochmalony* ib. W teniże 
zmicz. >Szkrobiony* Wisła VIIK 
66. 

Skrobideska = >st()larz< Pr. fil. 
IV, 248. Toż ib. I, 76; ib. V, 
882. 

Skrobigarcek = >sknera« Swięl. 
W temże znacz >Skrobigarnek« 
Pr. 111 V, 882. 

S k r o b i g a r n e k p. S k r o b i g ii r- 
c e k. 

Skrobi piórko = » lichy pisarz 
(z lekceważenem)* Swięt. 

S k r o b i w i ó r = » stolarz* Pr. fil. V, 
882. 

Skrobolucha = >zła baba* list. 
z Tomaszowa I u bel s. 

S krochmalić = zanadto sztyw- 
nym zrobić: »Zle leży (fartuszek), 
bom go skrochmaliła* Oles. 172. 

S krocz = » wolny kłus* Pr. fil. V, 
882. P. Chodzą. 

Skróć = »z powodu* Pr. fil. III, 
498. 

Skrój: »Podkóweczki nitowane i przy 
skroju przeszywane* Wójc. 11,203 
iZa[). zam. > skraju* t. j. przy 
brzegu K.). 

Skrom = > tłuszcz ztijęczy* J. Łoś. 
Pr. fil. IV, 875. W lemże znacz. 
>Skron'i*: *Skromiem /ajeczyin* 
Kiak 111,155. »Ski'óm* Ilempel. 
> Krom * : > I 'Ciecz, zajączku, do do- 
mu , bo bierzesz kulkę (od my- 
śliwca) do kronni* Rog. n^ 68. 
II -Jeść ze skromem = tłusto* 
Lub. 1, 44. >Jeść ze skromem = 
jcK- z mięsem... w dzieii postny* 
Pr. lii. V, 8S2. ^.Ieś('- ze skro- 
iiieni =-^ j)()ścić' ib IV, 875. || 
»Skrom<: »Co insy dom. to insv 
skrom* Swięl. 665. 

S k I- o in a d z i ć > a. .Nzkrej)tać =^ czy- 
.-cić przez >krobanie np. marchew. 



158 



Skromid — Skroś 



rybę z łuski i ł. p.« Roczn. 239 
p. w. Szkreptać. 

Skromić = poskramiać: » Ponia- 
towski skromił nieprzyjaciół « Zb. 
VIII, 76. II *SkromiĆ€: »SkronHC 
= ska|)ie, bye bardzo oszczęd- 
nym* PoW. 87. II » Skromić się 
= jeść z mięsom w dzień poslnv« 
Pr. fil. IV, 248. 

Skromka: »Skromka chleba = 
kromka, przylepka chleba* Pr. fil. 
IV, 248. 

Skromno = >mało, skąpo* Hilf. 
180. 

S k r o m n o .ś ć: > Skromność = ska.p- 
stwo* Pobł. 87. 

Skromny = > tłusty (o zającu) * 
Hempel. » Skromny = mięsny: 
jedzenie skromne* Pr. fil. IV, 248. 
Toż ib. V, 882. > Skromny zając 
tłusty* Prz. ludu VI, 111. '»Skro- 
nmy (dzień) = nieposlny « Pleszcz. 
43. II » Skromna strawa = po- 
stna* Pr. fil. IV, 875. » Skromny 
= skąpy* Pobł. 87. 

Skronią = »skroń* Hilf. 180. 

Skroń twa p. Skrą twa. 

Skroń y = »dla, z powodu: skrony 
ciebie mie uociec zerznył* Spr. 
IV, 30. W temże znacz. Rozpr. IX, 
214. Zejsz. 70. » Skrony a. po- 
krony, pokroś, skroś* Wrześ. 17. 
• Skrony a. pokrony, pokróś* 
Rozpr. X,296. >Skrony* ib.XXVI, 
393. » Skrony a. kroć* Spr. IV, 
324; ib. 329. >Skróny a. skroś* 
ib. V, 415. •Skrony = pr/ez, 
z powodu: skrony tobie chodzę* 
Vl^isła VIII, 213. »Króć* Spr. IV, 
324. 

Skroś p. Skrony, Skroś. 

Skroziem = » wskroś ziemi: bo- 
daj ty skroziem poszedł = bo- 
dajeś .się w ziemię zapadł* Osip. 
Toż Maz. V, 31. 

Skrobek p. Skrobek. 

Skróbić p. Skrobie. 



Skrócać •kogo = karcić, karać, 
napominać* Święt. 

Skrócić =: przerwać: »Zatrz^dni 
twój ż^wot ma bf^c skrócony* 
Hilf. 100. II • Skrócić *= ukarać?: 

• Nie próbuj się chłopce w tej 
karczmie nawrócić, Jest tam lepsi 
chłopcy, mogliby cię skrócić. 
Weru mnie też skrócą, albo ja 
kogosi* Zejsz. 91. Por. Skró- 
cać. 

Skróć = » względem*. Święt. » Skróć 
= z powodu, przez* Rozpr. XXVI, 
393. Zb. I, 52. Por. Skroś. 

Skród lenie = > bronowanie roli* 
O. W tcmże znacz. •Skrudlenie* 
Ust. z rkrainy. 

Skród lić »a. skrudlić -=. bronami 
włóczyć, bronować* O. W temże 
znacz. » Skrudlić* Cer. Zejsz. 79: 
ib. 130. Wrześ. 21. Spr. V, 416^ 
Święt. 2. Ust. z Ukrainy. Por. 
S k r u d z i ć. 

Skrony p. Skrony. 

Skroś = >dla, przez* Wrześ. 21. 

• Skroś = dla, z powodu* Spr. 
IV, 30. Udz. .Skroś z 2 pp. = 
dla, z powodu: śkróś ciebie mie 
matusia bije* Rozpr. X, 301. Toż 
ale z 3 pp. .Skroś tobie* ib. 252. 

• Skroś niescęsnych ludzi rozejść 
się musimy* Zb. XII, 187. •Skroś 
ciebie* ib. 189. »iMiała skroś tej 
babki mowę zamkniętą* Krak. IV. 
20. »Skróś = względem, dla, 
z ])rzyczyny: nie mógem przyjść 
skroś Jan tka* ib. 321. •Skroś 
tego, zebyć ludzie nie powiedzieli* 
ib. II, 72. .Skroś frajerki skoń- 
czył. Wrześ. T. 50. Toż Zb. XV, 
6. » Pogniewałam swego skroś 
słówka jednego* Rud. 136. •Skroś 
twoją matusię* Wisła VIII, 216. 
•Ja psa skroś ciebie bił nie bede* 
Zb. XV, 15. »My tu przyjechali 
skroś owego procesu* Bałucki. 

• Skroś a. skróć = 1, przez, z po- 
wodu: miałem kłopot skroś ciebie 



Skrólilość — Skrzcblie 



159 



2, dla: idę na jarmark skroś oma- 
sty = dla zakupienia omasty* 
Zb. I, 52. W temże znacz. >Skroś< 
Rozpr. IX, 214. Kopem, rękop. 
Spr. V, 415. >Matuśka mnie skroś 
niego bi^a« Zejsz. 87. » Udali mnie 
prectzki skroś lego dziewczęcia* 
ib. 91. » Skroś a. skuli* Pr. fil. 
III, 307. »Skróź* Rozpr. XVII, 
61; ib. XXVI, 393. || » Skroś = 
wszędzie* Pieszcz. 43. 

Skrótność = » wymówka, napo- 
mnienie, kara: dam jś ci skrót- 
ność, pockdj ino* Spr. V, 415. 
Toż Wrześ. 21. » Skrótność = 
napomnienie, nauka: trza mu dać 
skrótność = nauczyć go* Rozpr. 
X, 301. 

Skróź p. Skroś. 

Skrucyja = » karność* lldz. 

Skrudlenie, Skrudlićp. Skró- 
d 1 e n i e, S k r ó d I i ć. 

Skrudzić = > niepokoić się, na- 
przykrzać się* Rozpr. Vin, 232. 
To* ib. XX, 434. || .Skrudzić 
= bnmować, wlec* Pieszcz. 43. 
Por. Skródlić. 

Skryć: >Skruł* = skrył Wi-łaVIII, 
102. 

Skryjomie = »pokryjomu, taje- 
mnie* Spr. IV, 329. 

Skryk = > skrzyp, Herba Eąuiseti* 
Ciesz. 87. 

Skrypcić = » schować, skręcić, 
zataić* Pr. fil. V, 882. 

Skry pnąc p. Skrzepnąć. 

Skrypulot = ^ skąpy * Udz. 

Skrywka = » skrytka* PoW. 87. 

S krzak = »żabia ikra< Spr. V, 
415. II »Skrzak a. skrzat = dzie- 
cko płaczliwe* Parcz. 

Skrzale = »1, skrzelo u ryby 2, 
skrzydła u kapelu.sza* Spr. V, 415. 
• Skrzale = skrzele* Zb. XV, 10. 
Por. Skrzele. 

Skrzas = » spokój: dziecinie dały 
skrzasu i mówiły* Zb. VII, 16. 

Skrzat >a. skrzatek* = istotami- 



V 

tologiczna, por. Cesk^ lid I, 186. 
Arch. XI, 138. Wisła V, 683. 

• Skrzalek = ognik błędny* O. 
»Idź do skrzata* Rozpr. IX. 118. 
»0 ptaku skrzatku* (mitologicz- 
nym) Pozn. VII, 25. > Skrzat jest 
złym duchem* ib. » Skrzatek, prze- 
istaczając się z djabła, najczęściej 
bierze postać kurczęcia* ib. > Pi- 
szczysz jak skrzatek* ib. »Skrzat 
jest to istota niedużego wzrostu, 
przynieść mogąca pieniądze i do- 
statki* ib. »Trzebaby.. kupić so- 
bie takiego skrzata, takiego wa- 
bia, żeby pieniądz był w mieszku* 
ib. > Bod aj cię skrzaci wzięli* ib. 
26. »Że skrzatek w postaci gło- 
dnego zbiedzonego kurczęcia się 
ukazuje, zląd powstało przysło- 
wie: wygląda jak skrzat, jeśli kto 
obszarpano wygląda a źle mu 
z oczu patrzy* ib. 27. »Małe pta- 
szki, naokoło których iskry się 
sypią: to skrzatki tak lecą* ib. 
» Skrzat jest demoniczną istotą, 
przerjiźliwie skrzeczącą, a polu- 
jącą na dzieci* ib. 28. »Otmiana 
zowie się dziecko, pi-zez skrzata 
podrzucone niewieście w polu* 
ib. II >Skrzot = imię własne 
osobowe* Zb. XIV, 159. || »Skrza1 
a. skrzak = dziecko płaczliwe* 
Parcz. W temże znacz. »Skrzoł* 
Spr. V, 142. Pr. fil. IV, 248. 

• Skrzol a. skrzok* Rozpr. XVII. 
84. Pr. fil. III, 498. 

Skrzątwa p. Skrą twa. 

Skrzebić p. Skrzeblać. 

Skrze b lać »a. skrzebić = popła- 
kiwać, knychać* Pobł. 157. Por. 
Skrzeblić. 

Skrzeble = > zwierzątka bajeczne: 
skrzeble chwytać a. iść na skrze- 
ble = gra młodzieży zimą: je- 
dnego śród siebie ustawiają z mie- 
chem otwartym nad rowem, reszta 
idzie naganiać* Pobł 157. 

Skrzeblić = » płakać, mazać się 



160 



Skrzebły — Skrzele 



(o dziecku) « Kuj. V, 276. Toż 
Pr. fil. IV, 248. 

Skrzebły = > płaczliwy* Pr. fil. 
IV, 248. Toż Zb. 1, 23. » Skrze- 
bły = skjfgliwy, narzekający* 
ib. 86. >Skrzebłe (dziecko) = 
płaczliwo* Kuj. V, 276. Toż Pozn. 
VII, 22. 

Skrzec == »grube i wyniosłe drze- 
wo sosnowe* Chełch. I, 47. Wlem- 
że znacz. ib. 98, 114 i 244; ib. 
II, 27. Mil. Spr. V, 122. Rozpr. 
XVII, 61. 

Skrzec ha = » skwarka* Spr. V, 
122. 

Skrzeczak p. Skrzek. 

Skrzeczeć: »I żaba skrzeczę, kto 
ją nadepcze* Kuj. I, 198. » Skrze- 
czeć = o głosie żołny « Prz. ludu 
VI, 126. > Pastuch skrzeczy = 
krzyczy, sklamrzy, beczy, płacze* 
Zb. X, 177. II » Macica skrze- 
czy* = określenie pewnej cho- 
roby Pleszcz. 122. 

Skrzeczek = zap. drzewko : * Wie- 
niec jak gaik na skrzoczku lub 
na gałązce jedliny albo sośniny* 
Rad. I, 205. || > Skrzeczek = 
cłiomik* O. p. w. Chomik. || 
> Skrzeczek = skwarek* Pozn. II, 
181. »Skrzeczki = skwarki wie- 
|)rzowe« ib. I, 214. Toż ib. 223; 
ib. II, 88. >Skrzeczki a. szwedy, 
skw-arki = kawałki słoniny wy- 
smażone na patelni* Osip. Toż 
Maz. V, 42. W temżc zn. »Skrzv- 
czki* Parcz. »Skrzeczka« Wisła I, 
155. Pur. Sk rzec h a, Sk rzek. 

Skrzo(;zka p. Skrzeczek. 

Skrzek * ;i. skrzeczek, golas, golak, 
galak = drzewo młode, podkrze- 
sanc n dołu, albo też drzewo sto- 
jące, z którego kora odpada, albo 
wre>zcio karłowate świerki lub 
sosny żerdziowe* O. p. w. Galak. 
* Skrzek = drzewo nie rosnac(» 
do góry, lecz <rałęzisle n dołu 
i krzywe* Pr. fil. V, 8S2. >Skrz(>k 



= ta część, którą drzewo zwró- 
cone jest do cienia t. j. ku pół- 
nocy* Spr. V, 415. II > Skrzek 
= 1, roślina wodna 2, żabi skrzek 
= ikra żabia 3, potrawa niezwy- 
kle osolona: słone jak skrzek* 
ib. 142. »Skr2:ek = ikra żabia* 
Osip. II » Skrzek = 1, ziemny 
pies, chomik 2, złv, jak skrzek, 
przysł.* Pr.fil.V, 882. || >Skrzek 
= świerszcz* Zb. I, 31. Por. 
Skrzeczek. 

Skrzekać: » Uciekał, jaz mu kry- 
peć skrzekał* Wisła II, 174. 

Skrzekot = » odmiana cietrzewia, 
łetrao medius, bastard z głuszycy 
i cietrzewia, mvśl.* Pr. fil. V, 
882. 

Skrzekowate » drzewo = toż, ( o 
skrzek* Pr. fil. V, 883. 

Skrzel p. Skrzele. 

Skrzela p. Skrzele. 

Skrzelać = >strzelać« Pr. fil. I V^ 
248. 

Skrzele = płetwy u ryb* Osip. 

> Złote skrzale miała rvba* Zb. 
XV, 10. » Suchy jak skrzela* 
Święt. 682. || » Skrzele = przy- 
rząd, przez który przechodzą przy 
kołowrotku nici, rodzaj szpulki* 
Parcz >Skrzelki = przyrząd przy 
kołowrotku* Kuj. 1,87. || » Skrzela 
= poła u sukmany, mianowicie 
jej część dolna* Krak. IV, 321. 
• Wązgi a. skrzela = poły u su- 
kmany* Zb. II, 255. >SkrzeIę = 
połę* Zb. iX, 50. >Skrzelami = 
połami* Krak. I, 277. » Skrzele 
= spódnica kaftana (męskiego) 
złożona z czterech połów, zwa- 
nych kalitami* KłoNV XIII, 43. 

> Skrzel a = i)oły od kapoty* 
Doman. > Nadstawił skrzele = 
poły* Cisz. 260. -Jeno go trzyma 
za skrzele = za poły* ib. 311. 
II > Skrzel = krzyż, ko.^ć pacie- 
rzowa: wyraz używany prawie 
wyłącznie w tern połączeniu: (Ic- 



Skraelki — Skrzykać 



161 



niwy chłop) skrzela sobie nie 
złamie 1. j. rękawa sobie nie n- 
rwio« Pobl. 87. Por. Skrzalo, 
Skrzyła. 
Skrzelki p. Skrzele. 

Skrzepić się == »1, wzmóc się 
na zdrowiu , na silach , na nia- 
jąlkii 2, wysilić sic« Pr. fil. V, 
882. > Skrzepić się = pokrzepić 
się, wzmóc się na siłach* Rozpr. 
XXVI, 393. Toż Wrześ. rekop. 
»Alek ja sie skrzepił, bom naiaz... 
kiski i zjadek« Zb. XV, 36. 
• Skrzepić = dopomóc: zęby go 
lez cem móg skrzepieł* Zaw. 
68. 

Skrzepła »a. skrzepła duda = 
pła<*zhwa, plaksa* Parcz. 

Skrzepnąć: »0 chrześcijaninie mó- 
wią, że umarł, o zwierzęciu — 
że zdechło, a o żydzie i niech rze- 
ścij!uiinie — że skrzepł* Pr. fil. 
IV, 875. >Skrepnąć, skrzepnąć = 
umrzeć* Swięt. »Skrypnąć = 
umrzeć (o żydzie)* Udz. 

Skrze sić = wskrzesić : » Król... 
zmierłwiał i zeniglńł. Jak króla 
skrzesili* Swięt. 373. >Skrzy.sić«: 
»Skrzysiła zdechłego już zwierza* 
Wisła VIII, 267. 

Skrze siwo = krzesiwo: » Torba 
wisiała., ze skrzesiwem i hub- 
kąm* Święt. 451. 

Skrzek »a. żwink = dźwięk (o hi- 
dziach)* Spr. IV, 30. 

Skrzęla = » uparły nudziarz* Spr. 

IV, 350. 
Skrzętny = >u|)arly, nieznośny 

(nigdy w znacz, pihiy)* Spr. IV, 

350. » Skrzętny = zrzędny* ib. 

382. »Skrzelnv = nianidny, nie- 

cierpliwy, gniewliwy* ib. V. 415. 

Toż Rozpr. XXVI, '393. 
Sk rzok p. S k rza t. 
Sk rzo t p. S k rza t. 
Skrzy bać = »ZLrarni:i(', wymiatać* 

Spr. V, 122. >Skrzybać = zgar- 

Wownik T V. 



nować: skrzybałem gnój w stajni* 
Zb. II, 263. 
Skrzyczeć = zwymyślać: »Tam 
go jesce skrzyceli* Zb. V, 229. 

• Ociec skrzycał jesce syna* Swięt. 
399. 

Skrzyczki p. Skrzeczek. 

Skrzyć: » Skrzf c = dokuczać, zrzę- 
dzić, suszyć komu głowę: zła żona 
.skrzy wiele na męża* PoW 87. 
II » Skrzyć sięt =;= iskrzyć się, 
błysz<-zeć: »Leci woda od ogroda 
z kamienia się skrzy da i skrzy* 
Pozn. V, 141. »Z pysków sie 
skrzyło koniom* Rozpr. IX, 272. 

Skrzydełeńko p. Skrzydło. 

S k r z y d I a k » a. pierznianka = mio- 
tełka ze skrzydła ptasiego* Ust. 
z Mazowsza. > Skrzy diak = ucięła 
część skrzydła od drugiego zgięcia 
do końca* Nadm. 153. || »Skrzy- 
dlak a. piornak = pióro wielkie 
ze skrzydła wyrwane do pisania* 
Pobł. 142. II >Skrzydlak = sieć: 
wedle szerokości rowu od jednej 
burty do drugiej; jednego skrzy- 
dła je>t 1=3 sążni* Pozn. III, 
136. » Skrzy dhi k = rodzaj sieci* 
Kuj. I, 89." 

Skrzvdlasty= » skrzydlaty* Rozpr. 
Viii, 126. Toż ib. ix, i 78 

Skrzydlisko = skrzydło : > (ięś... 
wzbije się na skrzydliska, poleci* 
Zb. IV, 184. 

Skrzydło: »Krzydło* Zb. I, 60; 
ib. 70. Hilf. 169. Zb. XV, 141. 

• Skrzydoł* 2 pp. I. mn. Święt. 
444. Zdr » Skrzydełeńko* Pozn. 
II, 316. II -Skrzydło = poła 
surduta* Pozn. III, 174. Toż ib. 
I, 233. II »Skrzydła ^ zjist rżały, 
miecae w budownictwie* Zb. I, 
31. II » Skrzydło = boczna ściana 
sieci* Prac. 

S k r z y łi y c z (' ć = > płos wydawać, 
ciekotać. o kuropatwie, mvśl.« 
Pr. III. IV, 883. 

S k r z y k a ć = » być przy zdrowiu : 

11 



162 



Skrzyła — Skrzypiciel 



jesce ta kielo lelo skrzy karne, co 
mozeme< Spr. V, 415. 

Skrzyła »a. ożydla = skrzydła 
u kamizeli c Sand. 265. Por. 
Skrzele. 

Skrzylaka(?): » Chorą mam nogę, 
skrzylaka my ją wyłom jił* Kuj. 
II, 15. 

Skrzynalka: > WJaz pies na skrzy- 
ndtkę i wylał serwatkę* (w za- 
gadce o rosie) Zb. X, 144-. 

Skrzyneczka p. Skrzynka. 

Skrzynen i ek = skrzyneczka: •Per- 
łowy mój wiankUjleż-żemiwskrzy- 
neńku< Lnb. I, 185. 

Skrzynia: »Krzynia« Zb. I, 60. 
Toż ib. 70. Rozpr. IX, 172; ib. 
208. Wisła V, 912 »Krzynia, 
krzynka* Zb. I, 7. » Skrzyń*: 
»Cisniił te skrzyń... wzieni te 
skrzyń* Cisz. 83. »Kdzała... bry- 
cke i skrzyń wybrać* ib. 141. 
> Skrzyń wyjt^panś* ib. 223. 'Da- 
cie le skrzyń* ib. 235. || » Skrzy- 
nia = jama lęgowa lisa, od któ- 
rej kilka nor dla wyjścia na 
wierzch ziemi jest wyprowadzo- 
nych, myśl* Pr. fil. V, 883. 

Skrzyni ca = skrzynia: > Gdziebyś 
je chowała... U króla w skrzy- 
nie v* Pozn. IV, 261. 

Skrzynka: » Krzynka* Zb. I, 7. 
Zdr. »Krzynecka* Pr. fil. III, 493. 
II » Skrzynka rzezał na = siecz- 
karnia* Spr. IV, 333. .Rznął 
sieczkę na skrzync^e* Kriik. IV, 
146. » Skrzynka* Święt. 15. Zdr. 
• Skrzyneczka* : »Parobeezku, gru- 
ba sieczka. Gospodarzu, zła skrzy- 
neczka* Kolb. 358. Toż Sand. 
208. II » Skrzynka żabia = skojka 
malarska (IJniopictorum) szcze- 
szuja, szołdra wielka (Andonta 
cygnea). Mięczak o dwu skorup- 
kach, zamykających się jak port- 
monetka* Osip. W tomże znacz. 
>Żabioskrzynka* Hilf. 189. 

S k r z y n o w e k p. K r z y n ó w. 



Skrzy nów p. Krzynów. 
Skrzyp! = głos skrzypienia: »A ta 
skóra skrzyp!* Zb. Vin, 315. 

Skrzyp: »Skrzfp = stępa u wrót, 
t. j. kawał grubego drzewa w śro- 
dku wyżłobiony i wkopany w zie- 
mię* Pobł. 87. 

Skrzy pca p. Skrzypce. 

Skrzypce: »Krzypce« Zb. XV, 174. 
II » Skrzy pca* Pleszcz. 31. »Do 
skrzypcy* Zb. III, 26. || •Skrzy- 
piec* Fed. 408. Zb. VIII, 105. 
»Skrzfpice* Hilf. 180. » Skrzypiec 
zdr. skrzfpki* Pobł. 87. Zdr. 
» Skrzypiczki * Pozn. IV, 306. || 

• Skrzypka* Wisła III, 66. •Skrzy- 
pka* 4 pp. 1. p. Rozpr. IX, 284. 
II '.Skrzypki* Pr. fil. IV, 876. 
Toż Pozn. I, 257. »Skizypki, 
skrzypecki* Zb. V, 248. •Bara- 
nice do skrzypek * Kam. 86. 

• Skrzypki zagiają = skrzypce* 
Kuj. II, 178. Kieł. I, 117. 

Skrzyp cia = •mysz* (w zagadce) 

Cisz. 358. 
Skrzy pcyja p. Konskrypcja. 

Skrzypek = »grajek* Wisła VII, 
364. • Zagram przy niedzieli skrzy- 
pek, choć fałszywy* Rog. n®91. 
Zdr. •Skrzypecek* Sand. 200. 
Toż Zb. IV,' 149. Święt. 152. jj 

• Skrzypek = roślina, Silene in- 
flala*' Zb. VIII, 258. Toż Was. 
14. W temże znacz. •Skrzypek 
a. skrzy pica* Petr. •Skrzypica* 
Wisła II, 5. •Skrzypka* Pr. fil. 
IV, 876; toż ib. 819 p. w. Gor- 
cyca. 

Skrzypiąc = skrzypie: » Kazali 
drzwiami skrzypiąc* Święt. 664. 

• Drzwiami skrzypią* ib. 247. Por. 
Skrzypieć, Zgrzypieć. 

Skrzypica p. Skrzypek. 
Skrzypiec p. Skrzypce. 

Skrzypiciel = skrzypek: »Skrzy- 
piciehi, będziesz w niebie, i ba- 
sishi koło ciebie* Woje. II, 301. 



Skrzy piczki — Skubełek 



163 



Toż Pauli 210. Podobnie Maz. 
III, 330. 

Skrzypiczki p. Skrzypce. 

Skrzypiec = > skrzypek € Fed. 
408. >Ze skrzypcem = z graj- 
kiem « ib. 48. > Skrzypiec = gra- 
jek « Pr. ni. IV, 248. >Skrzypcy« 
= skrzypkowie Krak. II, 45. || 
• Skrzypiec* = męczarnia?: » Man- 
daryni nie byliby się wahali dać 
na-? wyciągnąć na skrzypiec* Hue 
389. 

Skrzypieć = skrzypić: » Drzewo 
skrzypie < Zb. IX, 34. Por. Skrzy- 
piąc, Zgrzypieć. 

Skrzy pinek = skrzypce: » Miała 
bębenek i skrzypinek* Rog. n®495. 
Por. Skrzy poWina, Skrzy- 
pów i s k o. 

Skrzypista = skrzypek: » Będzie 
tam grał jeden skrzypista* Pozn. 

III, 70. 

Skrzypka p. Skrzypce, Skrzy- 
pek. 

Skrzypki p. Skrzypce. 

Skrzypnąć: * Okiennica skrzy pła* 
Kuj. I, 118. »Nacisnuł zna na 
skórę, a óna zna skrzypią* Święt. 
433. 

Skrzy powina= skrzypce: » Wzię- 
na bębenek i skrzypuwinę* Pozn. 

IV, 280. » Skrzy po w in y = skrzy- 
pce: wzięła bębenek i skrzypo- 
winy* Pr. fil. V, 883. Por. Skrzy- 
pinek, Skrzypowisko. 

Skrzypowisko = skrzypce: » Bę- 
benek i skrzypowisko* Oles. 414. 
Toż Pozn. V, r)2. Zb. VI, 125. 
Maz. II, 145. Rad. II, 77 (Tamże: 
»W bębenek biła, skrzyj)ce zgu- 
biła*). Łęcz. 1 50. >Skrzypowisko 
= skrzypce: wzięła kndzio^kę 
i skrzypowisko* Pr. lii. IV, 248. 
Por. S k r z y f) i n e k , S k r z y p o- 
w i n a. 

Skrzyp u eh = > bedłki , rosnące 
na pniach zrąbancgo drzewa, uży- 
wane po wyschnięciu do krze.sa- 



nia ognia, jak hubka* Roczn. 
235. 

Skrzy sić p. Skrze s i ć. 

Skrzy szos kie: »NaSkrzyszoskieni, 
na Oslroskiem... stoi cvsarz* Zb. 
XV, 125. 

Skrzywanek = część wozu : » Po- 
jedyncze części wozu są: koła na 
osiach, ozwora, zgłówki z skrzy- 
wankami, dyszel* Hoff 71. 

Skrzywiony: » Skrzywiony jak mo- 
tyka = posępny, kwaśny, smu- 
tny* Swięt. 

Skrzyźliwy = » trzeźwy, w in- 
nych okolicach: krzyźby* Rozpr. 
XII 102. 

Skrzy żal: »Skrzyzńl a. skrzyzałka 
= płyta kamienna, pokrywka na 
garnek z cienkiego kamienia* 
Rozpr. X, 301. »Skrzyzal a. skrzy- 
załka = płyta kamienna do wy- 
kładania chodnika; skrzyzale = 
pokłady piaskowca* Wrześ. 21. 
• Skrzyżal, skrzyzdi = cienki ka- 
wałek skala, płyta* Rozpr. XVn, 
61. »Skrzyzal a. skrzyzala = ka- 
mień gładki a cienki* Spr. IV, 
382. >SkrzyzaJtka = to, co skrzy- 
zal, tylko mniejszych rozmiarów* 
ib. Toż Kopom, rękop. Rozpr. IX, 
214. 

Skrzyzala, Skrzyzałka p. 
Sk rzyżal. 

Skubać: > Gołębio skubają mech* 
Oles. 166. »Szkubać* Rozpr. XII, 

34. Toż Cinc. 8. Zb. IX, 237. 
Spr. IV, 30. >Szkubać a. szku- 
bować* Ust. z Jaworza. »Skubść 
(pierze)* Cer. Toż Wrześ. rękop. 

Sk u banka = > ))iłka ulepszona 
(? zap. ulepiona) z drobniutko usku- 
banvch kawałków gumv, szkol.* 
Pr. ni. V, 883. 

Skubant »a. skubent = student* 
Pr. fil. V, 883. »Skubenl* Kam. 

35. »Śkubant* Udz. 
Skubol p. Skobel. 
Skubełek: » W ogródocku studzio- 



164 



Skubenl — Skulić się 



neczka, skubełki nad nią« Zb. VI, 
152. 

Skubenl p. Skubani. 

Skublica p. Skoblica. 

Skubnąć: »Skubniely = jakbyś ly 
hel lak skubniely, jinacybyj^ ga- 
dał* Rozpr. VIII 95. 

Skubść p. Skubać. 

Skuciak p. Sierciak. 

Skuciórz = » tkacz przerabiający 
sierść krowią, kozią, cielęcą na 
nici lub krajki« Spr. IV, 360. 

Sk ucina = > szczecina* Spr. V, 
415. Toż Rozpr. X, 301. Wrześ. 
21. W lemże znacz. »Szkucina* 
Spr. IV, 30. Rozpr. XII, 102; ib. 

IX, 284. Pr. fil. IV, 291. Tyg. 
ii. II, n«110. II »Skucina = coś 
małego wogóle, np. mały człowiek, 
małe zboże < Rozpr. X, 301. Toż 
Wrześ. 21. »Szkucina = mały 
chłopiec, gdy się na kogoś wiel- 
kiego zrywa* Spr. IV, 30. >Szku- 
cina = niedorostek udający do- 
rosłego* Rozpr. XII, 102 Ii »Sku- 
cina = skąpiec* Wrześ. 21. || 
»Skucina = przezwisko* Rozpr. 

X, 301. II »Skucina = roślina. 
Juncus trifidus* Spr. V, 415. Toż 
Wrześ. 21. Wrześ. T. 9. 

S k u c j a = > egzekucja: skucya musi 
być dana* Kęlrz. 90. Por. Egze- 
kucja. 

Skucynik = egzekutor: » Skucy- 
ników Irzydzieści dwa, ogolo nas 
i bez mydła* Kętrz. 93. 

Skuczeć: » Skuceć = narzekać, 
płakać* Spr. V, 415. » Skuceć = 
płakać, narzekać, skowyczeć* 
Święl. » Skuczeć = skowyczeć, 
skomlić* Zb. I, 52. Toż Udz. 
» Skuczeć a. skulczeć = skomlić* 
Zb. II, 10. >Ni to cłek płakało, 
skucjiło* Swięt. 483. »Cosik ku- 
cało i skueało* ib. »Jak cię za- 
wrę, to bedzies sknceć* (o kro- 
wie) Wisła V, 923. Por. Skn- 
c z y ć. 



Sknczno = »tęskno* Pr. fil. IV, 

248. 
Skuczny = >dokuczliwy« Pr. fil. 

IV, 876. 

Sk uczyć: »Skucyć, kucyć = nu- 
dzić, przykrzyć sobie* Pr. fil. IV, 
876. »SkucY mi sie = przykrzy 
mi się* ib. V, 883. »Sk uczyć = 
jęczeć, biadać* Krak. IV, 321. Por. 
Skuczeć. 

Skuć się = zmęczyć się: »Tak sio 
zeskakała, skuła* Zb. V, 248. 
»Zacąn skakać... skuł sie bardzo* 
ib. II >Skuć się = upić się* 
Usl. z Warszawy. || >Skuć = 
dorzucić plizgę bliżej do podsta- 
wki, niż na długość palestry 
(w grze)* Zb. X, 79. 

Skudlić się= »splątać się (o przę- 
dzionkach^* Krak. IV, 22U. 

Sk udłaczony = zwichrzony: »Sku- 
dłaczone włosy* Glin. IV, 162. 

S k u k a = nudy : » Zdechnąć od 
skuki* Jaksa Bykowski. »Skuki* 
= skargi, zawodzenia: > Leśniczy 
chodziut po lesie, sjtysał le skuki 
(panien)* Rozpr. IX, 201. 

Skukać się = » schować się, dziec. * 
Rozpr. XII, 108. 

S k u 1 a ć = zginać : » Ukłuł go w no- 
gę. Un Irup nie może wytrzymać, 
lylo nogę skulą* Chełch. I, 63. 
>Skulał sie = skulił się* Wisła 

V, 162. II »Skulać się* = sto- 
czyć się: »Wianeczek... skulśłsie 
mi z mojej głowy* Zb. IX, 202. 

Skulbaczyć = osiodłać: » Siostra... 
konikami skulbaczyła* WisłaVIII, 
292. » Siostra... bratu konia skul- 
baczeła* Kuj. II, 59. 

Skulczeć p. Skuczeć. 

Skuli >a. skroś = z powodu: jń 
przYsed skuli pinindzy do pana* 
Pr. 'fil. III, 307. Toż'ib. 498. 

Skulibaba >a. skulidupa = ro- 
ślina Cubebu* Pr. fil. IV, 248. 

Skulić się = » skurczyć się np. 



Skulidupa- — Sknsić 



165 



z zimna* Osip. || >Skulie się = 
stoczyć się< Rozpr. XII, 83. 

Skulidupa p. Skulibaba. 

Skuliwanie = czyszczenie na 
przetaku: » Rzeszoto... do skuli- 
wania grochu do gotowania* Pozn. 
I, 97 (autor). 

Skuła = > policzek* Pelr. || > Skuła 
= wrzód, wrzodzianka* Pctr. 

• Skuła, choroba gardlana, bezwa- 
runkowo śmiertelna* Pleszcz 131. 
> Wiecheć z butów ma być wy- 
jęty, inaczej na nogach skuły będą 
się robiły* ib. 82. » Skuła a. skoł- 
ka = okulenie bydła wskutek 
wlezienia mu do kopyta jakiej;:o>ś 
robaczka* Zb. V, 124. >Szkuła = 
choroba racic u bvdła i świń* 
Hempel. »Szkuła = choroba krów 
i koni* Pr. fil. IV, 253. 

Skunnać = » badać* Rozpr. XII, 
103. 

SkumlaczYĆ: >Kum!acvć, kum- 
łacvć, skun)lacyć = splątać, po- 
plątać* Pr. fil. IV, 836. * 

S k u m 1 a ć p. Skamleć. 

S k u m o, S k u m o ś p. Rzekomo. 

Skumotrzyć się:^ pokumać się: 

• Skumotrzył się z całą niemal 
parafją* Pozn. II, 372. 

Skumpły = > skąpy* Rozpr. IX, 

137. 
Skunia = > spichlerz* Hilf. 180. 

• Szkuna* w temże zn. ib. 183. 

S k u n i e r o w a ć p. S k o n i e r o w a ć. 

S k u n i u d a » a. skóroba = odpędza- 
nie świń* Pozn. I, 104. 

Skup: zam. skub: >A kto nima ta- 
lara bitego, niech nie ?ła>ce ba- 
ranka mojego A kio będzie tala- 
rami łup, łup, a to będzie bara- 
necka sku]), skup* Rad. I, 187. 

Skupczyć = ])rzehandiować, za- 
mienić: »Sku[)cnjy oba razem* 
(młynek na lorbę) Zb. V, 201. 
»Ku{)i*my oba* ib 2U0. 

Skupiać = skupować: »Skupjale* 
= skupowali (len. 83. 



Skurać p. Skórać. 

Skurbanić się »a. kurbanić się 
= o rzeczach , które mają wy- 
pukłości i karby, np. suknia z fał- 
dami, czoło zmarszczone* Wi^ła 
III, 88 p. w. Kurbanić się •Skur- 
banić się = 1, stoczyć się, o przed- 
miotach ciężkich , niezgrabnych : 

0, ledwo się skurbanił 2, skręcić 
się. zmiąć się, zmarszczyć się* 
Pr. fil. IV, 248. 

Skurczać się = » skąpić* Swięl. 

S k u r c z a r z: » Skurcarz = .skąpiec * 
Swięt. 

Skurczybyk = > wyzwisko: a ty 
skurczybyku jeden* Pr. fil. V, 88.). 
• Skurczybyk a. skurczypjiłka = 
wyzwisko* Czark. 

Skurczypał = wyzwisko: »A ón 
mnie skurevpał dróżkę zastępo- 
wał* Maz. III, 274. 

Skurczy pałka = » nędzarz, chu- 
deusz, biedota* Spr. IV, 370. 
» Skurczy pałka = wyzwisko * 
Czark. 

Skurłat = > wymię kozy, kozicy, 
owcy* Wrześ. 21. Toż Spr. V, 
415. W temże znacz. »Szkurłat* 
Enc R. II, 819. 

Skurwić = » uwieść, na złą drogę 
skłonić* Hilf. 119. || > Skurwić 
się*: > Jeżeli na kapuście listki 
nie zawiążą się w główkę... to 
mówią, że kapusta sie skurwiła* 
Święt. 595. 

Skurzyć się= >wypuścić z siebie 
wiatry* Pr. fil. V, 883. 

Skuś = beczka (?): »Jesce piwa 
dwa skusy (beczki)* Rad. I, 216. 

Skusić = »zwieść* Rozpr. XX, 
434. > Najstarszy djabeł pytał, co 
chlórny na świecie skusił* Kuj. 

1, 182. >Kiej djabeł skusić nie 
może, to babę pośle i baba skusi* 
ib. 186. II > Skusić = zwiedzić, 
doświadczyć: kęs świata skusi- 
łem* Spr! IV, 350. II » Skusić 
^= nic dotrzymać postu* Swięt. 



J66 



Skuśki 



Skwierczeć 



> Postu tak przestrzegają... że na- 
wet i w niedzielę nie 'skusą' od 
mleka « ib. 103. || > Skusić się <: 
>Skusfc sę = wyjść za mążc 
Pobł. 87. 

Skuśki = > twardy, zleżały « Rozpr. 
XI, 188. 

S k u ś n y = »zachciewny, kuszący « 
Lfdz. 

Skut = >cWopak« Udz. 

S k u t ać = » czkać; skutać się: skuta 
mi się« (= mam czkawkę) Pr. 
fil. IV, 248. II » Skutać = wspo- 
minać: podczas czkawki mówi 
dziecko: pewnikiem mnie w domu 
skutają* ib. V, 883. 

Skutek = »koniec; do skutku = 
do końca* Zb. I, 52. Toż Udz. 
»Trzebać temu zrobić skutek « Łys. 
18. >Ten opowiadd, jaki skutek « 
(= co się stało) Cisz. 154. || 
» Skutki* = ostateczne postano- 
wienie: »Narzeozony się pyta, czy 
ma przyjechać do skutków t. j. 
do zawarcia umowy o maJżoń- 
stwoc Maz. V, 198.' || >SkQlek 
= czyn, uczynek: dobre skutki 
czynił* Pr. fij. V, 883. 

Skutka = »czkawka« Pr. fil. V, 
883. Toż ib. IV, 248. Zb. VIII, 
254. 

Skuty »a. szkuty = włosy ludzkie, 
sierść bydląt* Spr. IV, '360. 

Skutyra = » dziewczyna* Udz. 

S k u w a ć : » Sku wa tego = rzuca 
(piłkę) na tego* (towarzysza, w grze) 
Zb. XIII 81. 

Skuza = »sknera« Mil. 

Skuzie = » skąpić* Mi[. 

Skuzować się = » ekskuzować się, 
tłumaczyć się, uniewinniać się* 
Pr. fil. iv, 249. 

Skw^acić = zap. nadwerężyć przy 
robocie: »Gdy przy żniwie lub 
przy kopaniu kto sobie rękę skwaci, 
przykłada li.^^cie chmnrnika* Zb. 
VI, 308. 

Skwapny = » skwapliwy, pory- 



wczy: pan Bóg nie skwapny, ale 
potrefny* Spr. V, 415. 

Skwara = » tłu -zez wysmażony ze 
słoniny lub masła* Swięt. 

Skwarczek »a. sk warcek = skwa- 
rek słoniny* Zb. I, 28. >Skwar- 
eki = skwarki* Fed. 408. 

S k \y a r e k : » Osk w^arek * Rozpr. X, 
293. »Oszkwarek* Pr. fil. IV, 285. 
»Jak dćszcz na św. Marek, to bę- 
dzie ziemia jak skwarek* Zb. IX, 
25. II » Skwarek = żartobliwa 
nazwa dzieci i młodych zwierząt, 
np. co to za skowerny skwarek I* 
Zb. I, 52. >Skwark = żartobliwa 
nazwa dziecka* Udz. 

Skwark p. Skwarek. 

Skwarzyć = » smażyć (np. sło- 
ninę) na patelni* Osip. Toż Rozpr. 
IX, 151. II »Skwarzyć* = mę- 
czyć: » Jasne pany skwarzyli bie- 
dniejszych* Kam. 169. 

Skwasić się = zap. zniechęcić 
się: »Bez niej (żony) i sam sie 
skwasis, i sam sie nie najes, i dru- 
gim nie das< Kai. 133. 

Sk wasi cli na = >1, nepoguda 
2, licho zboże* Rozpr. X, 301. 
W temże znacz. »Skwasielni<a* 
Wrześ 21. 

Skwasielnica p. Skwasielina. 

Skwaśnieć się = sk waśnieć: » Pi- 
wko się skwaśniało* Zb. X, 245. 

Skweres = » kłopot, bieda * Prz. 
ludu VI. 261. Toż Spr. IV, 30. 
»Na Tomka przyszedł skwen.»s 
niemały* Pozn. VI, 240. » Skwe- 
res = hałas, krzyk niedoli, nę- 
dza « Swięt. Por. S k >v e r e t. 

S k \y e r e t » a. skwereta = .skweres, 
wrzask, krzyk* Poir. 

S k W e r (' 1 a p. S k w o r e t. 

Skwicić |). Schwycić. 

S k w i e r c i e się = > wrzeszczeć « 
Petr. 

Skwierczeć >a. sk wierzyć = 1, 
piszczeć 2. głos wydawać, o za- 
jącu, gdy jest schwytany przez 



Skwierczka — Słabować 



167 



psa, myśl. 3, narzekać: nieskwiorc 
mi nad usamic Pr. fil. V, 883. 

• Skwiorceć = syczeć (o pta- 
kacłi), piszczeć, świegotać* Święl. 

• Skwierczeć = napierać się czego 
natrętnie « Osip. »Skwirceć = 
piszczeć, |[)łakać: cego tv skwir- 
eys. Spr. V, 122. 

Skwierczka = » skwarek* Pozn. 
VI, 285. Toż Kozpr. IX, 136. |j 

• Skwierczka = łza: skwierczki 
stanęły mu w oczach « Pobł. 157. 
»Skwirczki« : » Widno bvło skwir- 
cki w ocach< Kam. 29. 

Skwierk = » syczenie, świegotanie 
ptaków, płaczliwe uskarżanie się, 
nędza « Święt. 

Skwićrzyć p Skwierczeć. 

Skwinancja = »psia choroba* 
Prz. indn VI, 110. 

Skwirać: >Skwira(* = płakać, pi- 
szczeć* Hilf. 180. 

S k w i r (• z e ć p. S k w i e r c z <? ć. 

Skwirczki p. Skwierczka. 

Skwir ki: »Stoi panna pod brzozi|, 
Skwirki na niuni padają, suknie 
na ni gorzają* Kozł. 38. Por. 
Skwierczka. 

Skwirny = » dokuczliwy* Krak. 
IV, 321. 

Skwir z = »świerszcz« Hilf. 180. 

Sk w i rżeć: »Skwirzec = płakać, 
piszczeć* Hilf. 180. 

Skwitać = kwitnąć: » Krzyżowe 
ziele z miedzy, jeżeli ono jeszcze 
skwiUi* Pozn. I, 160 

Skwitniały = > spleśniały (o cłi łe- 
bie) * Parcz. 

S k y r z p. S k i e r - z. 

S I a p. Szła. 

S 1 a b i k a r z : > Szlabikarz = elemen- 
tarz* H(»z[)r. XII, 4-3. W teniże 
znacz. »Ślabikarz* Pr. lii. III, 498. 
Toż Lisł od Cinciały. W temże 
znacz. ( '.iijc. 22. Por. S 1 a b i z (>- 
wk a. 

Siać = >zlać< Pr. fil. V, 883. 

Sląknąć = -^ zmoknąć i zziębnąć 



na słocie, skurczyć się od zimna « 
Rozpr.VlII, 232. W temże znacz. 
.Śląknąć* ib XVII, 61; ib. 93. 
Święt. 
Sląkwa== » słota* Kozpr. Vni, 232. 
• SIąkwa = deszcz ze śniegiem 
wolno padający* IJdz. 

Sie eh = »skroii< (może Słych) Hilf. 

180. 
Sledni p. Sled n i. 
Sieni p. Śledni. 
Slega = » futryna* Ust. z Wilna. 
Sloza p. Sloza. 
Siu niszk o p. Słonie. 

Słabe ka = » człowiek słabowity* 

Pobł. 88. 
Słabi ca = » lekka glitia: ony nie 

naorze głęboko, tylko ino płytko* 

Ijst. od Olku.sza. 

S ł a b i d u d a = » organista, żartobl.* 
Tyg. ii. 1, X, 304. Toż Osip. 

S ł a b i e ć : » Słabieją = słabną * 
Czark. 

Słabizna = > miejsca z boków po- 
między żebrami a biodrem* Spr. 
V, 416. > Słabizna = mięso by- 
dlęce z boków bezkosine* Pr. fil. 
IV, 876. >Słabizna= pachwina* 
Kopem rękop. » Słabizna = przy- 
rodzenie, organ płciowy* Święt. 
465. 

Słabość = » cholera* Zb. I, 75. 
IJdz. Wisła V, 432. 

Słabota = > słabość, choroba, cho- 
lera: słabota zaraźna* Pr. fil. V, 
883. . Słabota* Kozpr. IX, 354. 
'Słabota św. Walentego = epi- 
lepsja, konwulsje* Hempel. || 'Sła- 
bota*: »Miał on zaletnicę (ko- 
chankę), i ta go zdradziła, gdzie 
ma swoje słabotę. Miał on na gło- 
wie włos znaczny; gdyby mu len 
włos wyrwali, wtedy go z łatwo- 
ścią mogli .schwytać* Aten. 1877. 
II, 662. 

Słabować = » niedomagać* Pr. fil. 
IV^ 876. »Zacnies słabować* W'i- 



168 



S^aby — Słębiny 



sła VIII, 102. »Bydto... słabuje* 
Kuzł. 383. 

Słaby: >Dwa kaminic wody: w je- 
dnym była mocna, w drugim była 
słaba* (t. j. wuda dająca moc 
i druga odbierająca siły) Pozn. 
VI, 48. 

Słać się: > Droga mu sic ściele* 
(= poszczęści mu się) Zb. X, 9. 
II >Słać się« = gniazda budo- 
wać: »Ptastwo sic ściele* Krak. 
III, 38. 

S ład ok = » piwowar* Rozpr. XII, 
17. Fed. 409. Pr fil. V, 883. 

S ładnie = » snadnie* Krasn. 308. 
>Aleć go nie snadnie znaleźć mo- 
żecie* Zb. 11,28. Por. Sładno. 

Sładno = » zręcznie, wygodnie* 
Rozpr. XI, 188. » Sładno = ła- 
two* Mil. » Śpiewaj, pokiela ci 
sładno* Zejsz 61. >Sładniejby to 
nabrać* Kolb. 54. Por. Sładnie. 

Sładny = »łatwy« Mil. || .Sła- 
dny*: >Nić mam pola, nić mńm, 
ino skibę sładnoni* Rozpr. III, 
376. Por. Składny. 

m 

Słaniać się = » błąkać się, wałę- 
sać się; mHZ słania sie po żydach, 
a w domu nie chce robić* Zb. II, 
253. » Słaniać .się = włóczyć się* 
Ust. od Wąchocka. 

Słanie » a. słańsko = ściołkji, pod- 
ściołka dla bydła* Zb. II, 23. 
» Swiergołuśka (plak)... szuka sło- 
my na swe słanie* Rog. n® 470. 
Por. S ł a ń c k o. 

Sła n i o c = »len niemoczony, a trzy- 
many tylko w wilgotnem miejscu* 
Petr.' Toż Ust. z I.idy. 

Słanikać się = » włóczyć się: nic, 
jucha, nie robi, ino sie z kąta 
w kąt słanika* Pr. fil. III, 498. 

Słańoko = » słańsko, slramenłnm* 
Rozpr. IX, 139. Por. Słanie. 

Słańsko p. Słanie, S ł a ń c k o. 

Słapać się p. Szłapać się. 

Słapak p. Szła pak. 

S ł a p c i e p. Karpie, S z ł a p c i e. 



Słaptak p. Szłapak. 
Sława = > rozgłos: posła o Maćku 
sława, ze kradnie konie* Pr. fil. 

IV, 876. 

Sławetny = » obywatel miejski* 

Osip. 
Sławiczek = >słuwiczok* Pr. fil. 

V, 883. 

Sławić się =:: » pysznić się: sła- 
wiłaś się urodą* Skrzyń. 20. 
Sławność = » uroczystość* Pr. fil. 

V, 883. 

Sławny: »Zrobiła matce prezent 
taki sławny, któryż insza niewia- 
sta zrobićby nie potrafiła* Pozn. 

VI, 187. > Ludzie sie dziwujo, ze 
sławnych rodziców dziatki usłu- 
guje* Kętrz. 36. » Ulubiłem dzie- 
wuleckie, sławnej matki cno có- 
reckie* ib. 64. 

Sławskie = zap. po słowacku: 
»Ja do ni czeskie, a ona sław- 
skie* Wisła II, 111. 

Słaza = » zbiegowisko podrostków, 
hałastra* Święt. » Słaza chłopa- 
ków, dziewcząt a nawet zamęż- 
nych kobiet zbiega siec Ib. 149. 

Słażek (y): >Bo my słażkowie mali 
nie szkołowali, nie wędrowali* 
Pozn. II, 257. 

S łaży ć (?): »Spiesmy, słazmy, pódź- 
my do kościoła* Zb. X, 122. 

Słąka = > słomka, ptak* Rozpr. 
VIII, 239. W temże zn. » Słom- 
ka* Pr. fil. IV. 798 p. w. Bekas. 
.Słonka* Zb. XIV, 209. ^Cłoiika* 
Hempel. 

Słąp = » rodzaj sieci* Hilf. 180. 
Por. Słęp. 

Słebrny = srebrny: » Miała słebrną 
miednicę* Wilkońska. 

Słebro = srebro: » Miała słebra 
stołowe* Wilkońska. 

Słepać = .żłopać* Pr. fil. V, 883. 

Słęb p. Słęp. 

S ł ę b i n y = swaty, dziewosłęby : 
»Lecz kiedy Damazy popiera słę- 
biny, po płaczach i żalach tak 



Słęp — Słomiany 



169 



rada tam padła, że wdowa na 
dworze wdowczyka osiadła* Pol. 

Słęp = »sieć między kijami, rodzaj 
płotu stojącego w poprzek rzeki, 
lab ogradzając^o część slawu; 
ku lem u słępowi napędza się ryby 
1. j. słępi się tak. żeby powięzły 
w okach słępu< Spr. V, 142. 
»Słęp = sieć prosta, gęsia, która 
ma z dwóch boków wchodzące 
w nią sieci rzadsze zwane grdu- 
by* Pozn. III, 137. >Słęp = .sieć 
nieruchoma: zastawiłem na jezio- 
rze słępy; słęp to je słępnii sieć« 
Prac. »Słęb = sieć o dużych 
okach, w których więzną ryby 
(wyraz znaleziony na Kujawach)* 
Spr. IV, 370. Por. Słąp. 

Słępić = >1, napędzać ryby do 
słępu 2, wystraszać chowające się 
ryby* Spr. V, 143. 

Słęp na »sieć = słęp* Prac. 

Słoboda, >.słobódka = mała osia- 
dłość wiejska, powstała z osiedle- • 
nis dobrowolnie przybyłych wło- 
ścian, zwabionych swobodami, na 
kilka lat przyrzeczonemi* Roczn. 
234. 

Słobódka p. Słoboda. 

Słodki: stop. wyższy: »Stodciejszy« 
Bib. Warsz. 1873, III, 55 (od Ty- 
kocina). Toż Rozpr. XII, 44. 
.SłodczejszY* Zb. II, 103. »Naj. 
słodziejszy.Rog n0 329. || >Słod- 
kie drzewo = lukrecja* Wędr. 
XXVI, 146. > Słodkie drzewo = 
lignum giiajaci* Ciesz. 21. || 
• Sjtodka = słodka wódka, likier* 
Rozpr. XX, 434. || » Słodka ryba 
= jaź, biała ryba* Pr. fil. IV^, 
876. II »Słodki strup = wyrzuty 
skórne na t\varzv n dzieci* Swiel. 
624. » Słodki slrup = wyrzuty 
na warj^ach i brodzie* Zb. V^I, 
284. Toż ib. 279. 

Słodów nice = » rodzaj jrruszok « 
Zb. XIV, 28. 

Słoducha = » zupa z nułki hre- 



czanej i żytniej* (opis jej przy- 
rządzania) Lub. I, 45. Toż Hem- 
pel. » Słoducha = płyn otrzy- 
many z mąki żytniej rozprowa- 
dzonej w wodzie wrzącej, posta- 
wionej na noc do pieca a następnie 
zlanej do dzieży próżnej na jedną 
dobę* Petr. 
Słody ca = > słodycz: sama tutńj 
słodyca* Rozpr. VIII, 122. 

Słodyczka = » rośl. orlik pospo- 
lity, Aquil^ia Yulgaris* Zb. VI, 
224. II 'Słodyczka = jemioła, 
Viscum album* Cer. Toż Wisła 
VIII, 145 i 812. 

Słodyszka= > paproć słodyszka. 
Poły podium vulgare (w Zakopa- 
nem)* Zb. VI, 260. 

Słodziuśki = > bardzo słodki * Zb. 
I, 133. 

Słodzona = » śledziona* Ust. od 
Kryńskiego. W lemże znacz. »Sło- 
dzonka* Ple.szcz. 107. 

Słodzonka p. Słodzona. 

Słomian = ?: »Na Mazewskim 
polu zakwilał-ci rumian, Mazew- 
skie dziewczęta kieby siary sło- 
ni iśn* Łęcz. 197, 

Słomianka >a. bania, bodnia, bań- 
ka = naczynie uplecione ze słomy 
i wikliny, k.ształtem do starych 
urn mazowieckich podobne, do 
przechowywania zboża i t. p. by- 
wa rozmaitej wielko.^ci, od Irzech- 
korcowej do irzygarncowej obję- 
lo.ści* Pr. fil. IV. 798 p. w. Bania. 
Toż ib. 876. » Słomianka = krób- 
ka, kosz ze .^łoniy* llsł. z Lidy. 
II » Słomianka = 1, strzecha, 
dach kryty słomą 2, plecionka ze 
słoniN' do wYciorania obuwia* Pr. 
lii. IV, 219.' II .Słomianka = 1, 
ul ze słomy 2, niem. Brodschus- 
scN Pr. lii*. V, 884. 

Słomiany: »Sł(>mianny* Cinc. 22. 
• Słomiany wdowiec a. słomiana 
wdo\^tt = mąż a. żona w czasie 



170 



Słomiecnik — Słońce 



dłuższej nieobecności żony a. mę- 
ża « Powsz. 

Słomiecnik p. Słonecznik. 

Słominka = zap. słomka: > Cienka 
jak słominka, a bździ jak świnka 
= pluskwa* (zagadka) Ust. z Lidy. 

Słomka p. Słaka. 

Słomsko = słoma: »Targad, jak 
jakie słomsko« Kaspr. 97. »Słum- 
sko« Chełch. I, 63. 

Słoń >a. słoniec = ławka « Petr. 

Słoneczko = »chrząszczyk psze- 
niczny* (biedronka) Wisła III, 509. 
II » Słoneczko* p. Słońce. 

Słoneczko w a siostra = istota 
mitologiczna w baśni Krak. III, 
28. 

Słonecznica: » Między słonecznemi 
promieniami laki się czasem zły 
trafia, że na co padnie, psuje 
i niszczy: skała od niego pęka, 
drzewo usycha, człowiek i bydlę 
cłioruje albo wrzodu dostaje, owca 
niechybnie zdycha. Ten promień 
złowieszczy, to właśnie słonecz- 
nica* Tyg. ii. 1, XII, 51. II » Sło- 
necznica = zjawisko atmosfery- 
czni: słupy naokoło słońca: sło- 
necznice bijj^, będzie deszcz* Spr. 

IV, 370. »Słonecznice= czerwone 
chmurki przy zachodzie słońca* 
Zb. XIII, 160. » Słonecznica = 
kręgi jasne, jakby drugie słońca 
w pobliżu słońca najczę.ściej przed 
zachodem ukazujące się na niebie 
przed zmianą powietrza* Pobł. 88. 
» Słonecznice = słupy jasne koło 
księżyca* Zb. VI, 196. || .Sło- 
necznica = choroba oczu, świa- 
tło wstręt* Pobł. 88. II » Słonecz- 
nica = gatunek płotki* Pr. fil. 

V, 157. 

Słonecznik: » Słomiecnik * Zb. VIII, 
257. >Słoniecnik* Was. 246. || 
> Słoneczniki = mgły około słoń- 
ca* Krak. IV, 321. > Słoneczniki 
widzą się na powiotrzn suche 
[)rzy ognistej farbie, lo jest cyr- 



kuły koło słońca « ib. cytata 

z Haura. 
Słoneńko, Słoneszkop. Słońce. 
Słoniczko p. Słońce. 
Słoń id = zasłaniać: » Tobie świeci 

słońce, mnie go chmura słoni* 

Krak. II, 450. 
Słonie = .słońce* Pr. fil. IV, 876. 

Toż Pleszcz. 43. Was. 246. Zb. 

II, 253. Lis. W temże znacz. Zb. 
IV, 87; ib. 133. Sand. 234. Chełm. 
I, 117. » Pojedziemy za słonia* 
Rad. I, 216. »0j, wraca-ze on, 
wraca, a zawsze po słoniu* Mnz. 

III, 327. » Słonie a. słonie* Pr. 
fil. V, 884. >Słonio* ib. 

Słoniec p. Słoń. 

Słoniecnik p. Słonecznik. 

Słoniec = leżeć w wodzie słonej: 
»Płyn pozostały na korycie pa- 
rzelnem po 'słoniejących' połciach 
słoniny podczas zimy* Święt. 638. 

Słonieszko p. Słońce. 

Słoninę »a. słoninokuch = niem. 
Speckkuchen* Mrong. 706 

Słoninokuch p. Słoninę. 

Słonio p. Słonie. 

Słoniowy = » słoneczny* Zb. III, 
56. 

Słonisko = » słoneczko* Krasn. 
308. 

Słoniuszczko, Słoniuszko p. 
Słońce. 

Słonka: » Słonki = małe grzybki 
całe żółte, rosnące jesienią na 
gruntach piaszczystych* Wisła VI, 
679. » Słonki = grzyby jadalne 
bronzowe na wierzchu * Ust. z Raw- 
skiego. II > Słonka* p. Słąka. 

Słonko p. Słońce. 

Słonne p. Grzej. 

Słonny: . Słonne miejsce = miej- 
sce, ku słońcu obrócone* Zb. II, 
253. 

Słoń u szko, Słony szko p. Słońce. 

Słońce: »Shiójce« Rozpr. VIII, 76. 
>Posłuiicn«: > Młodzi... obchodzą 
zgromadzenie trzy razy w koło 



S^ońcowa matka — Słachać 



171 



*po słońca, lak jak słońce idiiie' 
1. j. od wschodu na zachód* Maz. 

III, 197. 'Zamiatają izbę *za słon- 
kiem' t. j. od wschodu do zacho- 
du* Swięt. 565. 'Gospodarz po- 
winien stawiać nowy dom bądź 
w równej linji z przodu starego, 
bądź posunąć go na południe lub 
za słońcem* ib. 557. >Idź tera 
na słońce wschód* Chełch. I, 222. 
Zdr. 'Słonko* Święt. 187. Pr. fil. 

IV, 876; ib.V, 884. .Słoneczko* 
ib. >Słonyszko* ib. Kaspr. 101. 
Kuj. I, 261; ib, II, 285. 
• Słonysko* Łęcz. 97. »Słonó- 
szko* Parcz. »Słonieszko* Łęcz. 
32. 'Słonuszko* Zb. II, 102. 
'Słoniusko* Zb. VIII, 278. Was. 
226. 'Słoniuscko* Maz. III, 181 
i 240. Pr. fil. IV, 249. 'Słoni- 
cko* Zb. IX, 50. 'Słoneńko* Lub. 
I, 234. 'Sluni^^zko, sluneszko* 
Hilf. 180. Por. Słonie. 

Słońcowa matka = istola mito- 
logiczna w baśni Wisła VI, 591. 

Słońcować się = » niem. sonnen * 
Mrong. 702. 

Słopce >blp. = języczek u samo- 
łówki (por. 'Słopiec* O.)* Pr, fil. 

V, 884. 

Słopki = 'drewniana 'paść' na 
lisv* Spr. V, 416. Toż Rozpr. 
XVII, 61. 

Słota: 'Idzie (baba) na wszyćke 
słotę* (= idzie bez wzj/lędu na 
niepogodę) Cisz. 24. Zdr. 'Sło- 
teńka*: »Słoteńka na nas bijo* 
Pauli 47. TożWójc. II, 45. 

Słoteńka p. Słota. 

Słowecz k o, Sło weńko p. Słowo. 

Słowie = 'wrzekomo: a ja pójdę 
do komory, słowie płakać będę* 
Maz. I, 239. 

Słowieńko p. Słowo. 

Słowijaszek = słowik: 'Słowi- 
jaszek mały plasz(?k* Zb. IX, 199. 
'Ptasku słowijasku* Kieł. I, 144. 
Toż Rad. 11,20. Por. K rogu lec. 



Słowik: 'Śpiwają słowicy* Krak. II, 
120. Toż Kieł. II, 89' 'Słowicy 
śpiewają* Rozpr. XII, 52. Por. 
Słowijaszek, Słowin. 

Sło win: »SI6win = .słowik* Hilf. 
180. 'Spiewej słowinie w zielonej 
dębinie* Zb. IX, 175. 

Słowinko, Słowińko p. Słowo. 

Słowo: 'Prepinator na dwa sjtowa 
sprzedał* (= zap. szybko, bez 
targu) Cisz. 239. 'Trzymałeś mie 
Jasiu trzy lała na słowie* Święt. 
215. 'Służyć ci będę za sam 
kąt i za dobre słowo* (= bez 
zapłaty) Pleszcz, 152. 'Boskie sło- 
wo* = pozdrowienie: niech bę- 
dzie pochwalony J. Clir.: 'Rzekła 
boskie słowo do niego* Krak. IV, 
35. Toż ib. 134, 'Pozdrawiają 
boskiem słowem* Fed. 35. Zdr. 
'Słowcczko* Kuj II, 21. »Sło- 
weńko* Zb. II. 78 »Słóweńko« 
Rad. II, 68. Wójc I, 58; ib. 122 
i 149; ib. II, 296. Kam. 51. Kolb. 
186. 'Słowieńko* Fed. 187. 'Sło- 
wińko* Rog. n^ 134. 'Kasinku, 
mówże do mnie słowinku* Lip. 4. 
'Słówinko* Kolb. 176. 'Słowiń- 
ko* Zb. VIII, 109. 

Słożyć = 'Złożyć* Pr. fil. V, 884. 
1 1 > Słożyć = zaprząc: ogra s klacą 
słozył* Kopern. rękoj). 

Słódź = słodycz?: 'Z twojej białej 
ręki piłem słodzi albo męki* Rog. 
n« 171. 

Słonie p. Słonie. 

S ł ó w o ń k o. S ł ó w i n k o p. Słowo. 

Słuc = 'Stłuc* Pr. fil. IV, 249. 

Słuchacz: 'Miała krowa uszy, ale 
to nie uszv, tylko .buchacze* Zb. 
X, 333. 

Słuchać = słvsz«»ć: »Azaż wv to 
słuełiali, coby zmarli gadali?* 
Kolb. 179. 'Nie widzieliście wy, 
nie słuchaliście wy kochanka mo- 
jego?* Hog. n0 233. || 'Słuchać 
się = być posłusznym * Ust. z Pod- 
lasia. 'Słuchaj sie Maćku biiby* 



172 



Shichalnica — Słupina 



Tyg. ii. 1, XII, 18. . Słuchaj się 
ojca< Was. 112. »Ty sie matki 
nic słachaj« ib. 193. > Niech tam 
wołają, nie będę się słuchała* 
Skrzyń. 51. || » Słuchać się = 
s[)owiadać się« Krak. IV, 321. 
»A wyś-la się nie słuchały (spo- 
wiedzi)* Łęcz. 163. 'Spowiedzi 
się nie słuchała* ib. 162. »Nie 
dopiekaj-ta, bom sie już z tego 
słuchał = bom się już z tego 
wyspowiadał* Pleszcz. 48, » Klęka 
u kontesjonału i słucha się, jak 
drudzy* Krak. IV, 183. || »Słu. 
chać«: »Slfichac = należeć do* 
Hilf. 180. . Białka bj jemu nić 
slóchala* ib. 99. »LHki... sl&chali 
do Kl^k naszim przodkum* ib. 
111. 

Słuchalnica = 'konfesjonał* Zb. 
V, 261. Toż Udz. Rozpr. XXVI, 
393. Pr. fil. V, 884. W temże zn. 
• Słuchanica* Wrześ. 21. Spr. V, 
416. Zb. VII, 26; ib. 77. >Słu- 
chatelnica* Pr. fil. V, 884. Toż 
Parcz. 

Słuchanica p. Słuchalnica. 

Słuchanów p. Rogów. 

Słuchatelnica p. Słuchalnica. 

Słuchem: »Jak na mak słuchem 
pchają się do dziadnsia (kiedy 
cicho w powietrzu, wtody mak 
sieją; wielka cisza, kiedy mówił)* 
Kam. 156. 

Słiichliwy = » posłuszny* Pr. fil. 
V, 884. 

Słuchmienny = > posłuszny* 

Czark. 
Słuchy = » wieści* Rozpr. IX, 214. 

Toż ib.VIII, 177 i 232; ib. XX, 

434. 
Sługa: »1 pp. I. mn. »Sługowie* 

Zb. VII, 71. Toż Rozpr. X, 247. 

2 pp. I. rnn. »Sługów« Lip. 23. 

Chełch. I, 74; ib. 281. Święt. 

374. » Sługa miejski = policjant* 

Pobł. 142. > Sługa = wybrany 



przez towarzyszy uczestnik w grze 
w polowanie* Zb. XIV, 220. 

Sługiwać: »Ano i sługiwśł* (do 

mszy księdzu) Wisła VI, 311. 
Słuma = > słoma* Chełch. I, 62. 
Słumsko p. Słomsko. 
Słuń = słoń Chełch. I, 86. 

Słup: 'Stłup* Zb. I, 15; ib. 24. 
Pozn. VI, 104. II »Słup = część 
pługa, umocowana w grzędzie; na 
słupie stopa, na stopie lemiesz* 
Pobł. 88. II » Słupy = na niebie 
zjawisko zorzy północnej* Pr. fil. 
IV, 876. Por. Słupek. 

Słupek = » drewniana część brony, 
gdzie wbijają się zęby* Hempel. 
Toż Swięt. 9. » Słupek = część 
grabi, w którą wbijają się zęby* 
ib. 13. 

Słupica= » część pługa w kształcie 
trójkąta w przekroju, z kutego 
żelaza lub twardego drzewa; łączy 
nogi, grundziel i płuz ze sobą; 
w grundziel jest wdłubana a do 
płuza przymocowana kołkiem* 
Święt. 8. »Słupica u pługa łączy 
płuz z grządzielem, osadzona 
w spodniej jego części* Krak. I, 
177. W temże znacz. Pozn. I, 
110; ib, III, 135. Kuj. I, 87; ib. 
II, 276. Rozpr. X, 302. J. Łoś. 
Wrześ. 21. Lub. I, 83. Pr. fil. IV, 
249; ib. V, 884. Spr. V, 416. 
»Słupica ob. Słupnica* Zb. IV, 
190. »Słupica a. stolec* Zb. X, 
208. II >Słupica = słupki wpu- 
szczone w płozy u sań a noszące 
stramy* Spr. lV, 369. 

Słupiec = » słupek stanowiący 
w chacie góralskiej boczną ramę 
okna* Spr. V, 416. 

Słu[)ieciel = V: »A ja kusiciela 
uwiązał u słupieciela* Chełch. I, 
234 (może: kusego psa u słu[)a). 

Słupina = > słupy rz(^»dem obok 
siebio wko[)ane, a u wierzchu 
żerdziami spojone w rodzaju pa- 



Słusze<5 — Shych 



173 



li sady: otoczył dom swój parka- 
nem ze słupiny« O. 

S hi s z o ć = > słyszeć: ma usze, a nie 
słQsze« Nadm. 145. »Sluszee«: 
>Jak dalek je ten glos sluszec« 
Hilf. 162. 

Słusznie: »Słuśnie* Chełch. 1,44. 
»Suśnie« IJdz. || » Słusznie = 
prawdopodobnie , zapewne : słu- 
sznie, że i tak zrobię = prawdo- 
podobnie tak zrobię* Zb. I, 52. 

Słuszny = »duży< Rozpr. IX, 214. 
»Słusny = tęgi, porządny, dziar- 
skie ib. VIII, 177. . Słuszny = 
wvsoki« Zb. XI, 6. »Słusnv = 
porządny np, gospodarz < Pleszcz. 
43. Toż' Rozpr. XX, 434. » Słu- 
szna* = dorosła: Ra*dzą o mnie 
ludzie, jak o słusznej dziewce* 
Skrzyń. 89. » Słuszny = poważny, 
znaczny* Rozpr. XII, 103. 

S ł u ż a ł y : > Zapust odpowiada... : Seę- 
ście tu dobre będzie, kiej służały 
do chałupy przyjdzie* Kon. 67. 
Toż Krak.' I, 264. 

Służanin = dworzanin : » Służanie, 
dworzanie, czyinprędzej do Bellejo 
biegajcie* Wisła VIII, 294. 

Służący: 1 pp. I. ran. >Słnżąci« 
Pozn. II, 44. 

Służ hi czka = służba, usługa: »Ze 
słnżbiczki na służbiczkę ja uboga 
sieroteczka* Rog. n'^ 478. »Pro- 
siemy o te druchnicki na krótkie 
służbicki* hęcz. 60. 

Służbiny = służba , słudzy (?) : 
»Mas i ładne svnv, mas ładne 
dziewcvnv, mas ładne słnzbinv, 
mas dużo gadziny* Swięt. 78. 

S ł u ż b i s t a = sługa, służąca : > Dr-u- 
gą (koszulę) słuzbista dała do 
pracki* Wójc. II, 306. Toż Maz. 
II, 130. 

S ł u ż b o w V = służący : Dam ci Irzocli 
służbowych* Kolb. 9. 

Służ cl) ko wie = zap. słudzy: >Nic 
wró< (^v moi słuzcbkowic, nie wrócę* 

Kozi r>2. 



Służebnica: »Usłnżebnica* Bisk. 
56 ^Słuzewnica« Rad. II, 90. 

Służebny = służący : » Zajęto słu- 
żebnemu konie* Pozn. IV, 92. || 
> Służebny chleb* = zarobiony 
na służbie: »Nie dajcie mi do- 
czekać służebnego chleba, bo ten 
służebny chleb ciężko zarobiony* 
Rog. n® 491. »A nie dajze mi 
Boże służebnego chleba, oj ani 
służebnego, ani prosonego* Kieł. 
II, 57. 

Służeńka = >słnga* Pr. fil. IV, 
876. »Moje służeńkowie* Was. 
198. »Pan o niej nie wiedział, 
służeńka mu powiedział* Pauli 71. 

Służewnica p. Służebnica. 

Służka »a. służeńka = sługa* Pr. 
fil. IV, 876. W 1. mn. .Słuzcy!* 
Maz. III, 342. » Pięknych służ- 
ków* Zb. II, 36. »n mego służ- 
ki* ib. 45. » Posłała swych słuz- 
ków* Zb. IV, 92. > Starszy drużba 
służka mój* Łęcz. 62. » A ja sio- 
stro służka twój* Kai. 158. 

Służyć: »Słuzółek* Zb. V. 234. 

• Służyć przy wojsku, przy pie- 
chocie*. Rozpr. X, 208. » Służyła 
u świni* (do świń) Wisła Vin, 
796. II » Służyć mszą* = odpra- 
wiać Rog. no 246. || >Słuzułoby 
być = wypadałoby* Zb. VII, 7. 

Słybrny p. Srebrny. 

Słych= >słuch*HofT42.|| »Słych* 
= słuchanie: > Chłopi porozdzia- 
wiali gęby do słychu* Kam. 26. 

• Przesiedzieli tam na słvchu, 
jak im Kulaszycha opowiadała* 
ib. 155. II »Słych = wieść* Zb. 
Xl, 270. »Nasi chłoj-i ni słychu 
nie mieli o tom* Kam. 47. »Ze 
sł\'chu = z opowiadania innych* 
ib. 166. »Nie puszczaj- ta wody 
do wuszów, aby im nie wypłukać 
zatkania starego słychu* (tego co 
dawniej .«^ły.szeli) ib. 180. •Ani 
widu, ani słychu* Sand. 263. Toż 
list. z Litwy. ^Ani słychu dychu* 



174 



Słychać — Smaga 



Arch. V, 634. || »Słych« = głos: 
»Słych skrzypek zaleciał* Kara. 
86. 

Słychać = słyszeć: » To się sły- 
chać daje< Rog. n® 95. »Nie chcę 
słychać o lobie « ib. n^ 105. Toż 
Kozł. 90. » Wolałbym nie słychać « 
Maz. II, 197. »Słycham, szepnął 
chłopak* Sewer. »Nowineczkę, 
jaką tam słychasz* Rog. n® 127. 
Kieł. I, 144. >Słychas« Cisz. 62. 
>0 weselu nie słychają* (nie sły- 
szą, nie wiedzą) Kieł. I, 88. »Sły- 
chajom* Cisz. 61. > Niech słycham 
o tobie « Kieł. I, 162. » Byśmy 
nie słychali od chłopów hałasu < 
ib. 172. .Ja słychał* ib. II, 212. 
.Słychałem tam nowineczkę< Rog. 
II® 127. .Słychałemc Beid. 38. 
Rad. II, 27. Cisz. 148. »Słycha- 
łamc Zb. VI, 131. .Słychałeś* 
Wisła VI, 666. .Nikto o tem nie 
słychał« Kam. 76. »Słychał« Wi- 
sła VI, 863. Cisz. 134. .Coście 
lasłychalic Rozpr.VIII, 232. >Czy 
wy też to słychali* Kolb. 178. 
> Ojciec, matka nie słychali* ib. 
247. » Żałosne mowy słychano* 
Krak. II, 237. || Zwroty szcze- 
gólne: »Czyś ty słychać miał?* 
(= czyś słyszał?) Kolb. 187. .Co 
tam na Madeja słychać* (= co 
mówią o M.) Cisz. 71. > Słychać, 
że to daleko* Mil. > Jakoś go nie 
słychać* Chełch. I, 46. >0n go 
się pyta, jeżeli nie słycha o kró- 
lewskiej córce* Cisz. 150. .Wyj- 
rzyj, cy go z miasta nie słychać* 
Mil. II .Słychać, tylko nieosobowo 
= czuć: słychać jakiś swąd* Zb. 
I, 52. Toż Roczn. 235. Maz. III, 
93. lldz. .Kiej po robocie na- 
pije kieliszek, to nie tak słycham 
= wydaję woń wódki* Lab. I, 
183. ' 

Słychnąć: .Tam nie bóło nikogu- 
śko ani słychnąć, ani widnąć* 
Pozn. VI, 90. .Ino go słychnąć 



tutej* (tylko co go nie widać) 
Kaspr. 29. 

Słychno = .słychać* Pr. fil. IV, 
249. Toż Pleszcz. 31. .Z chło- 
pów ani sapu nie było słychno* 
Kam. 9. .Na wszyćkie boki sły- 
chno* ib. 83. .Au wasze coże 
słychno* ib. 100. || .Słychno* 
= czuć: .Niby w gorzelni było 
słychno gorzałkę* Kam. 130. 
.Musi ją (gorzałkę) słychno* Lub. 
I 183. 

Sły chować = . słyszeć* Cer. Toż 
Rozpr. X, 243. .Nie będziesz sły- 
chował, iżech ja się... kochała* 
Rog. nO 41. 

Słynąć (?): .Jak ja cię nie widzę, 
robić mi się nie chce: jak ja cię 
obacę, robota jak słynął... da jak 
z rąbka wywinął* Sand. 213. 
.Słyneny goski (gąski) słyneny az 
do Nowaka sićni* Wisła V, 38. 

Słysząc p. Słyszeć. 

Słyszeć: .Słysać* Maz. V, 215. 
.Jechałem na mysy, na usy nie 
słysy* Wójc. II, Dod. 94. »Jej 
nie słyszeć było* (nie mogła sły- 
szeć ze zmieszania) Kam. 133. 
.Około naszej stajni słyszeć śpie- 
wać nadzwyczajnie* Wisła VIII, 
65. . Słyszeć we stajenki anielskie 
piosenki* ib. 67. .Słys, jaki huk* 
(= słyszysz) Pleszcz 179. .Ko- 
kot pieje, słysz, słysz!* Rog. n® 
470. .Słysz uchem a nie brzu- 
chem* Wisła II, 311. .Wiele 
słysz a mało mów* Cinc. 39. 
.Przestra«5zna mie słyszę dochodzi 
nowina* Zb. X, 177. || .Słyszeć* 
= być posłusznym: .Prosi... ale 
on nie słyszy* Prz. ludu, 1891, 
112. II .Słyszeć = czuć: słyszeć 
zapach* Zb. I, 65 i 75. Toż Ust. 
z Litwy. 

Słyszno = .słychać; nie słyszno 
= nie słychać* Pr. fil. V, 884. 

Smaga = .suchość w ustach, pra- 
gnienie* Pelr. > Smaga a. pra- 



Smagać — Smńrdz 



176 



gność« w temże znacz. Czark. 
'Smaga = suchość, nieprzyjemny 
smak w ustach: mam taką smagę< 
Pr. fil. V, 884. > Smaga = go- 
rączkowa suchość w ustach cho- 
rego* ib. IV, 876. Toż Pleszcz. 
43. 

Smagać: > Smagać*: » Po kozaków, 
kieby chłopów smagali < Kam. 187. 
II » Smagać = 1, mocno padać 
(o deszczu) 2, iść prędko* Rozpr. 
X, 302. 

Smaganiec = bójka: > Trzeba szyb- 
kich rąk do smagarica« Pozn. II, 
240. 

Smagłe = > sprawnie, dużo, wiele* 
Zb. I, 52. Por. Smagło. 

Smaglisty = »smagły, rosły* 
Pleszcz. 43. 

Smagławy = > śniady* Rozpr. IX, 
214. II >Smagławy« p. Smagły. 

Smagło = 'pospiesznie, raźno: nie 
mogę iść smagło, bo parno* Spr. 
IV, 339. » Smagło bić = mocno, 
ostro* list. z Litwy. Por. Sm a- 
gle. 

Smagły = » wysmukły i gibki: 
smagła dziewka* Osip. W temże 
znacz. » Smagły* Parcz. » Smagły* 
= cięty: > Smagły bicz* list. z Li- 
Iwy. 'Wyliczać smagłe razy* Glin. 
IV, 204. II » Smagły, smagławy 
= okrągły, okrągła wy iip. smagły 
na gębie* Rozpr. VIII, 177 (może 
raczej = śniady, śniadawy? Ł.). 
Por. Smagławy. 

Smak: 'Szmak* Ust. z Jaworza. 
6 pp. i. p. >Sniakem« Swięt. 474. 
>Smak do snu* ib. 517. »Ne, 
choć na smak* (na spróbowanie) 
Cisz. 320. >Nie takiem ci sma- 
kiem jutro będzie strawa na mi- 
sce, jak dziś w gębie* Kam. 169. 
»Jedii i pili, co aż do smaku 
zabiegało* Krak. IV, 109. Por. 
S ni .1 k a. 

Smak a — >smak* Pr. (11. IV, 249. 
Toż Zl). 1, 23. Spr. V, 122. >Ze 



smaką zjadł* Kai. 41. » W piwie... 
niema dobrej smaki € Pozn. II, 
331. »Sece padłe mu do smaci* 
Derd. 127. »Smakę niemiecką* 
Derd. J. 39. 

Sma kolec: 'Posadzili ją na stolcu 
i proszą: napij się smakolcn* 
Krak. IV, 154. 

Smakołyk = przymaczek: 'Zby- 
tek i smakołyki* Kurj. Świąteczny 
1871, no 20. 

Smakować: * SmSkować « Rozpr. 
IX, 271. 'Szmakować* Rozpr. 
XII, 34. Cinc. 8. 

Smak uc ki: »Komendyks smakucki 
koderyrry Mazur heha fi lasom ba- 
łabasom bałabinka opinka* (przy- 
śpiew) Maz. II, 148. 

Smalara p. Smalarz. 

Smaldrz »a. smalara = człowiek 
w zatłuszczonem ubraniu* Swięt. 

Smal czak: 'Smaleak = drąg, ga- 
łąź* Rozpr. X, 302. 

Smalę r z = 'niedorostek, smar- 
kacz* Święt. 

Smalić * wieprza = zakłótego osma- 
lać słomą z szerści przed rozebra- 
niem* Pr. fil. IV, 876. II 'Smalić 
= pić dużo; sm^ić wódkę = 
upijać się* Parcz 

Smałż = Todzaj grzyba, boletus 
esculenłus* Wisła III, 91. 

S m a r a = 'smarowidło* Rozpr. XVII, 
61. 'Smara = omasta na włosy* 
Udz 

Smarc p. Smardz. 

Smarczeć: ' Nieraz się zdarza... że 
ani pada, ani pogoda, jeno smar- 
ce* Kam. 27. 

Smardlina = ' smrodynia, porze- 
czka czarna* O. W temże znacz. 
'SmargHna* Pobł. 88. 

Smardz = 'rodzaj grzyba jadal- 
nego* Spr. IV, 382: ib. V, 416. 
Wrześ. 21. Zb. X, 197. 'Smarc* 
Pleszcz. 131. 'Smarż* Zb. I, 69 
p. w. Kociorubka. »Smor-z « Rozpr. 
. XVn, 62. 'Smarze = grzyby* 



176 



Smarglina — Smalldk 



Wisła VIII, 360. || * Smardz = 
małe dziecko < Wrześ. 21. Rozpr. 
X, 802. 

Smarglina p. Smardlina. 

Smark »a. smarkula = smar- 
kacz, niedorostek, dziecko « Swięt. 
» Smarkała = smarkatka< Pr. fil. 
IV, 249. >Nie do te .smarkule, co 
nima kosule* Zb. XII, 220. Toż 
Rud. 208. Zb. XV, 113. 

S m a r k a c z k a = > świeczka szaba- 
sówka* Ust. z Litwy. 

S m a r k a d = » wycierać nos« Osip. 
• Dziecko się smarcze (ma katar) 
Wisła VII, 276. 

Smarkala= » smarkacz « Pobł. 88. 

Smarkaty: »Z głupim się nie na- 
gada, ze smarkatym się nie naje « 
Święl. 669. 

Smarkiel = »1, smark 2, smar- 
kacz « Pr. fil. V, 884. »Smarkle 
= smarkociny« Zb. X, 162. 

S m a r k I a = » smarkacz < Pr. fil. V, 
884. 

Smarkol = wyzwisko: »Ty Ma- 
zewski smarkoluc Łęcz. 197. 

Smarkolić = »o drobnym deszczu : 
taka dzisidk niepogoda, jino tak 
smarkoli« Rozpr. XXVI, 393. 

Smarkoty: » Posmarować krosty 
smarkotamic Was. 229. 

Smarkul = »smarkacz< Pr. fil. V. 
884. 

Smarkula p. Smark. 

Smarnąć = »uderzyć np. w pysk* 
Pr. fil. V, 884. •Smarnoł« Rozpr. 
IX, 276. W temże znacz. > Smar- 
nąć* Spr. IV, 31. >Szmarnąć«: 
>0 pijakach mówi się: Już zaś 
połknął tej siwej; ten zaś tam 
po ni szmńrnąłl* Cinc. 31. »Szmar- 
nąć = golnąć, ujeść a. upić zna- 
czną część* List Gineiały. Por. 
Smor nąć. 

Smarowacka p. Smarować. 

Smarować = trzeć (ciało) : » Sma- 
rować, usuiarować, sniarowjurka 
t:= masaż, sposób leczenia na Pod- 



halu: >Trza skraja za żyłami sma- 
rować po nogach het do nńrtów< 
Spr. V, 416. »Szmarować = sma- 
rować* Rozpr. XII, 34. >Szmaruj 
piorunie, wytykaj piorunie! = 
uciekaj piorunie (zaklęcie)* Parcz. 
• Smarować = żartobl. jechać* 
Ust. z Warszawy. 

Smarowanie = >mięsienie, ma- 
saż* Cer. 

Smarowny: »Towarysz rozmowny 
stoi za wózek szmarownv* Cinc. 37. 

Smarowóz = » smarownik* Pr. fil. 
V, 884. » Smarowóz = 1, sma- 
rujący wozy 2, zatłuszczony, bru- 
dny* Święt. W temże zn. »Szma- 
rowóz* Ust. z Litwy. 

Smarszcz,Smarszczk p. Smarz. 

Smarz »a. smarzyk = ślimak*. 
W temże znacz. >Smarszcz zdr. 
smarszczk* Pobł. 88. || >Smarz 
= zwierzątko bajeczne, którego 
skóra bardzo droga. Smarze chwy- 
tać = zabawa młodzieży podczas 
zimy: jednego zawiązują w mie- 
chu, poczem idą naganiać sma- 
rza* Pobł. 142. || » Smarz* p. 
Smardz. 

Smarż p. Smardz. 

Smatlać = > macać koło siebie np. 
nie może grosa wysmatlać w kie- 
seni* Krak. IV, 321. » Smatlać 
nogą powłóczyć; smalłać == krzy- 
wo chodzić* Rozpr. XXVI, 393. 
sSmatłać się = iść powoli, drob- 
nym krokiem lub nieuważnie* 
Swięt. Toż Rozpr. XVII, 93. •Sma- 
lłać się = wiercieć się* Wisła 
VIII, 257. »Szmatłać = powłó- 
czyć nogą* Rozpr. XII, 103, 
W temże znacz >Szmatlać, szma- 
tłać* ib. XVII, 93. 

Smatlak = » wyraz lekceważenia, 
przezwisko* Rozpr. XXVI, 393. 
»Smatłak a. smatłęga = słaby, 
nieporadny chłopiec* Święt. Toż 
Ro/.pr. XVII, 93. »Smatłacz = zły 
robotnik, dłubacz* Krak. IV, 321. 



Smatlacz — Smćrdlić 



177 



Smatłacz p. Smatlak. 

Smatłaćp. Smatlać. 

Smatłak p. Smatlak. 

Smatława = »wódka« (Nie po- 
dano, zkąd wzięte). 

Smat^awy = 9 wyraz lekceważenia, 
przezwisko « Rozpr. XXVI, 393. 
• Szmatławy = nie umiejący po- 
rządnie chodzić, zataczający się« 
Pr. fil. IV, 291. II .Szmatławy = 
obdarty, ubrany w strzępy, gał- 
gany< Kolb. rękop. 

Smatłęga p. Smatlak. 

Smatry = nos w zagadce: »Pod 
patrami smatry, pod smatrami 
drzwi kościane « Wisła VI, 315. 

Smatrzyć p. Smotrzyd. 

Smatulić = » robić niedbale, opie- 
szale* Święt. Toż Rozpr. XVII, 
93. 

Smawiać się = ^ nmawiać się, 
targować się* Pr. fil. V, 884. 

Smażać == często smażyć: »Będę 
tuk smażała, na talirze wykła- 
dała* Pozn. IV, 84. 

Smażenica = > jajecznica* Kam. 
. 53. 

Smażonka = . jajecznica* Pr. fil. 
V, 884. 

Sm ad = »swąd« Pr. fil. V, 884. 
Por. S m ą d. 

Smadzić = ^ swędzić* Pr. fil. V, 
884. Por. Smądzić. 

Smakować p. Smakować. 

Smąd = »swąd, czad* Święt Toż 
Źb. I, 61. Rozpr. IX, 166, 173 
i 329; ib. VIII, 114, 207 i 237. 
Opól. 23. Por. Sm ad. 

Smądzić = > wędzić* Rozpr. VIII, 
247. ^Smądzi sie* ib. IX, 264. 
>Smądzi]to sie* ib. 265. || >Smą- 
dzi go coś = boli* ib.VlII, 247. 
Por. Smędzić, Smądzić. 

Smaga = •smuga, pręga* Rozpr. 
XVII, 61. 

Smątyrz p. Smentarz, Cmen- 
tarz. 

atowDik T. V. 



Sm^dles = »strtig, ośnik* Pobł. 

88. 
Smechtać = »miąć« Święt. 
Smek p. Smok. 
Smelcuga = >sok z fajki* Pr. fiL 

IV, 249. W temże zn. »Szmel- 

cuga* ib. V, 901. 
S m e 1 k a := > wodzianka, waserzupa* 

Pozn. III, 126. Toż Kai. 256. 

• Smelka = polewka z mąki* 
Pr. fil. IV, 249. 

Smentdrz = » cmentarz * Parcz. 
W temże znacz. » Smentarz* Cisz. 
171. »Smentorz« Udz. >Smętarz« 
Chełch. I, 28. Rozpr. XVII, 61. 

• Smętyrz* Spr. IV, 382. •Smą- 
tyrz* Rozpr. XVII, 62. »Smon- 
tarz* Spr. IV, 31. »Śmintdrz* Pr. 
fil. V, 907. P. Cmentarz. 

Smera p. Szmer. 

Smerać = »gmerać, szukać, prze- 
wracać; łechtać* Rozpr. XI, 188. 
W temże zn. »Smyrać* Cisz. 90. 

• Smerać: ś w ynie 8merajo= zbie- 
rają rozsypane ziarno* ib. VIII, 
177. II » Smerać = szeleścić 
czem« Udz. •Smćrać a. smyrać 
= szemrać, lekko do drzwi dra- 
pać, np. cosik smćrało, myślałem, 
co złodzieje* Krak. IV, 321. 
W temże znacz. > Smerać* Rozpr. 
VIII, 232; ib. XX, 434. .Myślał, 
ze mys śmyrze* Zb. XV, 43. || 

• Smyrać = łechtać: Posmyroj 
mie po plecach* Pr. fil. III, 307. 

S m e r c z : • Smercz jadalny = rodzaj 
bedłki* Pleszcz. 140. 

Smerczkowany: »Cekaj mięfrair- 
ko w smerckowanym lesie* Goszcz. 
Tatry 145. Por. Sm erek. 

Smerda = » mały chłopaczek ; pta- 
szek, piesek i t. p.« Krak. IV, 
321. » Smerda = dzieciuch* Osip. 

• Smerda = przezwisko dla dzieci « 
Mil. 

S m e r d 1 i ć » a. smerlić = smażyć 
co pospiesznie na kominku* Krak. 
IV, 321. » Smerlić się = licho 

12 



I7« 



.Sin^reczrna — Smętna 



%i^ p«li4: drzewo w ifierm fjię 

*SrovHi/; siię = źie się palić* 
Pr. fil. V. 885. 
8 rii « r <f c z V n a : » Mluda !»merttCzvDa« 
W U w, 108. » Gałąź nuiereczynyc 
Kalend Jaworskiego 1867, 53. 

• Sffir<;^;/.yna = drobfie gałązki 
z iglaiiii z^f hfiireka, łiłuląc-e za 
pdHz^; dla owioc« Wrze4. 21. Toż 
Sfir V. 417. 

S ffi «; f '; k > a. nriin^k =: Hwierk, Płcea 
Vłj|gan»« Wrze/*. 21. Tot Spr. V, 
417. W ternie zna/.'Z. »Smerek« 
fio».zcz. Tatry 131. Witw. 63. 
Kolb 280 Hozfir.X,302, »Srnrek« 
Zb V, 222 i 231. Zb. VI, 193 
i 214. Zb. Vn, 12. ZejHz. 27. 
Hozpr X, 221: ib. 302; ib. XVII, 
62. Hoff 41. .Sm<:TCfk< Zaw.61. 

• Smynjkt ib. 69. Hozpr. X, 302. 
Zdr. » Sm<?rcz<fk « Gokzcz. Tatry 
279. Zł). XV, 27. » Smreczek « 
Kozpr. X, 221. *Smre(;zak« Listy 
filologickd Xn, 466. *Smyrcek« 
Zhw. 69. » Srnereo.zek € Krak. I, 
221. 

S m <ł r e k o w y : » Świst sin<»n*kowy c 
(Szum Mmereków; Witw. 37. 

Sm erga (! =::= *rzuca(: co szybko « 
l'b'sz<iz. 43. W lemże zn. »Szmer- 
gHĆ, Hmyrgud* Rozpr. XVII, 65. 
»Szmorgniid = rzudć, cisnąć* 
Liib. II, 213. Toż Osip. ł>obl. 98. 
Wisła Ul, 89 i 747. W teniżo zn. 

• Smyrgać* Mil. >Smyrnąć« Rozpr. 
IX, 214. lldz. »Smyrnnć = rzu- 
cić kij« ib. XXVI, 394. >Smer- 
guć := posuwać nogami; smor- 
gnąć okiem = rzucie na kogo 
spojrzenie bokieu)* Parcz. » Smyr- 
gać zrzi podrzucać w tm^cu: Obie- 
cała syr duży, zęby ji| smyrgać 
dłuży « Maz II, 241. 

S m o r k o w y = .^wiórkowy : » W j^mer- 
kowym lesie* Zejsz. 142. Por. 
Smorek. 

S \\\ e r I a p. S z m c r 1 u. 



Smerlić p. Smerdlić. 

Smęcić się = martwić się, sną- 
cić się« Pr. fiL IV, 876. »Rie 
smęć się« Pleszcz. 159. 

Smęciasieńki p. Smętny. 

Smędlak = > sacha gałąź z drzewa 
szpilkowego po opadnięcia szpi- 
lek. Spr. IV. 350. »Smędlaki = 
chraiść, drobne gałęzie < Wrześ. 
21 i 5. Toż Rozpr. XVII, 38. 
>Chrość, sroędlaki = krzewy, 
krzaki, gąszcz, suche gałęzie; 
w Nowotarskiem: smędzie« Spr. 
V, 348. 

Smędrak = » przezwisko « Rozpr. 
IX, 214. 

Smędzić = > swędzić « Swięt. » Smę- 
dzić = źle golować, przypalać, 
kopcić, wódkę przepalać na mały 
rozmiar « Krak. IV. 321. »Sraę- 
dzić: 1, mleko na wśrze przy- 
smędło 2, gęś oskubanom trza 
w ognm smędzić 3, smędzić bićde 
= domagać się gwałtownie od 
biedaka zwrotn na'eżności« Spr. 
V, 416. »Smędzi = boli* Rozpr. 
XXVI, 393. »PaIą pod nim w pie- 
cu , smędzą go« Krak. III, 20. 
Por. S m {^ d z i ć. 

Smędzidym = ^zły kncharz« 
Krak. IV, 321 p. w. Smędzić. 

Smędzie p. Smędlak. 

Smętarz p. Cmentarz, Smen- 

t arz. 
Smętek = » smutek* Pieszcz. 43. 

Toż Pr. fil.' IV, 876. || >Smętek 

= najstarszy z djabłów* Derd. 

137 »Smętek = djabeł* Pobł. 

88. »A niechże was smętki* 
Nadm. 12 » Smętek = lekkie 
przekleństwo: niech go smętek 
weźmie lldz. 

S metkować = > wahać się: ociec 
smętkuje, ale mi kieckę kupi* 
Spr. V, 122. 

Smętny = » smutny* Wisła III, 

89. '»Smętna ja* Maz. V, 263. 



Smętyrz — Smolidapek 



179 



Zdr. »Smęciasłeńki« : > Marysia 
8męciusieńka« Pleszcz. 71. 

Smętyrz p. Smenlarz, Cmen- 
tarz. 

Smilstwo =; » nieczystość, nierząd < 
Pr. fil. V, 884. 

Smintarz p. Cmentarz. 

Smiot p. Sumiot. 

Smłod = »rośL zębrzyca, Laserpi- 
tium latifolium* Wisła III, 91. 

Smochtać = » mówią o świni, gdy 
np. z ziemi zbiera ziarnka zboża < 
Rozpr.ym, 232. For. Smoktad. 

Smocica = »samiea smoka « Ko- 
pem, rękop. 

Smoczek =: »kawalek chleba za- 
wiązany w gałganka dla dziecka 
do ssania, to samo co na Litwie 
'sysołka'« K. » Obwarzanki przy- 
wozi... dla chrześnika na smoczki < 
Maz. V, 118. II > Smoczek = 1, 
kran 2, rosyjs. nadsmotrszczik* 
(t. j. dozorca akcyzny) Pr. fil. IV, 
249. »Arcyzny smoczyk* w temże 
zn. ib. V, 693. 

Smoczy: > Smoczy pysku! = poła- 
janka« Pozn. III, 120. 

Smoczy ca p. Smotrucha. 

Smoczyk p. Smoczek. 

Smodies (?) = » nóż stolarski < Hilf. 
181. 

Smogórz = >torf« Zb. II, 10. 

Smok = potwór: >A w Krakowie 
na ulicy, siedzi tam smok w ka- 
mienicy . . . Święty Jerzy dobył 
strzały, strzelił ci mu prosto w gar- 
ło« Rad. II, 91. W temże znacz. 
Hilf. 131. II »Smek a. smok = 
ślimak* Hilf. 180. 

Smoktaó = > ssslć < Rozpr. XI, 1 88. 
Por. Smochtać. 

Smolak = » kawałki smolnego drze- 
wa* Rozpr. XX, 434. Toż Wrześ. 
21. Zb. XIV, 13. II .Smolak = 
przezwisko, drab* Rozpr. X, 302. 

Smolanka = » beczka po smole* 
Pr. fil. V, 876. 

Smolarz = > chłopiec, któremu 



twarz smołą wymażą; na obcho- 
dzie podczas Zielonych świątek 
(opis)* Pozn. II, 203. 
Smolawa = >1, nazwa czarnej 
krowy 2, kobieta zaniedbo^na* 
Swięt. 'Smolawa = czarna kro- 
wa* Wisła VI, 317. Zb. XIV, 27. 

• Smolawa w izbie, a rogi na dwo- 
rze, zagadka = polidnia, szopa, 
wozownia* Zb. X, 144. 

Smolący: » Smolące ubranie = ja- 
sne, łatwo brudzące się; ubranie 
niesmolące = ciemne* Mil. 

S m o 1 ą g = smoluch : » Nasze dzie- 
wki, jak smolągi* Kuj. I, 234. 
•Nasze fornale to kiebv smolagi* 
ib. 236. 

Smolec = »smalec* Zb. f, 28. || 
»Smolec a. smólec = sól zanie- 
czyszczona* Krak. 1, 55. 

Smolej = » flaszka z wódką, stąd: 
smolić wódkę* Pr. fil. IV, 876. 

Smoleń = 1. człowiek zabrudzony, 
zasmolony 2, pijak < Swięt. • Smo- 
leń, czarny wół* Krak. I, 178. 
Toż Pauli 210. || » Smoleń = 
pogrzebacz* (w zagadce) Zb. VI, 
13. Zb. X, 141. 

Smoleń ka = » firletka , Lychnix 
yiscaria* Zb. II, 258. 

Smoli cha = »krowa czarna* Pr. 
fil. IV, 249. Toż Rad. I, 67. 

Smolić = » brudzić* Mil »Przyga- 
niał kocieł garnkowi, a oba smo- 
lą* Zb.Vm, 321. »Niewielem ich 
(poduszek) Kasiu smolił* Lub. I, 
285. II » Smolić == pić trunki oso- 
bliwie w zwrocie: smolić gorzałę* 
Zb. I, 53. Toż Spr. IV, 31 i 330. 
Pr. fil. IV, 876. Swięt. Udz. Maz. 
V, 29. 

Sraolidratwa= » pogardl. szewc* 
Pr. fil. V, 885. »Sewcy — smoli- 
dratwa, a rzeźnicy — kolibyki* 
Zb. XIV, 16. Toż Zb. XV, 160. 

• Sewcy — smolidratwa, młynarze 
— popielarze* Rad. II, 112. 

Smolidupek = przezwisko :. » A był 

12* 



180 



Smolidopka — Smolrzyć 



ci lu smolidupek dopierinku« 
Nadm. 165. 
Sinolidupka = przezwisko: >Przy- 
leciaż Smolidopka, porozrywał* 
Kuj. II, 46. » Całował mnie Smo- 
lidopka* Pozn. V, 114r. 
Smolin = »nazwa woło* Pr. fil. 

III, 312. Por. Smoleń. 
Smolipysk = »pogardl. górnik* 
Pr. fil. V, 885. *Smolipysk = 
kowal, pogardl.* Rad. U, 112. 
» Smolipysk = fabrykant* Pr. fil. 
III, 498. 
Smolnąć = »1, wypić wielki ku- 
bek mocnej wódki 2, smolnąć 
kogo w łeb = uderzyć pięścią 
lub kijem* Święt. Por. Sm or- 
ną ć. 
Smolnica = » naczynie do smoły, 
maźnica* Pozn. U, 204. W temże 
zn. ^ Smolnica* Nadm. 83. 
Smolnina = »drzewo smolne* 

Czark. 
Smolony = zap. pokryty smołą: 
>Po siodle smolonem* (poznała 
dziewczyna szatana) Wójc. I, 99. 
Toż Kętrz. 52. 
Smoło waty = » podpalany, maść 
wołu lub krowy, barwy czarnia- 
wej* Pr. fil. IV, 876. 
Smolucha = » nazwa krowy. Wi- 
sJa IV, 691. II »Smolucha* = 
gatunek grzyba trującego: •Dzie- 
cko zna muchara, smoluchę i psią 
bedłkę* Niedźwiedzki. 
Smułka = »djabeł* Pauli 76. |j 
• Smółka = smolarz* Pobł. 89. 
1 1 > Smółka = such v czarny wosk * 
Wisła VIII, -363. |j » Smółka = 
młoda żywica na drzewach igla- 
stych* Zb. II, 253. II » Smółki 
= rodzaj gruszek z zapachem 
smółki* Hempel. Toż Zb. XIV, 
28. II » Smółka = mleko krowy 
przed ocieleniem* Hempel. 
Smołsko= ogorzałka: Na tó smoł- 
sko, co rozdyma główsko* Pauli 
38. 



Smołydza = ^wiciokrzew czarny. 
Lonicera nigra* Zb. VI, 271- 
»Smołyza* Spr. V, 417. 

Smołyza p. Smołydza. 
Smontarz p. Smentarz, Cmen- 
tarz. 
Smorgać = > szczypać, rwać np, 

liście* Pelr. 

Smornąć = 1, wypić wielki kubek 
mocnej wódki 2, oderzyć; smor- 
nąć kogo o ziemię = rzocić* 
Święt. »Smórgnąć*: »0n ją smór- 
gnie balem* Pozn. 1,191. »Szmor- 
gnać a. szmórgnąć = uderzyć* 
Zb. I, 76. II »Szmorgnąć= smar- 
kać* Pr. fil. IV, 254. II »Śmor- 
gnąć == uciec, wymknąć się* 
Czark. Por. Smarnąć, Smol- 
nąć. 

Smorsc = > rosyjs. nadsmotrszczik « 
(1. j. dozorca akcyzny) Pr. fil. IV, 

249. 
Smoruch = »zabrukany, zasmo- 
lony człowiek* Krak. IV, 321. 

Smorucha >a. smoroga = zabru- 
kana, zasmolona kobieta* Krak. 
IV, 321. II »Smorucha= nazwa 
krowy* ib. I, 177. 

Smoruga p. Smorucha. 

Smor-z p. Smardz. 

Smotłok = >niechluj* O. 

Smotrak = »niechluj* Spr. IV, 

360. 
Smotruch = »niechluj* Pr. fil. V, 

885. 

Smotrucha »a. smoczyca = ko- 
bieta silnie zbudowana, mocna 
ale zabrudzona* Święt. » Macocha 
przezwała Katarzynę na przekór 
jej urodzie Smotrucha* Rud. 219. 

Smotryk = >okara, śmiesznie wy- 
glądający* Kolb. rękop. 

Smotrzyć = »zbierać* Spr. IV, 
382. Toż Rozpr. XVII, 62. »Sma- 
trzyć* : »Na cóz na mnie patrzysz, 
cemu mię nie smatrzys; patrz na 
mnie, smatrz na mnie, wym (wyj- 



Smowić się — Smużek 



181 



mij) kad^atego (orzech laskowy, 

zagadka) « Zb. I, 133. 
Smowić się = »rozmówid się« 

Pr. fil. V, 885. 
S m o w i n y = »zmówiny, zaręczyny* 

Pr. fil. V, 885. 
Sm owy = »zmówiny* Zb. IV, 228. 

Por. Zmowy. 
Smólnica p. Smolnica. 
Smółka p. Smółka. 
Smórgnąć p. Smornąd. 
Smreczak, Smreczek p. S me- 
rę k. 
Smreczyna p. Smereczyna. 
Smrek p. Sm erek. 
Smrekówka = »lumak, Mnstela 

martes* Wrześ. 21. Toż Wrześ. 

T. 11. Spr. V, 417. 
Smrezoga »a. rzęzoga = lekka, 

biała a rzadka mgła« Zb. VI, 199. 
Smrodynie = » czarne dzikie po- 
rzeczki* Pr. fil. IV, 876. W lemże 

znacz. >Smrodzina« Usl. z Litwy. 

Por. S m a r d I i n a. 
Smrodzieniec »a. wiłżvna, urwi- 

wół, świńska wierzbina = ononis 

arvensis« Pieszcz. 135. 
Smrodzina p. Smrodynia. || 

»Smrodziny = smród « Pr. fil. V, 

885. 
Smród = >żyd« Pobł. 89. 
Smucić się: »Niedługoch się nad 

nią smucił* (po jej śmierci) Rog. 

no'403. 
Smug = »łąka* Wisła IV, 452. 

• Smug = łąka między polami* 
Czark. Toż Maz. V, 49. Hilf. 180. 

• Smug = miejsce niż«5ze między 
polami* Mil. »Po smugu = na 
łące* Kolb. 40. » Pasał celęta na 
smugu* Derd. 82. || •Smug = 
kawałek pola* Hilf. 180. •Podzie- 
lili role na mniojsze części, zkąd 
powstały smngi 1. j. gospodarstwa 
w smugach* Pozn. I, 23. •Przez 
to pole przez smng* Zb. VIII, 79. 

• Bez las, bez smug* Pozn. IV, 
54. 'Zakukała kukuwka na smu- 



gu c Maz. III, 198. >Jadę smug 
orać* Łęcz. 201. || >Smag = 
bagno* Hilf. 180. 

Smuga = pręga: •Chrąsc... co ma 
po sobie smugi* Mit. 7. Por. 
' Smaga. 

Sm u go win a = » rola zarosła ąi lnie 
trawa* Pr. fil. IV, 876. 

Smug = •mąka na gorącej wodzie 
zarobiona, gotowana do gęstości* 
Wisła VIII, 596. 

S m u k a ć p. Smykać. 

S m u 1 a ć » a. osmulać, wysmulać =t 
trzeć jeden przedmiot o drugi aż 
do jego uszkodzenia* Pr. fil. IV, 
876. 

S m u 1 e c : • Docierać do smulca =; 
docierać saniami do ziemi, gdy 
jest zła sanna: poszoł smulca = 
poszedł zawstydzony* Pr. fil. V, 
885. 

Smura •a. smtira = mgła* Hilf. 
181. 

Smurgiel = • smarkacz (o dzie- 
cku)* Pr. fil. IV, 876. Toż Osip. 

Smusz = »1, skóra zdarta z wę- 
gorza 2, kawał białego płótnsl, 
którym przykrywają trumnę, gdy 
wiozą umarłego do kościoła lub 
na cmentarz* Pr. fil. IV, 249. 

Sm uszka » wężowska = skórka 
węża* Zb. Xr, 247. 

Smuta = •smutek* Pr. fil.V^ 885. 

Smutkość= smutek : » Nie... z smu- 
tkością, ale z wielgą wesołością* 
Pozn. I, 181. 

Sm u tli wy = smutny: •Matka... 
pod krzyżem bardzo smutliwa* 
Zb. IV, 89. •Biega, kto smutliwy, 
zapłacze, kto cnotliwy* Lip. 110. 
»Gom-ci ja sierota za smutliwa* 
Rog. n® 201. •Ma nockę spo- 
kojna* i dzień niesmutliwy* Pozn. 
IV, 217. 

Smutny: •Smutny, jak ziemię za- 
przedawszy = smutny jakby zie- 
mię własną sprzedał* Zb. IX, 236. 

Smużek: > Smużk = skórka ja- 



182 



Smnżny — Smyk 



gnięca z wełną* Hilf. 181. > Czapki 
czarne obszyte smażkami (wełnia- 
nemi)« Maz.V,40. » Smużek z tchó- 
rza* (= skórka) Derd. 25. || 
> Smużek < = kawałek pola : > Psze- 
nicę sieją w lepszej ziemi, gdzie 
jest ładny smużek* Pozn. I. 100. 
»Na smużko wżycie* ib. VI, 13. 
» Smuzkiem dziewcyno, smuzkiem < 
Maz. V, 259 i 273. Por. Smug. 

Smużny = nizki?: »Na smużnych 
łąkach* Pozn. II, 45. 

Smycz = ?: » Śpiewają słowicy na 
zielonej smycy* Krak. II, 120. 
'Pasała wołki w zielonej smycy* 
Kieł. I, 132. 

S m y c z a k : » Przywiędła ją (córkę) 
sama mać... Neści ją smycaku; 
a ja ji iśt nie kce brać* Zb. XV, 
115. 

Smyczek = > rzemyk: na smyczku 
u pasa wisi kozik* Dyg. || » Smy- 
czek*: »SmJczk = sznurek przy 
bacie* Hilf. 180. || »Smyczek = 
sidło z włosów końskich na ka- 
błąku w drzewo wetknięte, słu- 
żące do łapania kwiczołów, dro- 
zdów* Pr. fil. V, 885. II » Smy- 
czek < : > Krakowianka jedna miała 
chłopca z drewna, powijała smy- 
cek, rós chłopiec jak bycek* Zb. 
XII, 173. II >Smyczek« = skrzy- 
pek Zb. XIV, 175. 

Smyczka = 'rzemyk u pasa do 
przytwierdzenia kozika* Mst. || 
»Smyczka= lurzyca ostra, Carex 
acuta* Pawł. W temże znacz. Zb. 
XIII 152. Zb. XV, 140. 

Smyczkować p. Sniykować. 

Smyczyć » charty = wziąć na 
smycz* Prz. ludu VI, 110. || 
'Smyczyć = wiec* List Cinciały. 
'Nigdo barżej ryczy, niż za sobą 
smyczy* Cinc. 27 (t. j. » niejeden 
gada o sobie więcej, niż jest pra- 
wdą, niż powinien* Wyjaśnienie 
Cinciały). 

Smyk = rzemień: 'Prowadzą go 



(żołnierza) do wojny, jako psa na 
smyku* Pozn IV, 263. 'Spodnie 
na smyku = ściągnięte paskiem « 
ib. I, 66. 'Smyk = rzcfmień 
u pasa do przywiązania kozik a < 
Spr. IV, 339. II 'Smyk u studni 
zawieszony na sosze, służy do wy- 
ciągania wody kubłem; wraz z so- 
chą i kluczką zowie się żórawiem« 
Pr. fil. IV, 876. II 'Smyki = 
sanice, suwadła* Krak. IV, 321. 
Toż Święt. 12. || 'Smyk = ro- 
dzaj brony* Ust. z Borysowskie- 
go. II 'Smyk = dwa ramiona 
mocnej gałęzi drzewa zrośnięte; 
wprawia się w ich rozwarty ko- 
niec balkę, a przy niej jest umo- 
cowany hak, za który zakłada się 
barki czyli barczyki do zaprzęgu. 
Wożą tem narzędziem kamienie, 
jak na saniach* Pozn. II, 182. 
'Na smyku spoczywała beczka* 
Choć 93. Toż Pozn. VI, 326. 
'Włoki składają się z dwu brzo- 
zowych palów, w krzyż skośny 
ze sobą zbitych z zaciosanemi ku 
ziemi smykami; słażą do wywo- 
żenia pługa w pole* Święt. 12. 
'Połamało go tak na nogi i ręce... 
że chodzi ino na smyku po zie- 
mi* ib. 634. 'Smyk: dawniej 
sajty z lasu z przykrego miejsca 
wlekli na smyku t. j. na dwu 
smrekowych wićrohowcach z ga- 
łęziami* Spr. V, 417. 'Smyk: Dla 
hamowania wozu z góry przywią- 
zuje się z tyłu wozu smyk t. j. 
świeżo ścięty kilkonasloletni świerk, 
żeby tarcie gałęzi o ziemię bieg 
wozu wstrzymywało* Tyg. ii. 1, 
XII, 6. II 'Smyk = złodziej* 
Udz. Cer. Święt. 65. 'Smyk = 
włóczęga* Rozpr. X, 302. Wrześ. 
21. Spr. V, 417. Pr. fil. IV, 288. 
'Smyk == młokos* Osip. Roczn. 
235 i 227. || 'Smyk!* = wy- 
krzyknik: 'Smyk kominem* Zb. 
II, 121. 'Ona go chap i smyk 



Smykać — Sn aga 



1Ś3 



t\ćo worka* ib. 152. »Wilk mu 
smyk dwie owce« Zb. VII, 143. 
^0n smyk! i wykręciJ łóżko < Kuj. 

I, 157. 

Smykać = » ciągnąć, wJóczyd, lar- 
gać: smykać włosy = rwać; po 
ogrodzie nim smykali* Pr. fil. V, 
885. » Smykać = włóczyć, cią- 
gOHĆ po ziemi* Udz. » Smykać* 
= szczypać, rwać jeść: »Byde- 
łecko... trawkę smykaj sobie* Zb. 
XIV, 236. II » Smykać a. smnkać 
= ukradkiem skubać i wynosić 
zboże ze stodoły lob spichrza* 
Krak. IV, 321. » Smykać = po- 
rwać, ukraść* Udz. Toż Swięt 
W temże znacz. Zb. VII, 108. Zb. 
X, 274. II > Smykać się = włó- 
czyć się* Rozpr. X, 302. Pr. fil. 
III, 498. 

Smykane = » polonez, taniec* 
Pozn. V, X. 

Smykanie = » włóczenie się, lata- 
nina* Pr. fil. V, 885. 

Smykany = » taniec wolniejszy* 
Pozn. II, 192; ib. 282; ib. V, XI. 

Smykówka = » trawa młoda, świeżo 
wyrastająca* Pr. fil.V, 249. »Smy- 
kawka = trawa, skrzyp łąkowy* 
Hempel. 

Smyknąć: » Smf knąc = skoczyć, 
uciec* Hilf. 180. 

Smykować a. smyczkować = grać 
smyczkiem: » Basista smykujący 
a. smyczknjacy na basach < Kuj. 

II, 203. »Lewą ręką smvkował* 
ib. 209. 

Sm y nieć = »znak 'knapski* lu- 
bryką na przędzy, nawiniętej na 
warsztacie < Spr. V, 417. 

S m y n t a r z p. Cmentarz. 

Sm y r: »Gdy smyr kwitnie od ziemi, 
przepowiadają zimę ostrą; gdy 
w środku — takąż zimę w po- 
łowie, gdy zaś kwitnie od wierz- 
chołka - zima najtęższa będzie 
na końcu* Swięt. 577. >Szmyr 



= jakaś roślina* Zb. XI, 52. 

>Szmyr zbierają w maju* ib. 54. 

Smyrać = » zmykać* Rozpr. XXVI, 

393. II » Smyrać* p. Sm era ć. 
Smyrała = » zmykający, zdołający 

zmykać* Rozpr XXVI, 393. 

Smyrczek, Smyrekp. Smerek. 

Smyrgać p. Smergać. 

Smyriić się p. Smerdiić. 

Smyrnąć = » umknąć « Rozpr. 
XXVI, 393. II »Smyrnąć* p. 
Smergać. 

Smys = »zmysł, zręczność, zda- 
Iność* Święt. 

S m y ś n y = » zmyślny, rozumny, do- 
wcipny* Rozpr. XXVI, 394. »Smy- 
śny= zmyślny, roztropny* Rozpr. 
Viii, 232. »Smyśny = zmyślny, 
zręczny, pracowity* Krak. IV, 321. 
»Smyśny = mądry, rozsądny* 
Rozpr. XX, 434. || »Smyśny = 
iron. nie szanujący cudzej wła- 
sności* Swięt. II »Smyśny = 
przystojny, ładny* Zb. I, 53. 
»Smvśnv == ładny, składny* Zb. 
XIV,' 33! Toż Udz. Spr. IV, 330, 
Swięt. »Smyśny = piękny, zgra- 
bny (o rzeczach) < Rozpr. XXVI, 

394. II »Smvśny= ciekawy* Sab. 
136. 

Smytlać = » szukać czego, prze- 
wracać coś z szelestem* Rozpr. 

X, 302. Toż Wrześ. 21. 
Sn ad: »Snod = zaraz, w tej chwili* 

Hilf. 181. 
S n a d k i = » miałki, niegłęboki « Pobł. 

89. W temże zn. » Morze snadcie* 

Derd. 106. 
Sn ad kość: »Snadkosc = miałkość 

wody, rzeki* Pobł. 89. 
Snadnie = łalwo: »Gdo kradnie, 

ten sie chowa snadme* Cinc. 14. 

> Snadniej = łatwiej, lepiej < Fod. 

409. 
Snadny = »dubrv« Pr. fil. III, 

311. 
Sn ag a = » czystość, ochędóslwo* 

Rozpr. XIK 103. Toż Pr. fil. V, 



184 



Snamno — SoDwnica 



' 885. II >Snaga = staranie* Rozpr. 

XVII, 62. 
Snamno = » snadno* Pr. fil. IV, 

288. 
Snamny = »snadny« Pr. fil. IV, 

288. 
Snśrz = sennik: >Snarz = wielki 

łgarz, gdo w nim czytd, szelma 

biiń« Cinc. 35. 
S n a ś ć = > wóz wiejdki, kiedy odeń 

zostaną odjęte kola, wasąg< O. 
Snaziasty: >U wozu zwykłego do 

wyjazdu są drabinki snaziaste, 

a u drabiniastego — literki lub 

drabiny sienne* Rud. 18. 
Snażność = »staranie« Rozpr. 

XVII, 62. 
Snażny = »czysty« Pr. fil. V, 885. 

II Toż Rozpr. XIL 103. »Snńżny« 

p. Snaży. 
Snaży: »Snożi, sznożi, snużi, snożni 

= piękny* Hiif. 181. » Snaży = 

śliczny* PoW. 89. 
Snażyć = » czyścić* HofT41. »Snd- 

żyd = » czyścić, chędożyć np. 

suknie snażyć* Spr. IV, 360. Toż 

Rozpr. XVII, 62. || » Snażyć się 

= starać się* ib. 
Snąć = »zdychać: o rybach i dro- 
biu* Pr. fii. V, 885. »Ryby sną 

umierają* Pleszcz. 49. 
Sneba = » nochal* Derd. 137. 

• Niech kśżdy... patrzy swoi sne- 

be* ib. 21. 
Sneszka = » synowa, niewiastka* 

O. »Sneska = synowa* Poluj. 

89. 
Snidanek = » śniadanie* Roczn. 

235. 
Snizka = » laska pionowa w jarz- 
mie od strony dyszla (od: nizać)* 

Roczn. 235. Por. Snoza. 
Snoflaki = » rodzaj kartofli* Zb. 

XIV, 26. 
Snop: »Snop lnu = wiązka lnu, 

zwana także garniec* i^ozn. I. 98. 

W temże znacz. » Snopek, snope- 

cek* Wrześ. 21. 



Snopczyskó == snop: >Idźciefdo 
stodoliska na zgnile «nopczyAka< 
Rog. n« 133. 

Snopeczck = > garstka, równianka 
zżętego zboża, przynoszony na do- 
żynki* Pozn. II, 206. >Snopeczek 
= bukiet* Wójc. II, 67. »Sno- 
peczek* p. Snop. 

Sn opel = 1, smark 2, sopel, spi- 
czasty kawał lodu u dachu wi- 
szący* Rozpr. Xn, 103. 

Snopie = » snopy: Mamy małe sno- 
pie* Zb. X, 251. 'Będzie tu sno- 
pia, jako descu kropią* Krak. I, 
236. Toż Kai. 115. 

Snopiec = snop: >Bez klepisko 
snopiec* Łęcz. 234. »W stodółce 
wielki snopiec* Pozn. IV, 272. 

Snopie p. Sopel. 

Snopówka= » sieczka ze snopów* 
Pohl. 89. II >Snopówka = kurczę' 
wylęgnięte podczas żniw* Zb. II, 
10. Toż Spr. V, 122. 

S norka = » wstążka* Spr. IV, 31. 
Por. Sznurka. 

Sn osek = »jaje bardzo małe* Pr. 
fil. IV, 249. II .Snosek = mło^ 
kos* Wisła III, 89. »Snosek = 
niem. Naseweis* Mrong. 544. Por. 
Z n o s e k. 

Snowa = » znowu, powtórnie* Spr. 
IV, 418 

Snowadło = >duży kołowrót, na 
który nawijają całą przędzę, przy- 
gotowaną na wyrobienie płótna* 
Spr. V, 418. W temże znacz. Zb. 
I, 122. Hempel. »Snowadła« 
Rozpr. XII, 103. Rud. 21. Pr, 
fil. IV, 876. >Snuwadło* Pozn. I, 
109 

Snowalnia = » część war.sztatu 
tkackiego, przyrząd do snucia nici, 
składający się ze stepna i dwo 
skrzydeł* Pr. fil. V, 885. W temże 
znacz. Wisła VII, 81 i 292 Aten. 
1879, I, 507. »Snuwalnia« (opis) 
Święt. 31. 

Snownica »a. snowadła = narzę- 



Snoza — Sobótka 



ld5 



<lzie do snacia nici z kłębków na 
krosna. Pr. fil. IV, 876. 

Snoza >a. snózka = listewka dre- 
wniana, którą spaja się drążki 
w jakiemś narzędziu* Pr. fil. IV, 
309 II »Snoza = kijek cienki, 
którym się jarzmo z boku zasu- 
wa, indziej: jarzeka, jarzemka, 
zatka* PoW. 89. W temże znacz. 
Roczn. 235. >Snóżki a. zanoże, 
a. szczeble* J. Łoś. »Snóżki a. de- 
ski = listwy pionowe w jarzmie 
od strony dyszla* J. Łoś. W temże 
znacz. »Snozki« Chełm. I, 107. || 
> Snoza = deseczka czyli listewka 
w ulu* PoW. 89. »Snoze = półki 
w ulach* Święt. || »Snoze = 
w wodnem kole młyńskiem deski 
spodnie w korcówkaoh* Spr. V, 
418. II »Snuże a. snnżki = be- 
leczki poprzeczne w bronie* Zb. 
X, 208. W temże znacz. »Snózy* 
Chełm. I, 105. >Snóżki« J. Łoś. 
II » Snoza = głęboki potok* 
Rozpr. IX, 354 i 357. Por. 
S n i z k a. 

S n o ż y p. S n a ż y. 

Snóza, Snóżka p. Snoza. 

Snuć = » nawijać przędzę na sno- 
wnicę* Pr. fil. IV, 876. 

Sn ufać = » zażywać tabakę* Kętrz. 
83. Por. Sznupać. 

Snukać = » smykać, wdziewać np. 
snukać pończochy* Zb. I, 31. 

Snnrka p. Sznurka. 

Snuwadło p. Snowadło. 

Snuwalnia p. Snowalnia. 

Snuża p. Snoza. 

S n u ż y p. S n a ż y. 

Snycka = » synowa* Zb. I, 92. 

Snyska = »synowa* Wi>ła 1,155, 

So = » sobie* Nadm. 34. Toż Derd. 
J. 34. W temże znacz. Hilf. 124. 
Derd. 8. Por. Się, Se. 

Sob p. Cabe. 

Sobaca = > przekleństwo* Dyg. 
• Toż Zb. II, 257. >To tv sobacza!* 
' Dygasiński. 



Sobace oko = » wymyślanie* Pr: 
fil. V, 885. 

Sobą czy ć: »Sobacyć komu = na- 
wymyślać od psów* Pr. fil. IV, 
876. 

Sobaka = »pies« Wisła V, 751. 
Toż Zb. I, 75. Roczn. 235. Hilf. 
181. Zb. XIV, 208. Rozpr. XX, 
434. II * Sobaka = przekleństwo* 
Udz. Święt. Zb. I, 53. W temże 
znacz. »Zejsz. 110. Pozń. IV, 183. 
Łęcz. 137. Zb. XII, 135 i 208. 
»Z jedynaka — pies albo sobaka* 
Zb. II, 178. »Ón gorsy od so- 
baki* Rad. I, 129. »W chłopasiu 
sobace* Kolb 428. > Sobaka ka^ 
waler* Pozn. V, 113. >Buziacek 
substelny jak wilca sobaka, uski 
mo maluśkie jak .stara oślica* 
Kozł. 155. 

Sobą p. Się. 

Sobek = » egoista* Spr. V, 143. 
» Sobek = skąpy* Udz. » Bodaj 
to parobkiem chodzić sobie sob- 
kiem* Krak. II, 506. || »Sobek 
= zając, bo ma pochodzić z chłopa 
Sobka (Sobestyan)* Święt. 585. 
II » Sobek* = Sobieski : >Za 
króla Sobka* Wisła VII, 118. 

Sobestyan = >Sebastjan* Święt. 
585. 

Sobić p. Przysobić. 

Sobie p. Się. 

Sobilka = »rośl. Myagrum sati* 
vnm* Wisła III, 91. 

Sobizdrzał p. Sowizdrzał. 

Sobocha = » nazwa krowy* Zb. 
XIV, 27. Por. Sobula. 

Sobola p. Sobula. 

Soboń = » nazwa wołu, w sobotę 
kupowanego* Pr. fil. III, 312. 

Sobota » zielona = sobola przed 
Zielonemi świątkami* Pr. fil. V, 
885. 

Soboteńka: »W soboteńkę wie- 
czór* Skrz. 14. » Szczęśliwa nam 
soboteńka nastała* Wisła VII, 696. 

Sobótka p. Sobotnia, Sobótka. 



186 



Sobotnica — Soczewka 



SoboŁnica = >dziewczyna, bio- 
rąca udział w obrzędzie sobótki* 
Pr. fil. V, 885. W temże znacz. 
Wisła V, 176; ib. VI, 231. 

Sobotniejszy = » sobotni* Pr. 
fil. IV, 877. Toż ib. 249. Krak. 

IV, 299. Zb. 1, 75. W temże zn. 
Kuj. I, 315. Pozn. II, 305; ib. 
III, 54 i 79. Święt. 276. 

Sobotnik = » część miesięcznej 
wypłaty pobierana na przeżycie 
w .«;obotę« O. 

Sobotula >a. sobótka = nazwa 
krowy w sobole urodzonej* Krak. 
I, 178. 

Soboty = podsienia, czyli ganki 
około dzwonnicy drewnianych ko- 
ściołów, wsparte na filarach pod 
płaskim duchem « O. 

Soból: > Dwie sobole* (= dwie brwi 
w zagadce) Zb. VI, 7. 

Sobótka = » nazwa obrzędu * Sand. 
113. Zb. IX, 26. Kon. 82. Opisy: 
Krak. I, 294. Kieł. I, 51. Wisła 
VI, 689; ib. 230. Zb. X, 223. 
Zaw. Etn. 11. W temże zn. •So- 
bótki* Hilf. 65. »Sobótecka, mała 
nocka, paliła się do północka* 
Rad. I, 112. II »Sobotka* = sa- 
bat czarownic na Łysej górze* 
Rosenblatt, Czarownice. || > So- 
bótka = nazwa krowy* Wisła 
Vm, 387. 

Sobula = » nazwa krowy* Wisła 

V, 922. W temże znacz. » Sobola 
= krowa urodzoną w sobotę* 
Święt. 21. 

S o b y p. Się. 

S o c a ć p. S o c i ć. 

Socha = » kawał drzewa widłowato 
zakończonego dwiema gałęziami* 
Spr. V, 143. > Jechać do born po 
sochę* Kolb. 375. || »Socha .= 
wysoki słup dębowy, rosochaty 
u góry, podtrzymujący krokwie 
w stodole* ib. » Socha = słup 
w gumnie* Ust. z Litwy. Toż Krak. 
I, 157. >Dach jest wsparty na 



sochach t. j. słupkach* Wisła VI^ 
188. » Socha = wielki słup pod 
wiązaniem w stodole* Pr. fil. IV, 
877. II > Socha = słup u studni* 
Zb. I, 28. II » Socha a. sochor 
= drąg* Pr. fil. IV, 288. •So- 
cha = żerdź* Hilf. 122. || >So- 
cha = żelazna belka, kwadratowa 
w przekroju, dźwigająca cćwie^ 
a w dolnym końcu rosochato roz- 
widbna i rosochanii obejmująca 
pa przy cę zakutą w biegunie (ka- 
mieniu młyńskim)* Spr. V, 143. 
II > Socha = pierwotny przyrząd 
do orania, używany po kamieni- 
stych okolicach* ib. » Socha = 
narzędzie do orania* (rysunek) 
Was. 58. » Socha = pług* Ust. 
z Wilna, || » Socha = lewa ręko- 
jeść u pługa* Kuj. I, 88. » Sochy 
= nogi czyli rękojeści u pługa* 
Pozn. III, 136. II »Socha= sza- 
łas letni na czterech żerdkach 
powiązanych, pokryty łubami* 
Spr. V, 418. 

Socha c ze = * resztki gałęzi... ster- 
czących przy drzewie* Stęcz. Ta- 
try, 162. Toż Goszcz. Tatry, 131. 
Rozpr. X, 221. >Sochace = su- 
che gałęzie u rosnącego drzewa* 
ib. 302. 

Sochor p. Socha. 

Socić a. socać = pchać, popychać* 
Spr. IV, 31. Toż Rozpr. XVII, 62. 

Socwa = » trudno, ledwie* Rozpr. 
XVII, 62. 

Socz »a. szot = nazwa tańca* Kuj. 
II, 207. 

Soczewica p. Błogosławi ą- 
czk a. 

Soezewiczka = soczewica: »Pse- 
nicki, socewicki* Święt. 78. »Ce- 
cowiczka* Zb. IX, 271. 

Soczewka = » soczewica* Ust. 
z Litwy. W temże zn. >Socewka* 
Zb. II, 257. »Soeewka a. san- 
cewka* Pr. fil. IV, 877. »Secó- 
wka* Ust. z Kieleckiego. »So- 



Soczka — Solanka 



187 



czewka« Maz. V, 53. >Sacewka< 
Ust. z Litwy. »Cza£ówka« Pr. fil. 
IV, 274. Por. Soczewiczka, 
Szeczewica, Soczka. 

Soczka = > soczewica* Zb. I, 28. 

Soczyć =; » wyszukiwać na śniega 
tropów zwierząt, myśl.< Pr. fil. V, 
886. II » Soczyć się = wynosić 
się nad innych* Rozpr. XVII, 62. 

Soda = > roślina, zbierana w oktawę 
Bodego Cia^a przeciw duszności* 
Wis^a VIII, 136. 

Sodaliska = > panna, sprzedająca 
wodę sodową (Kraków)* KłosvXI, 
63. 

Sodc p. Sodzie c. 

Sodk = »sito z wiosia* (może Sa- 
dek?) Hiłf. 181. 

Sodomnik = »bluźnierca, wszele- 
cznik* Sand. 269. 

Sodoma = > burza* Rozpr. XI, 
188. 

Sodz p. Sadz. 

Sodzel p. Sadze 1. 

Soe p. Se. 

Sogłówek lub może sogfówka : » Kie- 
dym sogfówkanii do was tu dą- 
ży^* Pol, Powódź (Wojna dopisał 
= miedza, dróżka między po- 
lami). 

Soić = » karmić własną piersią nie- 
mowlę* Osip. (Por. ukr. Soj = 
ród, pokolenie K). 

Sojec »a. sejec, sęniec = gjitunek 
rośliny* Zb. VI, 310; ib. 202 
i 204. »Szojec = rośl. Eupato- 
rium cannabinum* Zb. XI, 51. 

Sojek = zap. sójka: >W kalino- 
wym lesie naniós sojek jjijek* 
Zb. XV, 78. II » Sójek* = wół: 
• Wyniosłe węgierskie sójki* Enc. 
R. II, 827. 

Sojka p. Sójk a. 

Soj kies: » Zaczęli bić i sojkiesami 
okładać* Bar. 57. 

Sok »bylicowy = sanguis draeonis* 
Ciesz. 14. 

Sokadełko p. Sokadło. 



Sokadło, > sokadełko, siokadło, sio- 
kadełko = narzędzie, dziś zarzu- 
cone, do nawijania nici z kłęb- 
ków na cewki; składało się z ko- 
rytka, dwóch rączek, kółka i wal- 
ca* Pr. fil. IV, 877. 

Sokolaszek: » Ptósku sokolaskn « 
Zb. IV, 213. 

Sokolica = >samica sokoła* Pr. 
fil. V, 885. » Sokolica* w prze- 
nośnero znaczeniu, o dziewczynie: 
Maz. II, 42; ib. III, 241. Lub. I, 
214 i 263. Was. 172. 

Sokolik, w przenośnem znacz. = 
chłopiec: Krak. II, 34. Lub. I, 
240. Pieszcz. 71. 

Soko linka: ♦ Pani młoda z kumory 
nie wyńdzie... zasargała sie soko- 
linka do złotego pasa* Fed. 56. 

Sokołowy = sokoli: > Oczka so- 
kołowe* Wójc. II, 167. »Soko- 
łowe krzydja* Zb. XV, 147. 

Sokołów = nazwa miejsc. Zb. XV, 
120. 

Sokora p. Jasiokor. 

Sokotać = gdakać: > Gdy kura ra- 
dośnie gdacze czyli sokocze na- 
zywa się sokotucha* Chełm. I, 97. 

Sokotucha p. Sakotucha. 

Sokowik = » kwas z soku brzozo- 
wego lub klonowego* O. 

Sokół > turniowiec = pustułka, Tin- 
nuncnlus turrium* Wrześ. 21. || 
» Sokół* = eufem. dziecko (pan- 
ny): łNie byłabyś miała na rączce 
sokoła* Pozn. III, 181. Toż Łęcz. 
99. » Wysłuchałam Kasię z Ja- 
siem, a będzie sokół przed cza- 
sem * Łęcz. 112. >Nie gadaj Kasiu 
z Jasiem, będzie sokół przed cza- 
dem* Wisła VI, 861. |j » Sokół 
= rodzaj tańca* Pr. fil. IV, 249. 

Solanka = >1, miara objętości go- 
spodarska, więcej niż ósma część 
beczki: mierzy się nią sól, kar- 
tofie i t. p. 2, solniczka duża, 
zwykle drewniana u kmieci* O. 



t88 



Sotórek — SoHys 



II > Solanka = woda solna < Kaj. 
I, 40. 

Sol orek: >Solorek = beczułka na 
sóN Zb. X, 236. Por. Półso- 
Ińrek. 

Solarnia = > nazwa dohi« Lub. I, 
70. 

Solec p. Sadzie c. 

Solewka p. Soliwka. 

Solić = » kwasić, kisić: ogórki so- 
lone* Roczn. 236. 

Solinówka = > chustka wełniana 
kolorowa « Rad. 1, 139. 

Soliwka >a. solówka = beczka na 
?óU Krak. I, 59. W temże znacz. 
»Solewka« Pozn. I, 273. •So- 
lówka* Krak. IV, 321. Zb. IV, 
136 i 200. Zb. X, 236. Zb. XIV, 
28. Pr. m. IV, 877. 

Solniak = >1, kamień soli 2, tłu- 
czek do tłuczenia soli w kamie- 
niach* Pr. fil. V, 885. 

Solomon »a. Szalamon = osoba 
w grze w Solomona* (opis) Wisła 
V, 565. 

Soloneczka: >Palineczka (t. j. 
wódka) soloneczka, dają za nią 
srebro złoto, a ona wyciera ze 
raną błoto* Zejsz. 105. 

Solonka: »Aby na jęczmieniu nie 
była solonka czyli kosmera* Zb. 
III, 9. 

Solowy >słup* = słup z soli 
Chełch. I, 136. 

Solówka p. Soliwka. 

Soła, »zdr. sołka = kamień pod- 
wodny, mielizna, wyspa* Petr. 
»Soła, sółka = kamienie w ko- 
rycie niemeńskiem* Wisła II, 42. 
>Soła = rapa niemeńska* Syro- 
komla Niem. 112. 

Sołdacina = » pogardl. sołdat, 
nędzny żołnierz* Pr. fil. V, 885. 

Sołdacki = »żołnierski« r?t. z Li- 
twy. 

Sołdat = »żołnierzc Spr. V, 122. 
Toż O. W temże znacz. Chełch. 



1, 124. >Zoldat* Hilf. 103. »Sol- 
dot* ib. 109. 

Sołdatka = > żona żołnierza* Ust. 
z Litwy. 

Sołdziaszka = > paproć pospolita; 
Polypodium yalg. na Litwie* O. 

Sołecki: »Sołecki parobek ^=t od 
sołtysa* Nadm. 72. >Szołecki*: 
>Nie kcę szołeckij Katarzyny* 
(córki sołtysa) Pozn. VI, 296. > 

Sołectwo = » sołtysa gospodarstwo 
i mieszkanie* Zb. I, 23. >Pola 
należące do walnego sołectwa* 
Pozn. III, 29. 

Sołek = » sklepik na m leczy wo po 
dworach dawnych (wyraz wyszły 
z użycia) Zb. I, 23. »Sołek = 
spichlerz u górali w Sądeczczy- 
znie* Enc. R. II, 828. Por. Sół. 

Sołka p. Soła. 

Soł od = » choroba skórna na |jło- 
wie we włosach (parchy)* Roczn. 
236. 

Soł o ducha = > rodzaj zupy słod- 
kiej; także: .saładucha. słoducha* 
Pr. fil. V, 886. »Soł()ducha = 
rodzaj zupy przyrządzanej z 2 
części żyta i jednej części mąki 
greczanej* Pleszcz. 25. 

Sołody = »parchy* Kolb. rękop. 

Sołodyca »a. szawar miodowy == 
roślina, jedynie nad rzeką Wie- 
przem rosnąca, z której niegdyś 
wyrabiano cukier* Lub. I, 82. 

Sołody wy = » parszywy * Kolb. 
rękop. 

Sołotwina: » Dziki (w styczniu) po 
zacisznych sołot winach leżą* Tyg. 
ii. 1, XIII 192. 

Sołowija p. Szałwja. 

Sołtys: ^Sałtys* Kuj. I, 328; ib. II, 
246. >Na sałtysach* = u sołty- 
sostwa Maz. III. 147. >Szołtys« 
Hilf. 44. .Szśłtys* Zb. I, 14. 
Pozn. VI, 228 i 296. || » Sołtys 
= wójt* Wójc. II, 262. II >Soł- 
tys = gospodarz, mający więcej 
niż 150 jutrzyn gruntu* Pr. fiL 



Sołtysi — S<»'0czka 



189 



V, 886. > Sołtys, sołtysia = da- 
wniejsi 'wybrańcy' w starych wio- 
skach Podhala możne rody chłop- 
skie* Spr. V, 418. II » Sołtys = 
rodzaj grzyba* Lud. I, 197. 

Sołtysi = sołtysa: » Dziwce sołty- 
sie* Zb. XII, 134 i 182. »Dzie- 
wecka sołtysia* ib. 184. 

Sołtysiak = >syn sołtysa* Tyg. 
ii. 1, X, 378. 

Sołtysianie = » potomkowie wła- 
ścicieh sołtystw, o górali* Enc. 
K. II, 814. 

Sołtysi ank a = >córka sołtysa* 
Wójc. Dod. 92. Toż Wisła VIII, 
213. W temże zn. >Sałty sianka* 
Łęcz. 212. 

Sołtyska = » córka sołtysa* Pozn. 
IV, 9. Zb. X, 263 i 300. »Sśł- 
tyska* Pozn. V, 205. »Szołtyska* 
ib. II, 107. 

Sołtysów = sołtysa : » Szałtyso wa 
córka* Pozn. V, 114. >Sałtysowa 
córka* ib. IV, 37. » Katarzynę 
szołtysewą* (córkę) ib. VI, 297. 

Sołwijasz: »Mfsyjasz, którego nam 
opowiedział stary sołwijdsz* (w ko- 
lendzie) Zb. IV, 99. 

Som p. Sam. 

Som = sum (ryba) Glin. II, 77. 
Toż Petr. 

Sombelan = szambelan, Wilkoń- 
ska. 

Sombelański: > Miarkowałem, że 
to już kuso ze sombelańskiemi* 
Wiikońska. 

Sombrzyć p. Sąbrzyć. 

Somina = » mięso suma* Petr. 

Sompór p. Sapor. 

Somsiad, Som siada p. Sąsiad, 
Sąsiada. 

Somsiek p. Sąsiek. 

Somszowy= » skórzany : somszowe 
spodnie i rękawice* Wisła III, 
727. 

Son i ca = > poziomka* Roczn. 236. 

Sonik p.Sumik. 

Son no == > smutno* Pr. fil. V, 886. 



Sonycia p. Sumnica. 

Solidy p. Sządy. 

Sopa p. Szopa. 

Sopel = »gil, smark* Petr. > Sno- 
pie = sople* Rozpr. XVII, 62. 
Por. Sąpel, Snopel. 

Sopełek p. Supeł. 

Sopertas p. Sapertas. 

Sopiałka = » fujarka, piszczałka* 

Wójc. II, 336. Toż Pauli 177. 

W temże znacz. >Sopiłka* Wisła 

, VII, 568. »Supiłka* Jeż, Urocza. 

Sopiłka p. Sopiałka. 

S o p 1 o s = » nie wyrośnięte cielę, mały 
człowiek* Zb. V, 368 p. w. Ko- 
celak. 

Sopor, Soporek p. Sapor. 

Sopot = * scaturigo, wytrysk wody^ 
zdrój; sopot = źródła bełkocące 
z Wojciechowskiego Chrobacja* 
Pobł. 91. 

Sopówka = » kuna kamionka * Spr. 
V, 418. 

Sopuch = » wańtuch, brzuch* Kolb. 
rękop. 

Sopucha = » czeluść w piekarni- 
ku* Pr. fil. IV, 877. W temże zn. 
Pobł. 91. Wisła III, 743. || •So- 
pucha = otwór rury piecowej, 
przez który dym przechodzi* Krasn. 
308. TożMrong. 602. || » Sopu- 
cha = 1, sadza 2, czad* O. •So- 
pucha = sadza« Petr. || » Sopu- 
cha = żart. tyłek, zadek* Krasn. 
308. 

Sor p. Sarn, Szur. 

S o r a: » Ser... suszy się w kojcu w so- 
rze strychu* Święt. 23. 

Sorbać p. Siorbać. 

Sorbet = • cukier sokami owoców 
rozmaitych zaprawiony, do takie) 
gęstości przywiedziony, że się z tru- 
dnością nabrać daje łyżeczką* 
Roczn. 236. 

Sorc p. Szorc. 

Sorło = > świńskie łopatki prze* 
dnie* Cer. 

Soroczka = >koszula* O. 



190 



Sorokowiec — Sośnina 



Sorokowiec = »cwancygier« Zb. 
I, 75. W temże zn. Wilw. 89. 

Sorokowik = mróz 40-stopniowy : 
>W polowie listopada zaczęły się 
znakomite sorokowiki« Szymański. 

Sorom = »rus. wstyd* O. »Sorom, 
swatkowie, sorom. Zbierajcie się 
do dom« Pauli 45. Toż Wójc. II, 

Sosacznik = > rodzaj sieci < Hilf. 
181. Por. ib. 122 i 123. 

Sosanka = > roślina, skrzyp, Equi- 
setacea< Zb. VI, 250. 

Sos i a = zap. sosna: >Kiikulecka 
kuka na sosi* Święt. 264. 

Sosieneczka, Sosie nka p. So- 
.ś n i a. 

Sosienkowy: » Spirytus sosienko- 
wv« (zap. nalany na pędy sosnowe) 
Wisła V, 421. 

Sosinecka p. Sośnia. 

Sosiska = » żelazne narogi u so- 
chy* (soszyska) Maz. III, 50. 

Sosna » bernardyńska = podwójna, 
t. j. gdy z jednego pnia wyrastają 
dwie sosny, dawane hojnie kla- 
sztorowi bernardyńskiemu w Ty- 
kocinie* Pr. fil. IV, 799. 

Sosnka = sosenka a może omyłka 
zam. soska, soszka: »Skocył ja- 
strząb na sosnkę i przycisnął ko- 
koskę* Łęcz. 125. >0j wolałby 
ja jechad do boru po sosnkę, da 
niżeli m sobie wziął da od matki 
pieszczoszkę* Kolb. 376. 

Sosnówki == » rodzaj gruszek < Zb. 
VIII, 258. 

Sos rąb = » belka, podtrzymująca 
powałę* Rozpr. X, 302. »Sosrąb 
= najgrubsza belka u pułapu 
izby, podtrzymująca poprzeczne 
belki* Spr. V, 418. W temże zn. 
»Sosrąb a. Sozrąb* Wrześ 21. 
» Sosręb* Cer. 

Sosręb p. Sosrąb. 

Sosy na = » trawa* Pr fil. V, 157. 

Sos tron p. Siostrzan. 

Sosyć się = » tężyć się, być cze- 



goś pewnym, odgrażać się* Rozpr. 
XVII, 62. Toż Spr. IV, 313; ib. 
V, 418. 

Soszka: > Soska = gałąź zrośnięta 
w kształcie litery Y* Cisz. 311. 
>LIrznoł takie dwie soszki* (Kol- 
berg objaśnia: sosnki, sosenki) 
Pozn. VI, 14. »Do łasa po soskę* 
Maz. II, 221. II >Soszka = oa- 
rzędzie gospodarskie: mała socha 
do oborywania kartofli, buraków, 
marchwic Pr. fil. V, 886 

Sosznik = > część pługa, naróg* 
Pr. fil. V, 886. » Sosznik = le- 
miesz* Hilf. 181. »Sośnik=na- 
Tóg żelazny, jakich dwa jest u so- 
chy podlaskiej, a jeden nieco 
odmienny u radła* Pr. fil. IV, 877. 
»Sośnik = okucie u sochy* Was. 
58. Toż Pleszcz. 24. 

S ośli na = » sosna* Ust. z Jawo- 
rzn. Por. Sośnina. 

Sośn a p. Sośnia. 

Sośnia = » sosna* Pr. fil. V, 886. 
W temże znacz. » Sośnia* Kuj. I, 
182 \ 261: ib. II, 14. Pozn. II, 
249 i 277. Kozł. 38, 96, 357. 
Kieł. II, 239. Chełch. I, 76. Łęcz. 
65. » Siedem sośni* Kuj. I, 182. 
>Do wielkości sosien* Krak. III, 
7. »Sośna* Kuj. I, 294. Pozn. VI, 
343. Maz. II, 10. >Dwie sośnie* 
Chełch. I, 25. Zdr. »Sosienka< 
Zb. IV, 255. Zb. XV, 91. Święt. 
660. » Sosieneczka* Star. przysł. 
47. » Sosieneczka sosnowa* Rog. 
no 336. »Sosinecka* Zb. XV, 76. 

Sośniak r= »las sosnowy* Ust. 
z Litwy. 

Sośnica ^= » sosna* Zb. II, 258. 
Toż Rozpr. IX, 284. Zb. IX, 48. 
Kieł. II, 226. >Z sośnice* = 
z sosny ib. 

Sośnie = zbiór, sosny: » Jak jeny 
opadnie z Hermańskiej?o sośnid 
czeczowina* Zb. IX, 199. 

Sośn i k p. Sosznik. 

Sośnina = » młoda sosna* Tyg. ii. 



Sośnisko — Spacer 



191 



1, XH, 25 (górals.). »Sosnina = 
sosna< Hilf. 181. 

Sośnisko = sosna: » Chłopisko... 
wlazło na sośnisko* Zb. IV, 137. 

Sotać się = »strzępić się« Pr. fil. 
V, 886. 

Sotór = » torba pleciona ze słomy 
na książki. Pr. fil. IV, 288. Toż 
Rozpr. Xn, 103. »Sotór= torba, 
sakwa ciesielska lub rzeźnicka< 
ib. XVII, 62. Por. Szotor. 

Sotwa == » trudno, ciężko* Wrześ. 
21. »Scotwa«: >Scotwa djabła 
przedolesl* (= gdziebyś tam raial 
djabła przezwyciężyć) Wisła VI, 
145. 

Sowa = > gatunek bedłki« Pr. fil. 
IV, 249. Toż Zb. II, 14. Ust. od 
Warszawy. || »Sowa = kolej dru- 
gorzędna (w okolicach Cieszyna)* 
Pr. fil. IV, 288. II »Sowa<: »Jaka 
głowa, taka sowa (= jakie włosy 
na głowie, takie i gdzieindziej)* 
Wisła II, 308. 

Sowar p. Szuwar. 

Sową p. Się. 

Sowia strzała = »Herb. Parie- 
tariae* Ciesz. 89. 

Sowi ca = »sowa* Krak. I, 276. 
Toż ib. II, 215. Rud. 160. 

Sowicie > płakać * = rzewnie pła- 
kać: Zb. VIII, 283. Podobnie: 
Sand. 138. Zb. IV, 205. Maz. II, 
118. 

Sowie » berło = narzędzie myśliw- 
skie, myśl.* Pr. fil. V, 886. 

Sowiencka = sowięta: » Siedzi 
sowa... a sowiencka niebozencka 
siedzom* Zb. IV, 228. 

Sowin »a. sowiny* = sowy: »So- 
wina uroda* Wójc. II, 276. » So- 
winy nagrobek* ib. >Na sowinym 
grobie* ib. 

Sowi na: »A jest-ci tam w tej ró- 
zdecce sowina* Zb. IV, 121. 

Sowirzał p. Sowizdrzał. 

Sowizdrzał = » awanturnik nie- 
szkodliwy, bufon* Osip. » Sowi- 



zdrzał = człek lekki, robiący bez 
namysłu, przez to źle « Udz. W po- 
dobnem znacz. » Sowirzał* Wójc. 
1,289. »Sowizrał* Bar. 64. Święt. 
>Sowiźrał* Rozpr. IX, 157; ib. 
XXVI, 394. Zb. XII, 188. Cisz. 
30. »Sobizdrzał* Krak. IV, 321. 

Sowiźrał p. Sowizdrzał. 

Sozdem »a. zozdem == z krete- 
sem* O. 

Sozej p. Sążeń. 

Sozrąb p. Sosrąb. 

Sożyczny »chleb = żytni, razo- 
wy* Kulb. rękop. 

Sój ek p. Sojek. 

Sójka > halna = orzechówka, Nuci- 
fraga caryocathactes* Wrześ. 21. 
W łemże znacz. » Sójka ruska* 
Pr. fil. V, 886. » Czarna sójka* 
Wrześ. 6. Spr. V, 346. || » Sójka 
= pieróg z kapusty* Zb. VIII, 
263. » Sójka = pieróg z kapusty 
lub buraków. Spr. IV, 370. .Sój- 
ka = pierożek z kaszą jaglaną* 
(opis) Maz. III, 36. | »Sojka 
w bok = kuks, szturchaniec* 
Osip. W temże znacz. » Sójka* 
Powsz. 

Sól p. Nie do soli. 

Sół = > spiżarka u chłopa « Zb. I, 
23. »Sół: Mączyński, granarium, 
spichlerz, gdzie żyto zsypują; słu- 
żba stołowa, szafa, gdzie srebro 
i naczynia chowają* ib. »Sół = 
drewniany budynek czworogrania- 
sty, czasem piętrowy ze schodami 
zewnętrznemi na pomieszczenie 
zapasów* Zb. XIV, 14. 

Sółka p. Soła. 

Sóndek p. Sadek. 

Spacer: »Ze spaceru przyńdziemy* 
Kuj. II, 42. » Chodzili po space- 
rze* Kozł. 355. »Spacerz*: >Prze- 
chodziuł po spacerzu* Pozn. VII, 
106. »Szpacer* Kuj. I, 148. Zb. 
IX, 259. »Po szpacerach chodzić* 
Arch. VIII, 473. »Szpacyjer* Ko- 
werska. »Śpacyr* Zb. V, 196. 



102 



Spacerz — Spałek 



>Spancer« Lub. II, 210., Kam. 
132. Zdr. >Spacerek«: >Ze spa- 
cerku przyńdziemy* Kaj. II, 42. 
» Szpacerka « : > Chodzić szpacer- 
ka« Zb. IX, 204. »Śpacyrka« 
Rozpr. XXVI, 395. 

Spacerz p. Spacer. 

Spachać = >zmiaiać ze zboża 
'piórem' plewy pozostałe po zwia- 
niu. Bib.Warsz. LXXX, 631. Toż 
Kuj. II, 276. Wtemżezn. »Spa- 
chają* Pozn. III, 134. 

Spachanie = zmiatanie plew z wia- 
nego zboża: » Pióro do spachania« 
Pozn. II, 102. Por. Spachać. 

Spachowiny p. Spaszki. 

Spachowalo, Spachowaty p. 
Spachowo, Spachowy. 

Spachowo »a. spachowato = po- 
chyJo* Pr. fil. IV, 877. 

Spachowy »a. spachowaty = po- 
chyły Pr. fil. IV, 877. 

Spacznie = »na wspak* Krak. 
IV, 321. 

Spaczyna p. Swaczyna. 

Spać: > Rusaj-ze sie, rusaj, kolibecko 
z lipy, bo w ty kolibecce małe 
dziecko sipi« Zb. XIV, 170. Toż 
Zb. X, 133. >Śpiem = śpię« 
Rozpr. X, 192. »Spięcy = śpiąc* 
Ust. z Kieleckiego. >Spał, jak 
smarkaty Pan Jezus = dobrze « 
Ust. z Galicji. » Nockę spać« = 
przenocować Rog. n^ 132. »Moje 
ocki nie spa^y my cahy nocki* 
Pozn. V, 102. »Jak mu sie też 
ładnie śpi!« ib. VI, 337. .Przy 
obejściu spać = nocą strzec do- 
bytku* Lub. 1, 67. 

Spadać się = » rozpaść się, po- 
pryskać* Święt. » Jeden kwiatek 
zerwała, rącka jćj sie spadała* 
Maz. III, 218. >Cóżeś sobie ulu- 
biła do ranie nie gadać; ja do 
ciebie na sło winko, choćby się 
spadać* Zb. VIII, 109. 

Spadałki = » owoc robaczywy spa- 



dły z drzewa, np. jabłka, grusscki* 
Pr. fil. IV, 249. 

Spadek = > upadek ; wymarcie pnia 
pszczelnego* Tyg. ii. 1, IX, 70. 
II » Spadek*: .Utrzymują, że za- 
palenie oczu jest skutkiem bólu 
głowy a stąd mówią, że to 'spar 
dek' z głowy* Krak. III, 152. || 
.Spadek, spadkiem: wróciuł sie 
na spadek, jak pójdzie na spadek 
napowrót z czesk. zpńtek* Rozpr. 
XVII, 62. 

Spadki = .owoce robaczywe spa- 
dłe z drzewa* Pr. fil. V, 886. 

Spadnąć = spaść : . Pan może 
spadnąć* Pozn. VI, 288. 

Spadyjać: .Nie takie ja piwo pi- 
jał, z konika ja nie spadyjał* 
Maz. V, 291. 

Spadzisty = .stromy* Spr. IV, 
350. 

Spadź p. Spatki. 

Spajtaszyć = . skraść * Rozpr. 
XVII, 25. 

Spak = .ospałość* Pieszcz. 43. 

Spakłacić = . niem. verfuschen « 
Mrong. 832. 

Spalenie »róży = palenie kilku 
włókien lnu na czerwonem suknie 
przy twarzy, jako lekarstwo na 
różę* Święt. 624. 

Spalenisko = miejsce, gdzie ogień 
palono: .Było tam pod jednom 
jedlicom spalenisko* Zb. V, 227. 
W temże znacz. Zb. XIV, 64. 

Spaleńcuch p. Paleńczuch. 

Spalić: .Zpolała* = spaliła Hilf. 
128. »Sp61Ili* == spalili ib. 132. 
II .Spalić* = postawić zły sto- 
pień na egzaminie: .Przy matu- 
rze nigdy tak wielu nie spalono* 
Wiek 1873, n« 3 (z Krakowa). 
II .Spalić buty = uciec ze słu- 
żby* Parcz Toż Pr. fil. V, 886. 
II .Spalić komu rzepę na pola 
= nic sobie z kogo nie robić* ib. 

Spałek = .kawał drzewa (na opał), 
klocek* Krak. IV, 321. Toż Święt. 



Spałkowaty — Sparnia 



193 



Spałkowaty = >krótki a graby 
np. palec* Święł. 

Spńłstek = 'kawałek drewna, 
który bydlęciu choremu na roz- 
dęcie zakładają do pyska, gniotąc 
mu boki< Spr. V, 418. 

Spamiętać: » Spamieto = spa- 
mięta« Lis. > Spamiętać = przy- 
pomnieć sobie* Pr. fil. IV, 250. 

• Spamiętać sie = przyjść do 
przytomności* Swięt. » Jeżeli czło- 
wiek się nie spamięta, nie prze- 
żegna się, djabeł go wodzi... po 
moczarach* ib. 45 i. 

Spancer = » kaftan « (opis) Zb. 
XIV, 22. »Spanoer, spancerek, 
spancerz = kaftan, kurtka* Pr. 
fil. IV, 250. » Spancer == kurtka; 
spancerek = kaftan: spancerek 
kramny zapięty na pantelki = 
kaftan kupny < ib. V, 886. » Span- 
cerek = kurtka* Kuj. I, 290. 
W temże znacz. »Spancyrok« Ust. 
z Kozienic. »Śpancyr, spencer = 
surdut* Pr. fil. IV, 255. >Spon- 
cer* Pr. fil. V, 888. > Spencer, 
śpencerek = kurtka* ib. IV, 883. 

• Spencer = snrdul* Kud. >Śpen- 
cyr* Rozpr. XXVI, 395. » Spen- 
cer, śpencerek* Pozn. II, 162. 
» Spencer* Wisła III, 240. Pr. fil. 
111,307. »Spencerek* Pleszcz. 43. 
Hempel. »Spcndzer* Aten. 1877, 
II, 110. »Szpondzer« Rozpr. XII, 
103. »Szpencer* Wisła VI, 492. 
»Pancer* Pr. fil. IV, 229. || 
» Spancer* p. Spacer. 

Spancerz = pancerz : » Bierzcie broń 
w ręce i spancerze* (szopka) Wi- 
sła VI, 582. II » Spancerz* p. 
Spancer. 

Spanek — >sen* Pr. fil. V, 886. 

S p a n i a ł V = > wspaniały * Pr. fil. 
IV, 877. Toż ib. V, 886. »Spa- 
niały = wspaniały, imponujący 
(tylko o ludziach)* Mil. 

Spanić sio = » zrobić się panem, 
jeżeli syn chłopa, zostawszy urzęd- 

9łownik T. V. 



nikiem , wstydzi się ludu* Spr. 
IV, 382. 

Spanie = »sen* Zb. XIV, 125. 

Spanować = opanować: » O za- 
katarzonym mówią, że go ryma 
spanowała* Święt. 616. 

Spantować = » wyfantować : 
Wachmistrz . . . pewnie nie sfol- 
guje, do ostatka cie spantuje* 
Kętrz. 89. 

S p a p a ć = zjeść : > Wilczek jałó- 
weczke spapał* Zb. IX, 238. 

Spapęzić się = »zmęczyć się, 
zgrzać się* Rozpr. XXVI, 394. 
» Spapęzić się = umęczyć się 
czem do potu* Udz. 

Spaprać = » powalać, zbrudzić* 
Pr. fil. V, 886. Toż Fed. 409. 
Pobł. 137 p. p. Paprać. Spr. IV, 
326 p. w. Papram. 

Spar = »upał* Rozpr. XXVI, 394. 

S p a r a = » szpara * Hilf. 1 81 . W temże 
znacz. »Spara* Chełch. I, 56. 
• Spara między kopytami owiec* 
Pobł. 92 p. w. Spdrznik. 

Spar a drap = »emplastrum adhae- 
sirum ext.« Ciesz. 89. 

Sparcha = >spokój« Hilf. 181. 
»Ni mioł... żanu sparchu = nie 
miał wcale spokoju* ib. 105. 

Sparciały = »1, zwiędnięty 2, 
pomarszczony: kartofle i jabłka 
sparciały; twarz u starego spar- 
ciała* Mil. 

Sparcieć = » pomarszczyć siec Mil. 
»Sparcieć = o rzepie, rzodkiewce: 
zepsuć się, przestarzeć, stracić 
jędrność* Ust. z Opoczyńs. »Rze- 
pka nie chrupie, bo sparciała* 
Kuj. II, 281. 

Sparek = > ptak, uwiązany za nogę 
sznurkiem, zwanym 'potarz' i umie- 
szczony w sieci, wystawionej na 
ptaki drapieżne, mvśl.* Pr. fil. V, 
886. 

S park a = >npał* Zb. II, 253. 

Sparnia = > upał, gorąco, duszność 
w powietrzu* Zb. I, 53. 

13 



194 



Sparnik — Spaszi 



Spam i k = > palik pionowy w pło- 
tach* Pozn. I, 86. 

Sparóg = >w kuźni kowadełko, 
z jednej strony okrągłe (na nidm 
sie obrącki okrąglom) a z drogiej 
czworograniaste* Spr. V, 418. || 
» Sparóg = hak* Rozpr. XVII, 
62. II »Śparogi = upiększenie 
z dwu końców skrajnych krokwi 
w dachu chaty, krzyżujących się 
i ozdobnie wyciętych* Wisła I, 
108. 

Sparskad = opryskać: >Krwio za- 
paskę sparskała* Fed. 202. || 
»Sparskać = zakrztusić się: Go- 
rzałki ani daj gębie wziąść, bo 
kużden sparska* (od śmiechu) 
Kam. 150. 

Sparszeć: » Trzeba nam kucharki 
z Warszawy, ażeby jej białe rączki 
sparszały* Lub. I. 231. 

Spartać >a. spartolić = źle co 
zrobić, byle jak* Parcz. 

Spartny = > uparty * Udz. 

Spartolić ]). Spartać. 

Sparty = »u])arty* Rozpr. XXVI, 
394! Toż Wisła I, 103. »Sparty 
a. sperty = 1, uparty 2, lubiący 
się sprzeczać* Mil. > Sperty = 
silnie uparty* Pr. fil. IV, 877. 
> Sperty = uparty, uporczywy* 
Osip. 

Sparzać się: »Spśrzać sie* (nie- 
objaśnione) Rozpr. IX, 155. 

Sparznać = » pierzchnąć* Zb. I, 
23. 

Sparz nić się = >post złamać: 
sparznił byk sie tys, kieby bćło 
na co* Spr. V, 418. 

Sparznik = > robaczek lęgnący się 
lalom u owiec w 'sparach' kopyt, 
wskutek czego kuleją* Pobł. 92. 

Sparz no = » parno* Pobł. 91. 

Spórzny = » parny* Pobł. 91. 

Sparzt p. S puszt. 

Sparzyć = » rzucić (u Górali ży- 
wieckich)* Ram. 132 p. w. Pa- 
rząc. > Sparzyć = uderzyć* Zb. I, 



63. Lub. II, 94. Spr. IV, 31; ib. 
V, 418. Udz. II »Sparzyć co = 
ukraść* Spr. IV, 31. || > Sparzyć 
się = nie zdołać utrzymać (zła- 
panej) piłki, spadającej z góry 
w grze w palanta, szk.* Pr. fil. V, 
886. II »Sparzony*: »Gdy za- 
wiele wleje się do kierzni ukropu, 
wyrabia .się masło kruche bez 
essencji, tak zw. masło sparzone « 
Pozn. II, 177. 

Sparzysko: » Sparz^sko = miejsce 
przyniokre przy błotkach, bagnach ; 
sparzysko trzyma środek między 
murawą a łąką* Pobł. 91. >Spa- 
rzyska = źródliska, w których 
w zimie ginie śnieg: sarny sie 
wiesnom na sparzyskak rade pa- 
sujom, bo haii niipirwy oprę, to 
sie i trawa rvchli puści* Spr. V, 
418. 

Spaś = » uroczystość Przemienienia^ 
d. 6 sierpnia* Chełm. I, 153. 
Pleszcz. 163. II >Spas« p. Szpas. 

Spasać się = > opasać się pa- 
skiem* Pozn. VI, 288. 

Spaskudować = » ukraść* Pr. 

fil. V, 886. Toż Krak. IV, 316 

p. w. Paskudnik. 
Spaskudzić » kogo równo z błotem 

= sponiewierać do ostatka* Zb. 

I, 75. 
Spasować p. Sz pasować. 

Spasówka = >1, post na Rusi 
przed Św. Spasa t. j. Przemienie- 
niem do Wniebowzięcia 2, gatu- 
nek jabłek i gruszek wczesnych* 
Roczn. 236. » Spasówka = ro- 
dzaj gruszek* Chełm. I, 163. 

S p a s z o w a ć = > dojść do upadku, 
stracić majątek* Hilf. 181. 

Spaszki >a. spachowiny = plewy 
i inne przymieszki, zgarnięte z wla- 
nego zboża; gdzieindziej zgoniny« 
Kuj. 11, 276. 

Spaszt, »spaszly, sparzty, ospaszty 
= ściana w łożysku potoka, po 



Spaś — Spekulalny 



195 



której woda spiywa, a także pro- 
stopadle ściany skaJ« Spr. V, 418. 

Spaś: > Mężczyzna... (do dziewczyny) 
jak wilk się łasi, a jak prędko 
co poczuje, zemknie od spasi< 
Kuj. II, Toż KozJ. 86. »Jak pod 
panną zdradę zrobi, niknie od 
spasi< Łęcz. 113. > Umknie od 
spasi* ib. 114. > Idzie od spasi« 
Pozn. IV, 168 (Tu Kolberg po^ 
daje z Lindego: »Spaś = spa- 
sienie, szkoda w zbożu*). 

Spaść = wyginąć (o pszczołach): 
> Wszystkie mu pszczoły spadły 
i chociaż później nabywał pszczół, 
nigdy ich nie mógł utrzymać* 
Zb. V, 157. »Bo się obawiają, aby 
im pszczoły nie spadły* ib. 158. 

Spaść = oddać na zjedzenie: >Daj- 
ze mi i kiełbasę, bo ci krowę 
wilkiem spasę* Maz. 11, 239. || 
» Spaść się* = utyć: »Faskę ma- 
sła, żeby się młoda panna od 
niego spasła* Pozn. 11,299. >Aby 
nam się dzięgwa na jednej stronie 
nie spasła* ib. 284. 

Spaśny = » tłusty, utuczony (wół) * 
Krak. IV, 321. » Wieprz spaśny 
już od ludzkiego mięsa* ib. 95. 
• Spaśny = spasły, opasły* Zb. 
1, 36. Toż Pr. fil. V, 886. W tem- 
że znacz. Kieł. II, 234. Cisz. 236; 
ib. 262. »Njljspaśniejsy* = naj- 
tłustszy ib. 

Spaterać = » >partać, spartolić, 
źle zrobić: żyd spaterał spodnie* 
Pr. fil. V, 886. . Spaterał tam 
byle jako te sanki = zrobił po 
partacku* Maz. V, 36. 

Spatki »a. spatkem, na spadź = 
z powrotem, czes. zpatky* Rozpr. 
Xli, 26. 

Spatki ^ spać: »Spfitki, spateńki, 
luli... luleńki* Ust. z Litwy. »Lu- 
laj Kaziu, spalki* Lub. I, 308. 

Spatrywać = patrzyć: » Spałruje, 
cy tam niema kej jakiego porząm- 
nego bucaka* Święt, 584. 



Spatrzać »a. patrząc = spróbo- 
wać* Rozpr. VIII, 231. 

S p a t y = spać: > Małej się dziecinie 
spaty zachciało* Lub. I, 106. 

Spąchiwać= » poczuwać zwierza, 
o psie* Prz. ludu VI, 110. 

Spąchnąć się = »zwąchać się 
i zmówić, y)orozumieć tajemnie* 
Pr. fil. IV, 877. Toż Pleszcz. 40 
p. w. Pachnąć. 

Spąg a p. Szponga. 

Spążki p. Szponga. 

Specyfinder = » krętacz, zmy- 
ślacz (Spitzfinder)* Krak. IV, 321. 

Spedaczka = spowiedź: »Odbyli 
spedaczkę* Dygasiński. 

Spedać się p. Spowiadać się. 

Spedzieć się = opowiedzieć się: 
>Coś ty to jest za osoba? Dopiro 
jfdc wylazła, spedziała im sie, do- 
piro powiadajom tak* Zb. XI, 
100. 

Spękać się = > zbyć się , pozbyć 
się: ledwom się od niego spękał; 
nie spękać się od niego* Roczn. 
236. Toż Kolb. rękop. 

Spekulacja: »Śpekulacyja* Parcz. 
»Szpekulacyja* Rozpr. XII, 9. 

Spekulantny: »Śpekulantny = 
zręczny, zgrabny* Pr. fil. IV, 255. 
»Szpekulantny* = mądry Bli- 
ziński. 

Spekulat = » szczególnie do cze- 
goś uzdolniony: Piotr to dopiero 
spekulat do rojów* Roczn. 236. 
»Zającek, jak spekulat, lata kole 
wnika* Cisz. 98. >Spekuldt = 
1, przemyślny człowiek 2, prze- 
zwisko swata* Spr. IV, 330. » Spe- 
kulat = człowiek obrotny, zapo- 
biegliwy* Rozpr. XXVI, 395. •Spe- 
kulat = spekulant* Parcz. 

Spekulatny = >udatny, wyna- 
leziony np. muzyka, taniec* Kuj. 
276. » Spekulatny = przemyśl- 
ny, przebiegły, zwinny* Święt. 
W temże zn. ib. 361, 388, 403. 
» Spekulatny = człowiek obro- 

13* 



196 



Spekulista — Spichlerz 



tny, zapobiegliwy* Rozpr. XXVI, 
395. >SpekuIatnySywka<Kam.78. 

Spekulista: >Zołmierz mądry, spe- 
kulista* Święt. 232. 

Spekulować: » Spekulować = śle- 
dzić, badać, dochodzić* Święt. 

Spełgnąć: » Zatrzeszczały badyle 
(rzucone w ogień), spełgły w górę, 
jakby kto pióro osmalił* Kono- 
pnicka, Na drodze. Por. Pełgać, 
Pełgnąć. 

S pełń a: »Po czemu ta wełna? Po 
talarku spełna* Pozn. I, 197. 
» Janek nić ma spełna rozumu* 
Zb. VII, 62. 

Spełnić się = skończyć się: »Im 
(dziadusiowi) juże rychtyk na dzie- 
wiąty po osiemdziesięciu spełniło* 
Kam. 192. 

Spełnoletni = » pełnoletni * Pr. 
fil.V, 886. 

Spełny list = >z ros. ispołnitiel- 
nyj list* t. j, wvrok egzekucyjny 
Pr. fil. V, 887. ' 

Spełtek = »mała laseczka lub kij* 
Rozpr. X, 302. >Przyszed dzia- 
dek... ciosał spełtek* ib. III, 376. 

Snencer, Spendzer p. Span- 
c er. 

Spenetrować = > wyśledzić, wy- 
szukać, zbadać, dojść* Święt. 
> Spenetrować = zauważyć, spo- 
strzec, zrobić odkrycie* Pawł. 
• Spenetrować = zbadać* Rozpr. 
XX, 434. Toż ib. VIII, 232; ib. 
IX, 214. Zb. I, 32. Wisła III, 746 
p. w. Penetrować. || » Spenetro- 
wać a. sponi terować, posponować, 
posponitować = ubliżać, zbezcze- 
ścić, znieważać* Krak. IV, 328. 

Spensjonować = > uwolnić z urzę- 
du i dać emeryturę* Ust. z Kra- 
kowa. 

Sperka p. Szperka. 

Spernal »a. przewodzień = gwóźdź 
gruby, przebijający z boku dyszel 
i śnice u wozu* J. Łoś. W temże 
znacz. » Spernal, szpern al (z niem. 



Sperrnagel)c Pr. fil. IV, 250. 
»Szpernal* ib. III, 307. 

Sperty p. Sparty. 

Sperulec »a. oblak, siekaniec = 
kij juhaski* Spr. V, 418. 

SpęcYĆ sie = » spęcznieć, gravida 
fieri* Pr. fil. V, 887. 

Spęd: » Spędu nie mam iść do ku- 
raoski = nie mam sposobności* 
Spr. IV, 339. 

Spędzanie »uroku = sposób na 
chorobę zadaną przez czary* Wisła 
VI, 222. 

Spędzić: >2 os. trybu rozkaz. 
>Spądź* Kuj. I, 211. Zb. II, 114. 
Pozn. IV, 184. Chełch. II, 45. 

Spędzisz = > złodziej * Kłosy XIII, 
43. »Spędzisz = złodziej zboża* 
Krak. I, 118. 

Spękacić = » zrobić pękatym, gra- 
vidam facere* Pr. fil. V, 887. 
>Mój-by Wałek zapłacił, by mnie 
krawiec spękacił* Pozn. I, 60. 

Spętlek = >spinka* O. 

Spiąć: »Spic = zapiąć* Hilf. 181. 
II »Spiąć« = spętać: » W żelaza 
mie spięli* Kieł. I, 179. »Kóń 
spięty r= spętany* Cisz. 264. 
»SpiuJt go (chłopaka) do konia 
(= przywiązał)* ib. » Jakim (ja) 
bólem spięty* Kai. 126. 

S p i c a »a. hokbaba = polej, Mentha 
crispa* Hilf. 77. || »Spica = 1, 
prątek, iglica do więzienia poń- 
czoch (t. j. drut do robienia poń- 
czoch) 2, sprych w kole u wozu* 
Pobł 92. > Szpice a. szprychy 
w kołach u wozu* Pozn. III, 138. 
Por. Szpica. 

Spicak p. Szpic a k. 

Spicamer = > narzędzie kowal- 
skie, niem. Spitzhammer* Pr. fil. 
V, 887. 

Spić h erek p. Spichlerz. 

Spichlerz: » Śpiklerz * Rozpr. XXVI, 
395. Krak. I, 160; ib. IV, 168. 
»Szpiklerz* Bar. 42. »Śpikrz« 
Rozpr. XI, 189. »Spikrz* Cisz. 



Spich lorek — Spisek 



197 



227. Zdr. »Śpichlorek« Pr. fil. IV, 
883. Czark. »Spichlorek< Pleszcz. 
225. »Śpicherek« Kuj.I, 81. »Ko- 
nie... na śpicherku owies czuja « 
WisJa VII, 91. 

Spichlorek p. Spichlerz. 

Spicowad, Spicowanie p. Pi- 
co wad. 

Spiczak p. Szpica k. 

Spid = wypid: > Żebyście nam po- 
mogli zjeśd, spid« Zb. XIV, 86. 

Spiec = >ukraśd« lldz. 

Spiek = upaJ: » Wszystko aż czarne 
od spieku i kurzu« Beld. 102. 

Spienek p. Spionek. 

Spieniężyd: » Spieniężyć = po- 
srebrzyd* Hilf. 181. 

Spień = sprzążka, szpilka: >Swoją 
gębusię zasznurowad spieniem* 
(z czasów Zygmunta Augusta) Bib. 
Warsz. 1891, Maj, str. 287. 

Spiera = »Wótnica« Rozpr. III, 
376. Toż Zb. XII, 225. 

Spierdzied się = puścid wiatry 
Cisz. 236. 

Spierka = »spór, spieranie się« 
Jordan. 

Spierunid » kogo = przekład od 
pioruna, zwymyślad* Pr. fil. V, 
887. 

Spiestrad = »wyrównad< Udz. || 
>Spiestrad się = zdobyd się na 
co: ledwok sie spiestrdł na kro- 
wę* Spr. V, 419. 

Spietraszyd = » spartolid, powoli 
gotowad, dusid, ślimaczyd* Kolb. 
rękop. W temże zn. »Pietraszyd« 
ib. »Pitrasid, spitrasid, upitrasid 
= licho coś ugolowad lub usma- 
żyd« Ust. z Królestwa. 

S p i j ad: >Śpijad« = wyjadad z Wo- 
sów: »Żeby wróble nie spijały 
ziarna < (jęczmienia) Juc. 152. 

Spik p. Spik. 

Spin = > sprzążka* Hilf. 181. 

Spina = >plecv« O. W temże zn. 
»Śpina. Zb. If, 10. 

Spinaczka = >1, powróz do pę- 



tania koni 2, kiełbasa* Udz. »Spi- 
nacka = powrózek, łączący dwie 
brony* Święt. 9. 

Spin ad = »pętad np. konia sie 
spina po boku (przednia noga 
z tylną), w hupka (obie przednie), 
a d/.ie kiedy na krzyż (lewa prze- 
dnia z prawą tylną)* Spr. V, 419. 
>Po śliweczce siebie spinam € 
(wspinam się na śliwę) Rog. n^ 
68. 

Spinak: »Śpinak = rzemień, wią- 
żący u dołu kleszcze chomąta* 
Zb. VIII, 260. P. Proc. 

Spindzak p. Dolińcy. 

Spinka = »beleczka, cieńsza od 
stragarza, łącząca płatwy t Krak. I, 
151. Ij »Spinki = pęta^ ib. III, 
119. (I »Szpinka« = spinka: 
»Kabatek spięty pod szyją szpen- 
dlikami albo szpinkami* Wisła VI, 
492. 

Spinoczysko = spinak, powróz: 
'Jeżeli nie macie podwiążczyska, 
mam ja tu kawał spinoczyska* 
Pozn. III, 81. 

Spionek = > drut do robienia poń- 
czoch « Ust. z Mławskiego. W tem- 
że znacz. » Spienek* (u Puszcza- 
ków) Pol, Półn. wsch. Eur. III, 
436. » Spionek* Pr. fil. IV, 883. 
>Szpionek« Rad. I, 51. >Szpio- 
nek a. prątek = oś, na której 
obraca się cewka w warsztacie 
tkackim* Wisła VII, 292. 

Spiorczyd się: > Spiorcyd sie = 
postrzępid się, ponaddzierad się: 
spiorcyły sie wdm kirpce* Rozpr. 
X, 221. 

Spirt = spirytus: » Kazała go spir- 
tem natrzed* Śnieżko-Zapolska. 

Spirytus > muraszkowy a. morowy 
= spiritus formicarum* Pleszcz. 
143. 

S p i s a d = rozpisad, ogłosid: 'Spi- 
sali znowa, zęby sie ty kuchnisty 
pozjdzdzały* Zb. V, 236. 

Spisek: » Złotniki chodziły a spiski 



198 



Spiskać — SpJaw 



mieli do skarbów, co lezą u Zia- 
biego jeziorka* Ogoii. 5. 

S p i s k a ć : > Bogdaj-że cię... kaduk 
spiskaN Wójc. II, 264. »By cię 
djabeł spiskał* Maz. II, 264. 

Spiso w ać = > spisywać* Pr. fil. 
IV, 877. Toż Rozpr. IX, 154. 

• Wojsko rachowane... koniki spi- 
sowane* Święt. 179. 

Spitrasić p. Spietraszyć. 

S pi uch p. Sp iu eh. 

Spiuszek = > podwójna kora na 
gałązce wiśni* Zb. XIV, 191. 

Spiźdrula = »szpicruta« Rad. II, 
174. 

Splażyć się = » zmoknąć* Mil. 

Spiec = »psia choroba, kurcz z za- 
ziębienia, myśl.* Prz. ludu VI, 
110. 

Spleść: > A bracisku miły, cynie 
rozpleciny; siostrzycka spleciona 
chodzi zasmucona* (pieśń podczas 
rozpięciu) Maz. III, 104. 

Spletać = splatać: » Warkoczy nie 
spletała* Rog. n^ 295. 

Spleleczka = dziewczyna: > Na- 
dobna Kasieńka juz nie spletecka* 
(już jest po rozplecinach, już mę- 
żatka) Maz. III, 152. 

Spletka p. Splotka. 

Splezać się p. Spleznąć. 

Spleznąć »a. splezać się, spleźć 
się = obsunąć się, ześliznąć: ej, 
splezło = zjechało; spłozę się 
(rzadziej : splezam) = zsuwam się, 
spadam* Krak. IV, 321. »To się 
konie splezły i spadały* ib. 4. 

• Splózłem się = zesunąłem się* 
ib. 316 p. w. Pleźć. »Spleźć = 
zsunąć się: bo hań splezie!* Pr. 
fil. V, 157. > Później (panna) się 
czesała, splezła i wlazła nazad 
w szklankę i siała się kwiatkiem* 
Kieł. II, 232. 

Spleźć p. Spleznąć. 
Splotka = » tasiemka do zaplata- 
nia warkoczy* Rozpr. IX, 214. 

• Splotka = tasiemka* Zb. XI, 



120. Zdr. »Sploteczka* ib. •Sple- 
tka = wstążka* Pr. fil. IV, 250. 
II »Splotki = warkocz* Rozpr. 
VIII, 232. Toż ib. XX, 434. 

• Rozpiętą spletki* Maz. III, 152. 
Splotny: »Ńa wstążkę, używaną do 

zszywania kapeluszy, mówią, że 

jest splotna* Lub. I, 39. 
Splowy(?): »Uwiązali wielki kosz 

splowy* Pol, Półn. wsch. Eur. III, 

178. 
Splugawić się = zawalać się: 

synek splugawił się = cacavit« 

Pr. fil. V, 887. 
Splunąć: •Splujnąć* Pozn. VII, 121. 

II >Splunąć ^ nie utrzymać piłki 

złapanej w grze w palanta* Pr. 

fil. V, 887. 
Spluskać = zmoczyć, zapryskać: 

• Nalali wody do stępy; (straszy- 
dło) tłukąc zapewne się spluskało* 
Święt. 482. 

Splusnąć = •skraść* lldz. 

Spluwaczka = > kieszonka ze- 
wnętrzna w surdutach, paltotach 
i t. d.« Ust. od krawców z War- 
szawy. 

Spluwała = »spluwacz, plwacz* 
Pobł. 92. 

S p 1 u ż a ć = poplamić : • Dziewka 
kurę rzezała i nożyczek splużała* 
Zb. II, 82. 

Spłać heć = » kawał, pęk (słomv)« 
Mil. 

Spłacka = » spłata, scheda, część 
brata lub siostry z roli: należy 
mi się od brata spłacka po ma- 
tusi* Krak. IV, 321. » Spłacka = 
spłata: juześwa spłacke zrobili* 
Pr. fil. V, 887. W temże znacz. 
Zb. VII, 56. »Komu dać grunt 
i chałupę a la tych drugich spła- 
cke* ib. 60. 

Spłat = .spłata* Pr. fil. IV, 250. 

S płatek = .spłata* Pr. fil. V, 887. 

Spłatunek = .spłata* Pr. fil. IV, 
250. 

Spław »a. spławiuk = część wędki 



Splawa — Spodek 



199 



z kory, pływająca po wodzie « 
Pr. fil. IV, 877. II »Spław = ka- 
wałki pola, gdzie woda wiosenna 
znosi tłuste części i osadza* Spr. 
IV, 370. II »Spław\ w 1. mn. 
spławie = duża skrzynia zbita 
z desek, używana do transportu 
ryb na rzekach* Prac. 

Spława = 1, przypływ wody 2, 
wierzchołek drzewa* Zb. II, 239. 
> Spława = wierzchołek drzew* 
ib. 253. 

Spławiać = >1, wkładać na ło- 
dzie 2, układać w ogólności* List 
Łęgowskiego. » Uwagi godne, że 
rybacy nie jadą batem, ale 'bie- 
żą', że nawet na kraju (t. j. na 
lądzie) będąc, belki nie podnoszą, 
tylko 'spławiają ■« Nadm. 30. 

Spławiki = » drewienka u sieci, 
aby jej brzeg trzymał się na wo- 
dzie* Chełm. 100. W temże zn. 
»Spławki* Kłosy IX, n© 213, 
str. 66. 

Spławina = > gałęzie drzew, słu- 
żące do zasłaniania ścian na zi- 
mę* Zb. II, 253. 

Sp ławki = »inałe łączki pod po- 
chyłością wzgórzy, z których na- 
wóz, spływając na nie, obfitszemi 
w trawę czyni* Kuj. II, 276. Por. 
Spław. II »Spławki« p. Spła- 
wiki. 

S płaz a = »dużv kawał roli* Kuj. 
II, 276. 

Spłazina = » wzgórek * Tyg. ii. I, 
X, 417. 

Spłochać = » zniszczyć np. ubra- 
nie* Swięt. 

Spłochnąć »a. spłosnąć = pło- 
wieć, tracić pierwotną barwę: 
smatka spłochła a. spłosła* Spr. 
IV, 419. 

Spłodność = »płodność* List Z. 
Wierzchowskiego. » Czarownica ... 
potrafi sprowadzać spłodność ko- 
bietom* Zb. XIV, 188. 

Spłosnąć p. Spłochnąć. 



Spłozić się p. Spleźć się. 

Spłozy p. Opłoziska. 

Spłuż = » część płnga, w której się 
nogi trzymają* Zb. IV, 190. »Łaty 
żelazne przy spłuzie* ib. 

Spłycić = zgromadzić : > Kilka ma- 
jątków kupiwszy, spłycił 20,000 
morgów* Ust .z Lidy (Z ros. spło- 
tił K.). 

Spłynąć = wypłynąć : » Tonęła... 
i jeszcze raz ponad wodę spły- 
nęła* Wójc. II, 294. II » Spły- 
nąć* = minąć: » Majątek zginie 
i uroda spłynie* Kieł. I, 142. 

Spochoba == » z ukosa* Pr. fil. V, 
887. 

Spochopa p. Spochowa. 

Spochopia= >z ukosa* Pr. fil. 
y, 887. 

Spochowa = » z ukosa* Pr. fil. V, 
887. » Brzegi kamienia... ścięte 
z pochopa* ib. z Bib.Warsz. 1841, 
IV. » Spochowa = ukośnie, po- 
chyło: stoi spochowa* ib. IV, 250. 
Por. Spachowy, Spochoba. 

Spocznąć: »Spocnąć = spocząć* 
Rozpr. X, 200. »Spocznył = spo- 
czął* ib. IX, 349. 

Spoczywać: » Słonko spoczywa = 
zachodzi (w czerwca)* Lub. II, 
217. 

Spoczywek = » spoczynek « Zb. 
I, 23. 

Spodek = >spód: spodek góry* 
Wrześ. 21. Toż Spr. V, 419. »Do 
spodka* Kam. 180. >0d spodku* 
Kuj. 1, 186. »Pod spodkiem* Rog. 
no 83. Pozn. I, 109. »Pod spo- 
dek* Zb. X, 177. >Na spodek* 
Święt. 435. Cisz. 152. » Na spod- 
ku* Choć. 84. Zb. V, 204. Zb. 
XV, 22. »Ze spodku* Kuj.1, 186. 
»Spodkiem* Wisła VI, 313. •Wle- 
źli spodkiem, lochami, do poko- 
ju* Cisz. 14. >Spodkę = spod- 
kiem, dołem* Rozpr. X, 202. 
»Spódkę stołu = zap. pod sto- 
łem* Cen. 66. || » Spodek* = 



200 



Spodniak — Spodzień 



część wewnętrzna: »We spodku 
skajy* Cisz. 12. »Na spodku pie- 
strzonka« Wisła II, 16. » Przybić 
zamek przy drzwiach od spodka 
= od wewnątrz* Ust. od A. Krvń- 
skiego. 1 1 > Spodek = spód wozu < 
Rozpr. XXVI, 394. || » Spodek 
= piernatc Kuj. II, 276. Toż 
Parcz. W temże znacz. >Spodk« 
PoW. 92. II » Spodek = suknia 
żeńska wełniana ciemna, obszyta 
galonkami* Pr. fil. V, 885. 

• Spodki = podeszwy* Udz. 
» Spodki = najniższe płazy w izbie 
nad podłogą « Spr. V, 419. || 

♦ Spodek = nieruchomy kamień 
młyński, na nim obraca się bie 
gunc ib. IV, 370. Toż Lub. I, 85. 
II » Spodek* = zadek, tyłek Cisz. 
189. 

Spodniak = » spodnia deska u wo- 
zu (w Krakows.)* Maz. III, 50. 

Spodniarka = > deska na spodzie 
wozu< Zb. X, 208. Toż Krak. I, 
176. Rud. 19. W temże znacz. 
Krak. IV, 237. || »Spodniarka = 
1, kawałek sukna, którym z we- 
wnątrz zakłada się dziurę w po- 
deszwie kyrpca 2, kobieta doku- 
czhwa i pyszałkowata, a zajmu- 
jąca niższe stanowisko społeczne* 
Spr. V, 419. 

Spódnica p. Spódnica. 

Spodnik p. Spodni k. 

Spodnisia p. Spódnisia. 

Spodnożk p. Bina. 

Spodny = > spodni* Was. 58, 62 
i 247. 

Spodobać się = podobać się: 
>Te rzeczy spodobały sie ij< Kuj. 
I, 123. > Bardzo mu się spodo- 
bała* ib. 125. W temże znacz. 
Zb. V, 249. Zb. VI, 109. Zb. II, 
41. Święt. 374. > Chociaż ja je- 
stem młoda, A to mi się chłop 
spodoba* Wisła VIII, 695. >Jenoś 
mi się moja pod tym spodobała, 
coś mi się na polu jak gąska 



bielała* Zb. IV, 149. Toż KieL 
II, 101. 

Spodobanie: > Dzie wczyno, spodo- 
banie w tobie, gdybyś mnie przy- 
jęła ku swojej osobie* Rog. n® 60. 
Podobnie ib. n° 61. »A to spo- 
dobanie ich nie pierwsze było* 
Kuj. II, 281. 

Spodobaniec = rodzaj tańca 
(opis) Was. 140. 

Spodorać » rolę ^ zorać po raz 
pierwszy* Pr. fil. IV, 288. 

Spodwodzić się = » podnosić- 
się* Pr. fil. V, 887. 

Spodziać się = »jednotliwe od: 
spodziewać się* Pr. fil. IV, 877. 
> Prędzej- by ja się był spodział 
martwym być w grobie* Rog. n® 
492. >Pociesenia nie mdm, w polu 
go nie siejem, pocies-ze mnie Boze^ 
skąd sie nie spodziejem* Wisła 
VIII, 221. Toż Zejsz. 77. Podo- 
bnie Was. 145. > Spodziać się* 
Rozpr. X, 231. »Klo się go zaś 
nie spodzieje, tego kijem przyo- 
dzieje* Rud. 120. »Bije sąsiada^ 
który sie tego nie spoździeje* 
Kuj. I, 222. »Nie spodziali się- 
owego szczęścia* Bal. 148. || 
• Spodziać się* = spostrzec się: 
>Cas mu chyżo leci, ani sie nie 
spodział* Mat. Szczep. 11. »Anich 
się nie spodział* Rog. n® 475. 
»Że się nawet nie spodział go- 
spodarz, kiedy go opuścili* Krak. 
IV, 233. II » Spodziać się a. spo- 
dzieć się* = domyślić się: »Ale 
któż się mógł spodzieć, kaj panny 
szukać* Krak. IV, 116. »Cyś sie 
Kasiu nie spodziała, coś se rutki 
nie nasiała* Sand. 23. »Żeby się 
nie spodział* = nie domyślił Tyg. 
ii. 1, X, 378. 

Spodziek= > spodek * Krasn. 308. 

Spodzień: > Idzie noc, idzie dzień, 
święć imię pod spodzień; jak się 
nie podrapię, to mię wstyd cały 
dzień. Miotła* Zb. VI, 6. 



Spodziewać się — Spolubió 



201 



Spodziewać się: » Spodziewając « : 
>A ja... spodziewając, wyglądając 
mego kochaneczka, łzami kropię 
łóżko moje* Wójc. II, 181. >Spoź- 
dziewać się« Kuj. I, 187, 283, 
284; ib. II, 276, 285. Kozł. 65, 
110. Zb. VI, 132. Pozn. II, 242; 
ib. IV, 15. Wisła I, 319. Łęcz. 
59, 80. Pr. fil. V, 888. » Dostał 
majątek, o którnym się nigdy nie 
spoździewał* Kuj. I, 128. >Spo- 
dziewać sie komu a. cemu: spo- 
dziewam sie latoś piknemu lnu; 
krzypota me popuściła, juze sie 
zdrowiu spodzićwam; gościom sie 
dzisiak spodzićwśm« Spr. V, 419. 

Spogardliwy = » wyrozumiały* 
Osip. 

Spobadać = » współczuć, umieć 
stawić siebie w czyjemś położe- 
niu* Wal. 83. >Spohadać = mieć 
współczucie dla cudzego cierpie- 
nia, litować się nad kim (Litwa, 
Ruś)* O. 

Spojrzeć: » Spojrzeć* Tyg. ii. 2, 
VIII, 199 (Sejny). »Spoźrzeć*: 

• Spoźrzał* Tyg. ii. 1, X, 7. || 
»Spozdrzeć*: »Spozdrzół« Derd. 
8. II »Sporżeć<: »Sporżę* Rad. 
II, 5. » Sporzy* Kolb. 24, 65, 67. 

• Sporzy* Zb. rV, 85. >Spórz* 
Zb. XI, 259. II »Sporzieć* Sand. 
234, 265. »Sporzić* Kozł. 22. 
Zb. III, 10. Kieł. II, 143. .Spor- 
zię* Kozł. 167. »Sporzi* ib. 34, 
52, 84. Maz. II, 5. »Sporzij* Zb. 
II, 226. Zb. IV, 139. »Sporział* 
Kozł. 22. Kolb. 303. >Sporziała* 
ib. 267. II »Spoźryć* Sand. 264. 
»Spoźrę« ib. 56. »Spoźrzesz« ib. 
210. »Spoźry* Święt. 168. »Spo- 
źryj* Sand. 223. »Spoźrał* Zb. 
IV, 97. Zb. VII, 15. »Spoźrała* 
Zb. IV, 130. Zb. X, 131. II .Spoj- 
źreć*: »Spojźrę* Krak. II, 500. 
»Spójźrę* Kieł. I, 176. »Spojzry« 
Oles. 176. .Spojzrała* Zb. IV, 
129. II »Spojrzieć«: »Spojrzię« 



Zb. IV, 137. II »Spojzdrzdć* Pozn. 
VI, 72. .Spojzdrzę* Rog. n® 248, 
455. Zb. VIII, 94. »Spojzdrzyj« 
Rog. n® 112. »Spojzdrzała* ib. 
nO 60. Pozn. IV, 263. || »Spoj- 
drzeć* : >Spojdrze* Wisła III, 647. 
II * Spojrzał za nią raz i drugi* 
= na nią Kuj. I, 279. »Spojrzał 
z oka na ojca* = z pod oka, 
z boku Ghełch. I, 21. »By wy- 
słał (mnie) dziatki swoje nawie- 
dzić, macochę tak złą sporzić* 
Kieł. II, 143. »Co ja spojźrę za 
innemi, główka mn'e boJi* ib. I, 
176. 

Spojrzdk = > rzut oka, spojrzenie, 
wzrok* Czark. 

Spojstrzec = » spostrzec* Pr. fil. 
V, 887. Toż Zb. I, 15 i 31 p. w. 
Plojnąć. Kai. 36. 

Spokładać = zorać pierwszy raz : 
• Sieją nakonicysku spokładanem* 
Święt. 2. 

Spokoić: » Doktorze, oj tkóry rany 
gois, co ty mego serca, panie, nie 
spokois* Zb. IV, 183. 

Spokój = >spokojność: daj mi spo- 
kój; nasłał we wsi spokój* Pr. 
fiJ. IV, 877. »Daj spokój* Bar. 
183. » Dajmy spokój .sobie* Oles. 
138. 

Spokojno = > spokojnie* Sand. 
269. 

Spokroś tego = >z powodu tego* 
Spr. IV, 382. 

Spolać się = »zespa!ać się: bo 
się na 10 wozów spolamy, jede- 
nastego się u was spodziewamy* 
Pozn. II, 298. 

Spolegliwy = » pewny, godny 
zaufania* Hue 327, 328. 

Spolityczny list = » ros. ispoł- 
nitielnyj list* t. j. wvrok egzeku- 
cyjny Pr. fil. IV, 250. 

Spolować = » ubić zwierza strza- 
łem, np. dzik spolowany, myśl.* 
Pr. fil V, 887. 

Społu bić = > polubić, pokochać: 



202 



Społa — Spomstować 



spolubila se młynarza jednego. 
Spolubid się = pokochać się: 
Jasio z Kasinką spoliibili się< Pr. 
m. V, 887. 

S p o ł a » a. spółka = zacierka z kar- 
toflami* Pobł. 142. W temże zn. 
.Spółka* Pr. fil. V, 888. .Spółka 
= pęcak (kasza jęczmienna) z gro- 
chem na rzadko* Krak. I, 135. 
Przem. 12. Wisła VIII, 596. 

Społecznie = społem: >Bedziewa 
spółecnie siali* Wisła VI, 313. 

• Wszystkim społecznie życzym 
serdecznie* ib. VIII, 69. 

Społecznością = społem: > Ży- 
czymy wszyscy społecznością* 
Pozn. II, 306, 309. 

Społem = > razem: » Twoje ręce... 
mnio obćjmały, gdyśmy społem 
sł.iwali* Rog. n0 271. »Wszakeś- 
my złego nic społem nie działali* 
ib. n° 273. W temże znacz. ib. 
nO 300, 416. II >Społem* = 
wspólnie, na spółkę: > Kupimy 
sobie społem wieś* Rog. n^ 315. 
>Gi, co mają, to społem, a ci, 
co nie mają, to też społem* Cinc. 
7. II » Społem* = wzajemnie: 

• Ojcowie społem (nam) wziąść 
(się) nie dali* t. j. pobrać się 
Rog. n^ 259. >Nik może... nie 
kochśł sie tak społem, jak Ma- 
rysia ze swoim chłopem < Zb. VII, 
58. 

Społownik = wspólnik : » Pszczół- 
ki, waju społownik zamiar = 
pszczółki, wasz wspólnik umarł* 
Hilf. 75. 

Społożyć się = włożyć się, wpra- 
wić się: »Tera sie tak na te kosy 
społozył, co go nik w koseniu 
nie przebiere. Konie sie tera spo- 
łozył y do pługa, dobrze mi cho- 
dzom* Spr. V, 419. 

S połóg = włożenie się, wprawa: 

• Nijakiego społogu ni mas do ro- 
boty = idzie ci niezdarnie* Spr. 
V, 419. 



Społu = » razem, np. pojderay spo- 
łu* Spr. IV, 360. W temże zn. 
Zb. VII, 27. Del. 123. 

Spomiatać = porzucić, poronić 
(o krowie cielnej) Zb. VI, 226. 

Spomierzenie = zamiar zabicia: 

• Gorse twoje spomierzenie, miźli 
ojca, matki uderzenie* Wisła V, 
757. Por. Spomierzyć się. 

Spo mierzyć się = zamierzyć się, 
grozić: > Matkę zabić chciała. Je- 
sce-ci i nie zabiła, dopirom sie 
na nium spomierzvła« Wisła V, 
757. 

Spominek = • wspomnienie * Święt. 

Spomnąć = wspomnieć: > Spomnąć 
to miło* Rad. II, 71. »Spomnę- 
ła* Wisła III, 586. »Spomnąn* 
Zb. VII, 9. »Spómnij* ib. 8. Toż 
Zb. V, 225. »Spomnij se o Bogu* 
Zb. IV, 98. 

Spomnieć se = > przypomnieć so- 
bie* Rozpr. XX, 434. 

Spomo żenię = zap. naprawa: 

• Tyla kęsów drzewa, co na spo- 
możenie tego budynku trzeja* Ust. 
z Jaworza. 

Spomóc = wspomóc: > Niech cie 
spomoże* Pozn. VI, 171. >Daj 
mnie, mamo, daj mnie, cym nddali 
mozes, bo mnie blizko sobie ni- 
cem nie spomozes* Wisła VIII, 
214. II > Spomóc* = obdarzyć: 

• Może mnie Bóg spomoże młodym 
młodzieńcem* Kuj. I, 288. || 

• Spomóc = pomóc sobie, dać 
radę np. nie może spomóc* Pr. 
fil. V, 887. II •Spomóc* = po- 
radzić komu, zmóc kogo: »We- 
źniewa sie na noże, kto kogo spo- 
może* Wisła VI, 568. || •Spo- 
móc komu co = dać zły przy- 
kład, nauczyć Czego złego (o dzie- 
ciach): po coś mu to spomóg?* 
Spr. IV, 31. 

Spomstować = »zwymyślać: spo- 
mslował mnie = nagadał mi obelg* 
Krak. IV, 317 p. w. Pomstować. 



Sporaszczony — Spory 



203 



"Spo msze zony = » zmęczony, spo- 
niewierany* Pr. Cl. IV, 260. 
S pomścić się = »1, zemścić się 

2, zmęczyć się, spracować się 

3, zdobyć się na co, nabyć z tru- 
dem np. spomśeił się na konia < 
Pr. fil. V, 887. 

Sponalewać = nalać: >Dam ja 
sobie sponalewać do skleniców 
wina« Rog. n^ 45. 

Sponcer p. Spancer. 

Sponica p. Spódnica. 

Sponiewierać: »Nie slćram ko- 
ników... niżli cię dziewcyno w ni- 
wec sponiewieram* Krak. II, 460. 
»DuzG sie sponiewierać (zmar- 
niał, steraj się) Zb. VII, 75. »Spo- 
niewirać cJeka = zgromić, na- 
krzyczeć« Rozpr. XX, 434. 

Sponirować: > Kotlet sponirować 
= osypać bułką lub sucharkiem* 
(Nie podano, zkąd wzięte). 

Sponiterować p. Spenetro- 
wać. 

Sponka = » węgieł: robić pakę na 
sponkę t. j. zarzynając brzegi de- 
sek, aby jedna w drugą wcho- 
dziła* J. Łoś. 

Spopaść: »Spopaś kogo sobie = 
zmówić się na kogo, uwziąć się, 
wziąć kogo za przedmiot szykan* 
Święt. 

Spoponić się = » zmęczyć się, 
zmordować się« Pr. fil. V, 888. 

Spor = > porządek, powodzenie: 
u niego bo jestuj we wszytkiem 
spor doma, to dlatego jon ma 
spor we wszytkiem* Osip. »Zły 
dni... wszelki spor odejmują* Wi- 
sła V, 503 (rus.). »Spor = po- 
śpiech* Pr. fil. IV, 877. II .Spo- 
ry* (?): > Jednego nam spory (?) 
zabili* Fed. 216. 

Sporachy = > spory, dość duży: 
sporacha juz dziewcyca* Pr. fil. V, 
888. 

Sporawy = » spory* Kopem, rę- 
kop. 



Spornaski = » spory: owies juz 
spornaski* Pr. fil. ^/', 888. 

Spornia: » Ku sporni = ku ścianie 
przeciwległej słońcu; odbijającej 
promienie* Pr. fil. V, 888. 

Sporny: » Sporny* Rozpr. XII, 21. 
> Sporny = spory: mam spornego 
synka* Pr. fil. V, 888. || »Spor- 
ny = prędki, szybki* Czark. 
> Sporny = pośpieszny; niesporny 
nie nadający się * do pośpiechu* 
Pr. fil. IV, 877. II » Sporny* = u- 
party: »Was ojciec bili, boście 
sporni byli* Rog. n®401. » Sporny 
= uparty: sporny chłopek — któ- 
remu nie można poradzić; sporna 
robota polna — jeżeli rola chwa- 
stem zarosła; sporne drzewo — 
trudne do rąbania* List Ginciały. 
» Sporne to jak cierni* Cinc. 35. 
Toż Rozpr. XII, 21. » Niesporny 
= niespory* Petr. || » Sporny == 
sprzeczny* Pr. fil. V, 888. 

Sporo = »dość dużo* Spr. IV, 31. 
» Sporo = dużo* Udz. Mil. || 
» Sporo = prędko* Rozpr. X, 221. 
Toż Zb. IX, 56. Spr.V, 419; ib. 
122. Mil. >Było im tera o kielo 
sporzyj iść* (raźniej) Rozpr. X, 
259. »Jak w gromadzie, to spo- 
rzej (łatwiej), — jak samemu, to 
gorzej* Krak. IV, 255. » Sporzy 
= prędzej* Spr. V, 419. »Nie- 
sporo = niezręcznie, niewygo- 
dnie* Rozpr. XI, 189. 

Sporować = > wystarczać: niespo- 
ruje mi jadła dla dzieciów* Spr. 
V, 122. »Nie sporuje mi sie = 
nie zdarza się, niestosowna pora* 
Wisła III, 89. 

Spory = >dość duży* Spr. IV, 31. 
Rozpr. XI, 189. »Spory = wielki* 
ib. XX, 434. Stopień wyższy: 
• Sporszy* Nadm. 162. » Spory 
cas = długo* Zb. VIII, 301, 302. 
II > Spory = 1, wystarczający na 
długo 2, podzielny: żyto spore do 
chleba* Mil. || » Spory = 1, skory 



204 



Sporysz — Sposób 



2, sylny, wnet gJód zaspakający, 
[)Ożywny (o artykułach spożyw- 
czych) < Swięt. 

Sporysz: > Sporys = nazwa trawy, 
w pieśniach napotykana* Pr. fil. 
IV, 877. > Sporysz a. sporzyśc = 
rośl. podróżnik, Gichorium, Weg- 
wnrU Lub. II, 160. || > Sporysz 
a. }=rłownica żytnia, por = Secale 
cornntuni« Pleszcz. 115. Toż ib. 
128. » Sporys = choroba kłosa 
żytniego* Pr. fil. IV, 877. || » Spo- 
rysz = owoc leszczyny lub t. p. 
powstały ze zrośnięcia się dwóch 
lub więcej pojedynczych orzechów 
w jedno ziarno* O. 

SporYSzek = rodzaj rośliny Zb. 

VC 310, 205. 
Sporządca: wyraz nieobjaśniony 

Rozpr. IX, 32Ó. 

Sporządzać = » naprawiać* Fed. 
409. 

Sporządzić = naprawić: »Guber- 
nanlka... potargała chustkę i idzie 
z płaczem, czyby kto tej chuste- 
czki nie sporządził* Krak. IV, 72. 
W temże znacz. ib. 73. || •Spo- 
rządzić się* = zrobić nieporzą- 
dek: » Utarła jednym z nich (pla- 
ckiem) tyłek dziecka, gdy się spo- 
rządziło* Święt. 332. 

Sporze = prędko, żwawo (może = 
sporzej?): >Dary swoje sporze 
składają w oborze* Rad. I, 86. 

Sporzy ć się = spierać .się : » Za- 
frasowali się okrutnie bracia, a po- 
wracając do domu sporzyć się ze 
sobą wzięh, któremu teraz iść 
w drogę* Zmor. 5 (Mazowsze). 

• Spożyć się* zam. »sporzyć się*: 
>Pan powiada tak: Daruje ci pań- 
skie do samy śmierci, ino mi ten 
torbę dej. Tyn chłop ni móg sie 
spożyć, tak wzion ten torbę, temu 
panu dał* Zb. XI, 111 (Olkuskie). 
II > Sporzyć się* = darzyć się: 

• Młoda... rozdaje chleb ubogim... 



aby jej się samej chleb darzył 
i sporzył* Pozn. I, 191. 

Sporzysko: »Sporzf^sko = sporek, 
świniokrop, świńska trawa, rdest 
ptasi, Polygonum aviculare< Pobł. 
92. 

Sporzyśc = •korzyść, pożytek* 
Mil. •Sporzyśc = korzyść, wy- 
goda* Chełch. I, 131. •Sporzyśc 
= sporność, pośpieszność, np. ro- 
bota bez sporzyści, czyli niemo- 
żliwa do pośpiechu; gdy w zbożu 
dużo ostu , żniwo sierpami idzie 
'bez sporzyści' t. j. marudnie* 
Pr. fil. IV, 878. II »Sporzyść* 
p. Sporysz. 

Sporzyzna = przyrost: > Konopie 
sadzą dla włókna 'wele sporzyzny*, 
t. j. do lnu dodają, żeby mieć 
więcej przędzy* Zb. VIII, 257. 

Sposobi czek, Sposobik p. Spo- 
sób. 

Sposobny = •umiejętny, zdolny,, 
zdatny* Mil. W temże znacz. Zb. 
VIII, 254 i 312. Chełch. 11,113. 
Pr. fil. V, 888. »Do nicego nie 
sposobny* Fed. 353. •Żebyście 
byli sposobni, ochocy, niewymo- 
wni do prowadzenia stadka tego« 
Wisła VII, 336. • Sposobny = zrę- 
czny, zwinny, zdatny, zdolny* 
Święt. » Kowal go bardzo lubiuł, 
bo był wsędzie sposobny* ib. 409. 
II >Spusobny = porządny* Hoff 
41. 

Sposób: •Tam niepodobne miejsce 
(na młyn nieodpowiednie) w żo- 
dnym sposobie* Kuj. 1, 175. •Nie 
.sposób a. a cyć to sposób = nie- 
podobna* Mil. > Matkę niby chciał 
częstować, ino sposobami zagady- 
wał, pylając się o swoje żonę* 
Krak. IV, 182. •Na taki sposób^ 
zęby ona łaziła za nami, toby my 
ji darowali życie* ib. 36. •Na 
jaki io sposób, ze ty się taką 
brzydźką robis?* ib. »Nie mogą 
innego sposobu wziąć, ino to dzie- 



Spostraec się — Spozorowad 



205 



iko oddać dziadkom « ib. 17. > Że- 
bym ja wiedział o tern sposobie, 
co to za moje trudy pan mnie 
tak zapłaci* Chełch. I, 230. •Spo- 
sób do życia mieć* Glin. III, 130. 
» Zkądeś ty takiego sposobu wzion « 
Zb. XV, 18. »Jest tu nas 12, 
a w stajni na koniu trzynasty. 
E, to na taki sposób, to i wam 
dam (wódki)* ib. 37. || >Sposób 
= mionie, majątek* Mil. Pobł. 
92. Wisła II, 756. »Ostatnim spo- 
sób mojemu bratu ulraciuł* Chełch. 
I, 107. »Bojeli sie pozycyć mu 
swoich ostatnich sposobów* ib. 
112. II » Sposób, sposobik, spo- 
sobiczek = posag* Mil. »Albo 
panna ma sposób, albo nie ma 
żadnego sposobiczku* Wisła II, 
758. 

Spostrzec się: » Uciekł jeden... 
a domyślając się, że już spostrze- 
gli się za nim, wlazł w wodę* 
Bar. 40. 

Spostrzegawczość = » umieję- 
tność postrzegania, robienia spo- 
strzeżeń (nie ludowe) Wisła VII, 
368. 

Spotkać = znaleźć: > Spotkały bu- 
telkę w tym sianie* Zb. VIII, 311. 
• Spotkał im się żołnierz* Zb. VI, 
256. 

Spotknąć -= > spotkać: jak go kto 
spotknie* Pr. fil. IV, 250. 

Spotrafić = » potrafić* Pr. fil. IV, 
250. łSpotrafiemy* Lub. I, 179. 
»Tym literom niewiele rozumieć 
społrafię* Konopnicka, Na drodze. 

Spotrudna=:- » z trudnością, rzadko 
kiedy: w gospodarstwie trzeba ro- 
bić i spotrudna biało chodzić* 
Pr. fil. V, 888. »Zpotrudna = 
ciężko, trudno np. zpotrudna się 
uda = trudno, aby się podobało* 
Kuj. II, 279. >Zpotrudna= rza- 
dko kiedy: zpotrudna się zdarza* 
Zb. 1, 32. 

Spoturać = » zbezcześcić, nie zwra- 



cać uwagi* Pr. fil. V, 888. •Spo- 
turać = sponiewierać: sponiewie- 
rałeś mie, i jd cie spoturńm* 
Rozpr. X, 297. 

Spoty czka p. Spotyka. 

Spotyka = »zła przygoda* Tyg. 
ii. 2, V, 78 (rus.). •Spotycka pana 
z żydem: Skąd ty żydzie? Z Przy- 
tyka* etc. Pieszej^. 174. >Spotyki 
= spotkanie: chodzić na spoty- 
ki< Osip. 

Spotykać się: »Wilk Ićzie. Spo- 
tykają sie, ale liska stęka* Cisz. 
308. 

Spować = > sypiać* Rozpr. X, 200. 

S p o w ę d r o w a ć = iść na wędró- 
wkę: Gdy spowędrujemy, którędy 
pójdziemy?*' Kętrz. 67. 

Spowiadać się: »Spowiedać się* 
Kozł. 199. »Spedać sie* Święt. 
> Spowiadać -bych sie tego mu- 
siała* Rog. n° 291. » Grzechów 
się swoich spowiadali* Zb. III, 
29. 

Spowić = powić, urodzić: •Do- 
wiedział się, że żona spowiła mu 
syna* Pozn. VI, 198. 

Spowiednica = konfesjonał* Zb. 
I, 23. 

Spowiedzieć się = powiedzieć: 
»Chtórny jes najstarsy? Oni mu 
spowiedzieli się, który* Pozn. VI, 
59. » Także się spowiedział temu 
staruszkowi o swoich wszystkich 
dziejach* ib. 175. 

Spowiedź: » Umyślała se iś na spo- 
wiedź* (do spowiedzi) Święt. 499. 

Spowieka = »z pod oka: wtem 
spojrzała spowieka, i ujrzała czło- 
wieka* Pr. fil. IV, 250. 

Spozierać: » Spozirać = spoglą- 
dać* Rozpr. XX, 434. 

Spozimek = > początek wiosny* 
Kuj. II, 276. W temże znacz. Zb. 
VIII, 77. Pozn. III, 227. Por. Na 
s p o z i m i u. 

Spozorować = » dostrzec, spo- 
strzec* Święt. 32. 



206 



Spoździewaó się — Spórkować 



Spoździewad się p. Spodzie- 
wać się. 

Spożyć się p. Sporzyć się. 

Spożytkować = » skorzystać « 
Pieszcz. 43. > Spożytkować = 
zjeść: oni to spożytkowali ze sma- 
kiem* Cisz. 44. 

Spód: > Złapałem rybkę... płynący 
po spodzie* Kuj II, 25. || >Spód 
= przycieś, podwalina* Zb. VII, 
101. 

Spód a?: >0d spody = od spodu* 
Wisła I, 318. 

Spódnica (suknia spodnia): •Spó- 
dnica* Wisła VI, 492. >Sponica< 
Rozpr. IX. 214. Zdr. >Spodnisia* 
Święt. 78 i 83. || .Spódnica = 
deska na spodzie w^ozu * Pozn. I, 
110; ib. III, 138. Toż Zb. II, 10. 

Spódniczek: > Panna nie miała... 
prócz koszulki i spódniczka nic 
więcej* Kuj. I, 40. > Kasinka się 
tak bardzo zalękła, i na ręby 
spódniczek oblekła* Lip. 180. Toż 
Zb. VIII, 73. » Miałam spódniczek, 
niby sałtyska* Pozn. V, 205. 

Spódniczysko: » Moja Maryś, daj 
mi pyska, dam ci nowe spódni- 
czysko; w spódnicy ci ładnie bę- 
dzie* Kolb. 413. 

Spódnik = > spódnica 
250. Toż Kuj. I, 65 
znacz. ib. 92 i 220; 
Łęcz. 15. Pozn. I, 61 
160 i 364: ib. III, 23, 122,124, 
156; ib. VI, 270. . Wpadła w rzć- 
kę, zamoczyła spódnika* ib. IV, 30. 
»Spodnik* Lip. 104 i 141. Derd. 
69. 

Spólnica = » sąsiadka* Rozpr. X, 
302. »Spólnice = sąsiadki na 
jednej roli* Zb. Xli, 193. 

S p ó 1 n i k = 1 , współwłaściciel domu 
lub niepodzielnego jrrunlu 2, naj- 
bliższy sąsiad* Wrześ. 21. >Spól- 
nik = sąsiad* Rozpr. X, 302. 
Toż Spr. 'iv, 350 

Spólować = > nadawać się , być 



Pr. fil. IV, 

W temże 

ib. II. 14. 

ib. II, 35, 



do twarzy: to mu spóluje* Pr.. 
fiL V, 888. 

Spólstwo = » sąsiedztwo* Rozpr. 
X, 302. 

Społeczność = » współka, wspól- 
ność, przedmiot wspólny: mówiuł^ 
że paświsko to społeczność, t. j. 
wspólne* Pr. fil. V, 888. 

Społeczny = » wspólny* Pr. fiL 
V, 888. Toż Kud. 

Spółek = spółka: »Kupićcozkim 
do spółku* Ust. z Mińska powia- 
towego. 

Spółka p. Społa. 

Spółko w ać się == trzymać co na 
spółkę: >Baba... nasiała prosa. 
I posła do djabła, ze będzie sie 
spółkować * (polem ułożyła się, ze 
weźmie wierzch a djabeł spód) 
Rad. II, 197. 

Spółować się = > zrównać się* 
Pieszcz. 43. 

Spółtosi: »I przyjechali spółtosi 
z wojny, i pytali sie gospody spo- 
kojny* Kozł. 87. (Por. »I przy- 
jechali potocyli z wojny i pytali 
sie gospody spokojny* ib. 88. >Da 
jechali deputaci z wojny* Wójc. 
I, 103. Oles. 435. Pauli 108. 
» Jechało trzech żołnierzy z wojny* 
ib. 105. > Przyjechali desperacy 
z wojny* Sand. 129). 

Spór żytni: > Ciężko rodzącym, za- 
miast herbaty, dają liść rozma- 
rynu, spór żytni a niekiedy i bur- 
.sztvn tłuczony* Juc. 331. 

Spora = >upór* Rozpr. XII, 47. 
» Spora = 1, opór 2, człowiek 
sporny, niem. trolzkopf* ib. 103. 

Spórka = > sprzeczka, kłótnia* Pr. 
fil. III, 498. W temże znacz. ib. 
V, 888. Pieszcz. 43. » Spórka = 
pomoc* Swięt. W^ temże znacz, 
ib. 258. Wisła III, 26. » Spórka 
= korzyść, zysk: spórka z dzie- 
cek* Rozpr. XXVI, 394. 

Spórkować = » kłócić się, sprze- 



Sporny — Sprawić 



207 



czad się< Pr. fil. III, 498 Toż 
ib. V, 888. 
Sporny p. Sporny, Spora. 
Sprać = >zbić< Swięt. Toż Spr. 
IV, 370. » Znowu go lak sprdł« 
Cisz. 154. W temże zn. ib. 219. 
Święt. 382 i 413. 
Spraga: »Spraga = krzywda: on 
mu la sprśgi nie zrobi, bo mu je 
ociec « Spr. V, 419. || » Spraga 
a. sp rożka = miejsce w płocie 
żerdziowym, dające się rozsuwać 
dla przejścia* Ust. z Lidy. 
Spragniący = spragniony: >0n 
był spragniący spania « Cisz. 300. 
Spraszać = prosić: » Posła na 
wsiny sprasać rodziny; juz ij na- 
prosiła* Kozł. 215. Toż Zb.YIII, 
268. » Spraszać się = 1, prosić 
2, targować się« Pr. fil. IV, 250. 
» Spraszać się = wypraszać się* 
ib. V, 888. »Ten się spraszał, 
zęby nie opowiedać, ale pan nie 
wierzył i furman ni móg sie ni- 
jak sprosić* Wisła VIII, 226. 
>Żyd tymczasem sprasza się żan- 
darmowi* Święt. 91. 
Sprawa = »1, sprawa sądowa 2, 
uprawa roli* Zb. II, 239. || 
» Sprawa = przyrząd, instrument: 
zanieś ty godzinki (zegarek) do 
godzinkarza; on już tam md ta- 
kom sprawę, że to hnet naprawi* 
(może raczej: sposób, sprawność, 
zręczność) Pr. fil. IV, 288. || »Ko- 
chaj mnie, ja ciebie, nie żyjmy 
bez siebie; czy na łożu, czy na 
ławie, wszystko to po jednej spra- 
wie* Rog. n^ 330. (Parobek mówi 
do wikarego, siedzącego na piecu:) 
>A czy to tam dla księdza spra- 
wa?* Kuj. I, 170. >A bodaj w ten 
zamek pierony trzaskały; ni miał 
ci ta, ni miał mój wianyszek spra- 
wy* ib. 301. »Juz to po sprawie, 
utopiłaś swój wianecek w Radom- 
skim stawie* Zb. IV, 255. 
Spraw^dy? = * czy rzeczywiście tak 



jest? Sprawdyl = tak jest w sa- 
mej rzeczy* Osip. 

Sprawdzić = wykonać: »Kapa- 
lusz im jednak nie spraudziuł, co 
oni myśleli* (mowa o cudownym 
kapeluszu) Pozn. VI, 354. > Spra- 
wdzić rzecz = wykonać* Wisła 
III, 89. » Sprawdzić się = do- 
trzymać słowa* Pr. fil. V, 888. 

Sprawiać= > przygotowywać : spra- 
wiać rybę = przygotowywać do 
gotowania* Pr. fil. IV, 878. •Spra- 
wiać ugór* Zb XIII, 153. > Spra- 
wiać grunt* Zb. XIV, 149. || 

• Sprawiać = wyprawiać: •Śmie- 
chy sobie sprawiam z dziada = 
śmieję się, żartuję* Zb. II, 237. 
II > Sprawiać się* : »Bydlesięnie 
sprawia = nie chce jeść dobrze* 
Gluz. 486. II >Spiawiać się = 
uniewinniać się* Zb. II, 253. 
W temże znacz. Beld. 113. Święt. 
424. 

Sprawianka: » Odsypowiać spra- 
wiankę pod oziminę* = orać 
Kam. 57. 

Sprawić = uczynić, zrobić: »Ty 
to sprawisz, że ten pj^ac prze- 
niesiesz* Pozn. VI, 60. »Zeby mi 
to (światło w izbie) kto sprawiuł* 
Zb. VIII, 801. II »Sprawić* = 
naprawić: >Jak sic połamało (ko- 
ło), trza go sprawić* Zb. X, 266. 
»Mój gospodarzu, dajcie ją (zła- 
maną nogę u pługa) sprawić* 
Rog. n° 179. II » Sprawić* = 
uprawić: »Ja mu rolę sprawił* 
Zb. IV, 136. II » Sprawić* = 
przyrządzić: >Sprawze... baranka 
i uwarz* Wisła VI, 141. » Jasiek 
sprawił tłuste raki* Zb. IX, 20. 

• Sprawić dyl = przyciesać bok 
dyla, aby go zrównać z płaszczy- 
zną* całej ściany* Pr. fil. IV, 
878. II » Sprawić «= spełnić, za- 
łatwić: >Ptlaj, gdze ja przyda do 
legnićniii. Wón rzek, wón bf" je- 
mu to sprawił* Hilf. 91. >Ja mum 



208 



Sprawiedliwie — Sprorokowad 



parę sprawunków... a jak spra- 
wie, to i sum przyńde* CheJch. 
II, 14-8. >Ona nie wysła, posła 
posłała: a mój miły pośle, sprawze 
mi lak zacnie, jak i ja sama< 
Kieł. I, 126. II .Sprawić* = 
zain. spławić?: »Pszeniczka mi 
się iirodziła, oj da sprawiłem do 
Krlońska (= do Gdańska)* Wójc. 
11,235. II > Sprawić = uchodzić: 
jakie hflo twoje żniwo? ows li- 
chy, ale ż^to jeszcze sprawi* 
Pobł. 92. II » Sprawić się* =zap. 
postępować: »Pamiętaj-że (panie 
młody), byś się zacnie sprawił, 
ażeby wam Pan Bóg błog05^ławił* 
Wójc. II, 48. 

Sprawiedliwie = > prawdziwie, 
naprawdę* Pr. fil. V, 888. Toż 
ib. IV, 878. »A kiej sprawiedli- 
wie w oknach się świćci* Kozł. 
SU. 

Sprawiedliwość = prawda, słu- 
szność: >Po sprawiedliwości* = 
po prawdzie, według słuszności 
Sand. 268. Kam. 73. »Na spra- 
wiedliwość nie mam ani trojaka 
przy duszy* = naprawdę ib. 114. 
» Mieliście sprawiedliwość = mie- 
liście słuszność* Kuj. II, 278 
p. w. Wola. 

Sprawiedliwy =:r: > prawdziwy; 
panna sprawiedliwa = niepoka- 
lanej cnoty dziewiczej* Pr. fil. IV, 
878. » Dziewczyna niesprawiedli- 
wa* (== uwiedziona) Wisła IX, 131. 
• Sprawiedliwy = prawdziwy* 
Ust. z Litwy. » Sprawiedliwy ko- 
zak = prawdziwy* Roczn. 237. 
>Ze i to niesprawiedliwa gadka 
moja* Kam. 21. » Miska sprawie- 
dliwa, to się sama obraca* (uczci- 
wa, rzetelna) Kuj. I, 48. »Naj- 
sprawiedliwiejszy* Pozn. VI, 58. 

Sprawnie = >dużo, dosyć dużo* 
Zb. I, 53. Toż Udz. 

Sprawny = > zwinny, zręczny, do- 
brze się sprawiający* Pr. fil. IV, 



878. »Pyta, jakem sprawna w do- 
mu* Rog. n<^ 99. » Złodzieje przy- 
jęni Maćkową i myśleli, że óna 
jaka sprawna* Kuj. I, 172. || 

• Sprawny = duży* Sab. 136. 

• Sprawny = dający się łatwo 
utuczyć np. wieprz sprawny* Mil. 

Sprawować = wyścigać przez pro- 
ces: »Któsi załozół prawo, ze ik 
z tego gruntu sprawował* Zb. V, 
257. 

Sprawunek = »prezent pana mło- 
dego dla panny młodej * Maz. V, 
200. 

Sprażyć = zagrzać , ugotować : 
» Sprażyć gorzałkę z miodem* 
Kam. 143. 

Sprentny »a. spryśny* == sprytny 
Cisz. 259. 

Sprędka p. Prędko. 

Spręsować = » swawolić, doka- 
zywać* Pr. fil. IV, 878. 

Spręsowanie = » swawolenie* 
Pr. fil. IV, 878. 

Spręsowny p. Spręśnik. 

Spręsy = » figle, swawola* Pr. fil. 

IV, 878. 
Spręśnik »a. spręsowny = szpryne, 

figlarz, swawolnik, urwis* Pr. fil. 

IV, 878. 
Sprężyna: >Prężyna* Rozpr. IX, 

283. II » Sprężyna = ogon orła, 

myśl.* Pr. fil. V, 888. 

Sprociwić się = sprzeciwić się: 
>Bóg ji sie nie sprociwił* Wisła 
VI, 141. > Baran sie temu nie 
sprociwił* ib. 143. 

Sprofitować = zyskać: »By mu 
dali sposób, jak się ma kierować, 
chcąc co sprofitować* Oles. 136. 
»A umiesz ty prosić Pana Boga? 
Umiem: bądź miłości w niegrze- 
sznej duszy mojej. Coniebądź spro- 
fitowałeś* Beld. 38. 

Sprorokować: »Tyś, dziewecko, 
nie czyściejsa, dziewięcioroś dzia- 
tek miała... Goś za prorok, spro- 



Sprosić się — Sprzątka 



209 



rokować, coś moje działki zracho- 
waN Rad. I, 101. 

Sprosić się = >uprosićsię« Sand. 
265. > Sprosić się = wyprosić 
się« Pr. fil. V, 888. >Nie sprosi 
się (baba), choćby z litością za- 
wodziła* Kam. 61. W temże zn. 
WisłaYIII, 226. Por. Spraszać. 

Sprosiny = » zapraszanie gości na 
gody weselne* Zb. I, 92. W temże 
znacz. Pozn. III, 170. Fed. 49. 
Zb. XIV, 116 (opis). 

Sprostać: > A każdy śpiewał i spro- 
śtdł, aby co dostał* Kęlrz. 71. 

Sprostować się = wyprostować 
się: >Kiej ją Kuba puściuł z rąk, 
gruska (grusza) sie sprostowała < 
Święt. 390. 

Sprościć = » poradzić, poprawić, 
przyganić: nie bój sie, oni cie ta 
sproscom* Spr. V, 419. || > Spro- 
ścić się* = wyprostować się: 
»W języku niina kości; jak sie 
zegnie, tak sie sprości* Zb. VII, 
101. »Jak sie zegnie, lak sie 
sprości (usprawiedliwienie z za- 
rzutów słownej obelgi)* Święt. 
684. 

Sproście = » prawie* Spr. V, 419. 

Sprośny= prosty, nieuczony : » Pro- 
szę was tego za złe nie mieć, 
moich sprośnych słów wyrozu- 
mieć* Pozn. II, 244. 

Sprowadzić: >Sprowadziłech (zmar- 
nowałem?) ładny wiek* Zb. IV, 
206. 

Sprowadziny = » uczta przy wpro- 
wadzeniu się do nowo zbudowa- 
nego domu* Pr. fil. V, 889. 

Sprożka p. Spraga. 

Spróbunek: »Na spróbunek* = 
na próbę Kam. 43. 

Spróchniałka: >Spruchniałka = 
drzewo spruchniałe* Krak. IV, 321. 
»Ze spruchniałek ulepiułem se 
ciupę* ib. 112. >Mas budynecki... 
sarae spruchniajecki* Zb. XIV, 
114. II > Spróchniałka a. gajówka 

aiownik T V 



= próchnica, glinka burawa: grunt 
po wyrąbanym gaju* Ust. od Ol- 
kusza. 

Spróchniatka: »A ona umarła 
wczora od wieczora, w ziemi leży 
spruchniatka* Rog. n® 296. 

Spr y eh = » spryt, zdolność* Wrześ. 
21. W temże znacz. >ŚprYeh« 
Rozpr. X, 302. 

Sprycha = » część składowa koła « 
Rozpr. XI, 189. » Sprycha :^ 
szczebel w kole* Spr. IV, 333. 

Sprychta = >mysz* (w ziigadce) 
Cisz. 358. 

Sprykować = » ścisnąć* Mil. 

Spryskać się = popękać: »0d 
multana Krukowi szabla się spry- 
skała* Wójc. II, 276. 

Sprysnąć = skoczyć: »Z konia 
spryśnie* Pozn. II, 242. Toż ib. 
IV, 159. Łęcz. 74. »Z konika 
spryśnie a. zbryźnie* Maz. III, 
257. 

Spryszczyć się = > usmażyć się, 
upiec się* O. 

Spryśny p. Sprentny. 

Sprytucha »a. spry tuszka = Cglar- 
ka< Ust. z Ukrainy. 

S p r y z a : » Sprf^za, pryza, prychna 
= panna lubiąca się stroić* Pobł. 
92 

Sprzączka: >Przącka« Wisła III, 
578. >Sprzecka« Dyg. >Sprząs- 
cka* Czark. 

Sprządki = zap. wspólne przędze- 
nie: >Zesły sie dziwki na sprzon- 
dki. To było ze soboty na nie- 
dziele... dziwka od tego gospoda- 
rza, co bvłv sprzondki, powiada* 
Zb. XI, 125. 

Spr za gać się p. Sprzęgać się. 

Sprzątacz: »Spizą°tac == ten co 
ściąga, kradnie* Rozpr. XXVI, 
394. 

Sprzątek = sprzęt, zbieranie: 
>Sprzątek siana* Kam. 69. 

Sprzątka = »rośl. kmin polnv* 
Hilh 181. 

14 



210 



Sprzążnik — Sprzęt 



Sprzążnik = » gospodarz, mający 
jednego konia, którego sprzęga do 
pary z koniem pożyczonym od 
drugiego gospodarza* Pr. fil. V, 
888. Toż Rozpr. X, 302. Wrześ. 
21. W lemże znacz. »Sprzężnik« 
Spr. IV, 313. Rozpr. XXVI, 394. 
• Sprzęźnik* Święt. 408. 

Sprzeciw = apelacja, protest: »0d 
wyroku założono sprzeciw* Nowa 
Reforma 1895 r. 

Sprzeciwiać się: »Żabaznoumu 
szła do gęby, a ten ją ręką od- 
garnie: idźże paskudna żabo, bę- 
dziesz mi się do gęby tu sprze- 
ciwiała!* Pozn. VI, 11. II •Sprze- 
ciwiać się«: »Różę, albo jak się 
rana sprzeciwi, leczy okadzanie* 
Wisła IV, 880. »Jak kołtun cze- 
sać albo myć, to sie sprzeciwia 
i gorzej łamie* ib. 881. 

Sprzeciwu a = » przeciwnie* Kuj. 
II, 279. 

Sprzęci w nik = wróg: > Bo w tem 
lesie rozbójnice. Matki Boskiej 
sprzęci wnice* Kozł. 249. 

S p r z e c i w n y = przeciwny, nierad : 
>Sprzeciwni temu J)vli« Kuj. I, 
128. 

Sprzecka p. Sprzączka. 

Sprzeczać = » sprzeciwiać, kłó- 
cić* (sic!) Sab. 136. 

Sprzeczka ». p rzeczka = poprze- 
cznie zorana część gruntu, orka 
w poprzek* Krak. IV, 322. 

Sprzecanąć się: » Sprzecne się 
(posprzeczam się) casem z żoną* 
Zb. II, 237. 

Sprzeczny = > przeciwny, sprze- 
ciwiający się* Kuj. 11,276. •Sprze- 
czny = niezgadzający się* Rozpr. 
XI, 189. »Sprzycny = lubiący 
się kłócić* ib. IX, 214. Toż Fed. 
409. Spr. IV, 382. .Ja panu nie 
chcę być sprzeczna* (me chcę 
zaprzeczać) Kuj. I, 48. || .Sprze- 
czny = trudny, twardy, oporny: 



tam, to ziemia jałowa, sprzeczna* 
Krak. IV, 321. 

Sprzeczyć = >w poprzek iść; 
sprzeczyć rolę = zwlec ją bro- 
nami na poprzek* Krak. IV, 321. 

Sprzedacz = sprzedaż : > Co pan 
ma na sprzedać?* Chełch. I, 94. 
»Na sprzedacz* Ust. od Kozienic. 

Sprzedaj = »sprzedaż* Święt. 
Toż Rozpr. X, 237. »Bracisek mu 
krowę do spsiedaju oddaje* (po- 
wierza do sprzedaży) Zb. VII, 56. 
> Na sprzedaj* Krak. IV, 61. Pozn. 
VI, 352. Świderski, Wieś Wisła 
27. Święt. 20. W łemże zn. »Na 
sprzedej* Pr. fil. IV, 250. 

Sprzedając = .sprzedawać* Pr. 
fil. V, 889. 

Sprzeka = .sprzeczka, kłótnia* 
Kam. 118 i 136. || .Sprzeka = 
ten, co lubi się sprzeczać* Ust. 
z Warszawy. 

Sprzenieważyć = » przemóc, 
wziąć górę nad kim: Francuz dał 
się sprzenieważyć Prusakowi « Z kar- 
tek Blizińskiego. 

Sprzewrócić się = .przewrócić 
się* Wisła I, 103. 

Sprzezywać = zwymyślać: .Skrzy- 
celi, sprzezywali i nie dali ji nic« 
Zb. V, 252. W temże zn. Rozpr. 
IX, 194. 

Sprzęgacz = .łańcuch, albo dre- 
wniana klamra, łącząca 2 brony* 
Pr. fil. IV, 250. .Sprzęgacz = 
część brony: zbite 4 drążki 
w kształcie ramy* Lub. I, 83. 

Sprzęgać się: » Dwaj ubodzy wło- 
ścianie sprzęgają się z sobą, t. j. 
pożyczają sobie konia i orzą ko- 
lejno lub jeżdżą* Kłosy XIII, 72. 
Toż Krak. I, 174. W temże zn. 
.Sprzągać się* Święt. 408 Rozpr. 
XXVI, 394 

Sprzęt = narzędzie rolnicze: .Na 
każdym sprzęcie niech podłubią 
znaki* Kam. 67. .Kiedy nie robią 
sprzętem* ib. 



Sprzętny — Spuścić 



211 



Sprzętny = » prędki, szybki, do- 
godny* Spr. V, 419. 

Sprzężaj = pańszczyzna z końmi: 
»Dwa dni na piechotę a 2 sprzto- 
zajem« Zb. YIII, 264. || » Sprzę- 
żaj = inwentarz: nie niscółbyś 
sprzężaju* Spr. V, 122. » Sprzężaj 
== konie « Pleszcz. 43. 

Sprzężnik, Sprzęźnik p. Sprzą- 
żnik. 

Sprzężnośd: » Sprzężnosc = gwał- 
towność c Hilf. 181. 

Sprzęż^sty = > prędki, gwałto- 
wny, gniewny* Hilf. 181. 

Sprzyczny p. Sprzeczny. 

Sprzyjając: » Sprzyjaj ec = sprzy- 
jać* Hilf. 181. 

Sprzykrzony = »zrzędny« Święt. 
» Sprzykrzony = uprzykrzony* 
Rozpr. XXVI, 394. » Dzieci małe 
i na tym świecie są nabardzij 
^^przyk^zone przez swą niepora- 
dność* Święt. 505. 

Sprzykśny = » uprzykrzony* Rozpr. 
VIII, 177. » Dziecko sprzykśne* 
(grymaśne) ib. 108. » Sprzykśny 
= natrętny* ib. 233. Toż ib. XX, 
434. 

Spsipsiać się: » Moje prosię spsi- 
psiało się* Łęcz. 154. 

Spubliczyć = » znieważyć publi- 
cznie* Pr. ni. V, 889. 

Spublikować = »znieważyć pu- 
blicznie* Pr. fil. V, 889. 

S p u c h = » strycharz (strycharze lu- 
bią wódkę... i od tego tyją, ztąd 
nazwa)* Pr. fil. III, 499. 

Spuchlizna = » opuchnięcie * 
Nadm. 139. 

Spucować = »zjeść wszystko* 
Spr. IV, 31. » Resztę pyzy spuco- 
wałc Bal. 61. 

Spukały = » chory na rupturę* 
Pr. fii III, 498. W teraże znacz. 
»Spukany* Ust. z Będzina. 

Spukany p. Spukały. 

Spulać p. Szpula ć. 

Spularz = » kółko w warsztacie 



tkackim* Rud 20. » Spularz ma 
kształt podłużnego równoległoboku 
z 4 drążków, opierającego się na 
4 n(^ach* (opis) Święt. 31. •Spu- 
larz a. cywnik, konik, .^pulstak 
służy do owijania przędzy na cy- 
wie* Lub. I, 91. 

Spulstak p. Spularz 

Spułek = »łopatka używana do 
spłukiwania ^ódki i wylewania 
z niej wody* Krasn. 308. 

Spuskać = »spuszczać* Pr. fil. V, 
889. >Na parobków się nie spu- 
skał* Wisła VII, 760. 

Spust = zap. zacier, war: » Beczkę-ś 
piwa wypiła i dwa spusty gorza- 
łeczki* Wójc. II, 43. Toż Pauli 
46. > Prosi pan młody... na war 
piwa, na spust gorzałki* Lub. I, 
243. » Prosimy na spust wódki... 
na war piwa* Łęcz. 58. » Dwoje 
pieczenie chleba i wódki dwa 
spusty* Przem. 72. » Spust go- 
rzałki zarobili* Wisła VII 689. 
• Spust gorzałki wyniósł* ib. 692. 
II > Spust = ceber* Chełm. I, 
82 i 243. II » Spust = żołądek, 
apetyt* Święt. || » Spust = cyn- 
giel* Spr. V, 419. II » Spust = 
hebel ciesielski i bednarski, długi 
około 3 stóp, którym 'spusca' 
dwóch ludzi* Pr. fil IV, 878. Toż 
Święt. 32. Spr. V, 419. 

Spuszczać = zjeżdżać na dół: 
•Jadzie, z góry spusca* Maz. III, 
280. Toż Kolb. 227. || »Spusca 
spustem (pracuje heblem) dwóch 
ludzi* Pr. fil. IV, 878 p. w. Spust. 

Spuszczadło = »puszczadło do 
krwi puszczania* Hempel. 

Spuszeć: » Spuse = spleśnieje, za- 
tęchnie* Spr. V, 419. 

Spuszelina: »Spuselina = puk, 
stęchlizna* Spr. V, 419. 

Spuścić: »Spascemy* = spuścimy 
Krak. IV, 79. || »Spuścić* = 
puścić: »Spnśze nam panią mło- 
dą... Nie puscę* Święt. 150. »Le- 



212 



Spuścizna — Sragi 



li ja, spośe iatorośl po sobie* Sand. 
58. >AlKi się żeń ze mną. albo 
mię spuść komu« Oles. 118. 
»Z głowy 5e spuszcę = dam po- 
kój* Lub. II, 216. »Spomnij so- 
bie słowa... któreś mi ślubowała. 
Jak ty ten ślub spuścisz i mnie 
tv opuścisz... cierpieć musisz* 
Rug. n^ 222. ^Jak Pan Bóg do- 
puści, to i z kija spuści* Cinc. 
17. Toż Zb. VII, 39 || > Spuścić 
włosY = oslrzYc, podstrzvc wło- 
sy* Mil. Toż Pr.' fil. IV, 250 i 878. 
II > Spuścić = ustąpić z ceny 
żądanej* 0-ip. || » Spuścić się = 
odstąpić, wyrzec się: kie sie z Bosa 
nie spuśc!s. nie zginies* Spr. V. 
419. »Kto sie z Boga nie spuści, 
tego i Pan Jezusek nigdv nie opu- 
ści* Zb. VII, o9. II .Spuścić <ię 
na kogo = zawierzyć kumu. po- 
legać na kim* Mii. 

Spuścizna: « Po naprawieniu swan- 
kownej' nogi panny młodej^ »mJo- 
dv długo jeszcze laiuzy lak zwaną 
spuściznę* Zb. XIV, 114. Toż 
Rozpr. VIII. 22t> a. 

Spuśnica: > Sprzedała łańcuch i te 
spuśnice, kupiła folwark i kamie- 
nice* Łęcz. 110. 

Spuśnik = >n.>zpuslnik« Pr. tli. V. 
889. 

Spych = > krawędź góry wysokiej 
i spadzistej* Pobł. 92. 

S p V c h a c z = iiohy robotnik: » Wziąć 
uu chałupy innego jakiego >py- 
chacza* Beld. 10 

Spychać = robić niedbale: » Nigdy 
nic dobrze nie zrobiuł, ino tak 
spychiU* Swięl. MS. 

S p y c h anie: > Stępa do spychania 
prosa t. j. do jagii^* Krak. 1. 
Iti4. Tuż ib. 154. Por. i>py- 
c h a ć. 

Spylić = »okurzyć. oczyścić z py- 
łu* Petr. II » Spylić się = żle 
odjHjwieiizieć na ttrzamime, szkol.* 
Pr. tli. V, 889. »Spy.ić się = 



S 
S 



S 



s 

s 
s 



s 



s 



s 



s 



s 



s 



s 



s 



1. zawstydzić się 2, nie odpowie- 
dzieć lub ż!e odpowiedzieć na za- 
pytanie w szko!e« Roczn. 237. 

pyniaczka p Spyniać. 

pyniać: » Najdzielniejszy z partji 
IW grzei rzuca kr^ drewniany^ 
a przeciwnicy 'spyniają* ęo lak 
zw. 'spyniaczkami' t. j. sto>ownej 
długości drążkami* Wisła III, 62. 
Per. S p y n i ć. 

pynić »a. opynić = zatrzymać, 
powstrzymać* Pr. fil. IV. 878. 
Toż Pleszcz. 43. 

pypłać = zgwazdzać, zbabrać 
O- j- zepsuć »: robota spypłana* 
Spr. V. 359 p. w. Gwazdać- 

p y r a p. Szpera. 

p y r ć . . . p S z p e r c z . . . 

pyrka p. S z p e r k a, 

p y s k a c = > zryć: świnie nie ryją, 
ale py-zczą; świnluchy mv łąkę 
spyskali* Kuj. II, 276 p. w Ryć. 

pysznić = uczynić dumnvm : 
>Py>ny Jasio... a ck*z go spvsniło? 
selma gorzałecka* P.e-zcz. 215. 

p y > z n y p. P y < z n y. 

pyt lać = uwa::.ć: »Całą babę) 
spyti; ł we smo.e* Zb. VIII. 8nO. 

p y I ó w a ć się = > pytać się: spv- 
tówali >:e za n:em i śli* Cisz. 
260. 

r a e e nieć »a <raoyniec = kioaka« 
wychodek* Pr. til. IV, 878. 

racz = lalrina Zb. II, 109 Toż 
Zb. XII, 169. II »Srarz = smar- 
kacz* Pr. łil V, 8^9. 

raczka: »Po kiermaszu sraczka* 
Vprzy<ł WisJa II. 310. || >Sra- 
czka* = anu>: >BOg wam za- 
płać UKłje kaczki, com wam tkała 
palce w sraczki* Pozn. II. 228. 

rać: >lKlnnana: serem, seresz, se- 
rami* Rozpr. XII, 68. »Tryb roz- 
kaz, ser, sercie* \h. 62. >Srać 
do wojny, kiedy >able nima* Cinc. 



o 5 



SI 



r a g i =r » 1 , spł.Kl sti^u, nogi sto- 
łów e zwYkJe. albo wiązane 2, na- 



Srajbisz — Srebrny 



213 



zwa pewnej konstelacji gwiazd* 
Spr. V, 420. » Srogi = przyrząd, 
na którem kładzie się drzewo do 
i*znięcia« Udz. 

Srajbisz = » mazgaj* Roczn. 237. 

Sr aj da = » smarkacz* Pr. fil. V, 
889. 

Srajduła »a. srajdułka = bajarz, 
plotkarz* Święt. 

Srajek p. Srał. 

Sraj kozina = > tabaka syrakuzań- 
ska* Na Litwie (dawniej). 

Sraj ta = » smarkacz* Pr. fil. V, 
889. 

Srajwula = » kobieta niedbała, 
plucha* Swięt. 

Sraka = » wychodek* Maz. V, 219. 

Srał »a. srajk = chłopiec mały. Od 
gralów przyńdze do sralów = od 
śmiechu przyjdzie do płaczu * Pobł. 
92. 

Srała = > smarkacz, dureń* Pr. fil. 
V, 889. II » Srała = djabeł, co 
garści (zboża) pokręci... Srała cie- 
szy się, jak jest susza... Chłop 
w^zion nóż rzucił i wbił temu srali 
do boku .. Potem okazało się, że 
pewien karczmarz był wiatrem* 
Zb. XI, 6 -7. »Djabk.. strala a. 
srała, inaczej psotnik, bo się kręci, 
śmieje i szybko biegnąc, w kó- 
łeczko tańcuje* Krak. III, 41. »Ej 
ty srała t. j. ej ty brzydki, nie- 
czysty duchu, psotniku... Strala 
a. srała jest złym duchem wietrz- 
nikiem , który dokucza ludziom 
i różne im wyprawia psoty... Lubo 
głównie przeszkadza on w postaci 
fali czy promienia wiru lub wia- 
tru, przecież wolno mu się i w ma- 
monę przedzierzgnąć np. w czar- 
nego psa, wilka, wołu, konia i t. 
p* Krak. III, 42 — 43. » Na łączce 
lubi tańcować^ srała, zły duch* 
ib 60. .Srała = djabeł* Pr. fil. 
IV, 250. »Ne, srała, na portki, 
nie tniej mi trza^^kawki — mówi 
fornal, gdy obcina koniec nowego 



bata* Zb. IX, 40. » Srała się że- 
ni — mówią, gdy wiatr tumani 
po drodze, lub rozrzuca garści 
(zboża) po polu* ib. 37. W temże 
znacz. » Strala* Wisła VII, 103. 
»Stral«; > Djabeł, który się jako 
strał w kręcącym wirze objawia* 
Rad. I, 13. » Srała a. strala a. 
srala-Bartek = wiatr, kręcący się 
w lecie po drogach lub po polu, 
miniaturowa trąba powietrzna* 
Spr.V, 143. Toż Pr. fil. V, 157. 

Sr al ki == » drobne śliwki* Pr. fil. 
IV, 250. W temże znacz »Sralki 
a. lubaszki* Hempeł. 

Sraluch = »smarkacz* Pr. fil. V, 
889. 

Srap = »trąd* Rozpr. III, 376. 

Srąb = .zrąb* Rozpr. XXVI, 394. 

Srąbek == .sanki* Pr. fil. V. 889. 
W temże znacz. »Szrumbek* ib. 
in, 307. 

Srebelny = .srebrny* Rozpr. X, 
242, 245 i 303. »Srybelny* ib. 
227, 242 i 245. Zb. X. 303. 
.Śrybelnv« Zaw. 80. .Srebelny* 
Wrześ. 21. 

Srebniasty = srebrzysty: .Sreb- 
niaste siodełko* Zb. XIII, 162. 

Srebnisty = srebrzysty: .Sreb- 
nisty kutas* Kieł. II, 155. 

Srebrniak = .rośl. Potentilła an- 
serina* Zb. VIII, 258. Por. Srebr- 
n i k. 

Srebrnik: .Srebnik* = srebrny 
pieniądz: .Dała kożdy po sreb- 
niku* Derd. 3. .Ani ze srebrni- 
kami, ani z fenygami* Nadm. 104. 
» Strzebrzn i k « : > Sztere strzebrzni- 
ki* Cen. 67. .Strzybrznik = grosz 
srobrny* Hilf. 182 || .Srebrnik 
= rośl. Potentilła* Parcz. .Srebr- 
nik = rośl. rzep. Agrimonia vułg.« 
Petr. .Srebrnik = chwast, Ałche- 
miłła* Spr. V, 143. 

Srebrny: .Srebny* Kuj. I, 117. 
.Srybny* Ust. z Litwy. Kuj. I, 
117. Sand. 60. .Srebrny* Rog. 



214 



Srebrnyrożek — Srogi 



nO 132 i 358. Sand. 77. »Śreb- 
ny« Kuj. I, 123. Lip. 8. Kon. 51. 
Pr. Gl. V, 908. .Srdbny. Zb. IV, 
126. Zb. VII, 9. Sand. 60. Święl. 
349. »Srybny« Kozł. 42. Rozpr. 
X, 227; ib. IX, 132 i 138. Zb. 
IV, 121. Kieł. I, 80. .Śrebrzny 
Pozn. IV, 105. »Slrzebny« Zb. IX, 
191. Rog. n® 340. Wisła VI, 491. 
.Slrzybny Parcz. Pr. fil. V, 894. 
.Słybrny* Zb.VI, 112. ^Ślibrzny* 
Pr. fil. IV, 255. »Siebrzny« Pozn. 
IV, 105. II » Srebrna = jasno- 
plowa krowa, ciemno- srebrna = 
srokata* Pozn. II, 181. 

Srebrnyrożek: » A jakież im (wo- 
łom) miana damy? A jednemu 
złotorożek, a drugiemu srebrny- 
rożek* Krak. I, 237. 

Srebro: ^Srybro* Wisła VII, 149. 
Zb. V, 261. »Śrebro« Zb. II, 35. 
Kętrz. 80. Kog. n^ 252 i 538. 
Bar. 48. Oles. 119 i 142. ^Śry- 
bro« Rozpr. IX, 139. Spr.V, 122. 

• Slrzebro* Hilf. 182. Zb. IX, 197. 

• Slrzybro* Opól. 34. »Srebło« 
Arch. V, 647. Zb. I, 23. Zb. X, 230. 
Rozpr. VIII, 113. Sand. 61. Kam. 
98. Święl. 352. Krak. IV, 322. 

• Śrebło. ib. Zb. VI, 102. Święt. 
155, 325 i 402. Pr. fil. V, 908. 
Cisz. 293. Was. 187. .Srybło« 
Maz. II, 122. Rozpr. XX, 434. 
>Śrybło« Wisła II, 132; ib. VII, 
737. Fed. 180. Zb. V, 194. Zb. 
VII. 9 i 74. Zb. VIII, 269. Zb. 
XIV, 111. Mil. Pr. fil. III, 499; 
ib. V, 908. Rozpr. VIII, 225; ib. 
IX, 139 i 170. Kozł. 33, 82 
i 267. Kuj. I, 118. Pozn. 11,245. 
Krak. IV, 77. ^Śribło* Parcz. 
.Slrzebło* Zb. IX, 173. Alen. 
1877, II, 648. Rog. n^ 32. .Slrze- 
bło. Kolb. 233. Wisła II, 307. 
»Sfrzybło« Rozpr. XII, 36. Opól. 
37. Hoff 41. Wisła VII, 67. Pr. 
fil. V, 894. 



Srebrzak = srebrnik, pieniądz 
srebrny Pleszcz. 179. 

Sr^brzyczka: » Chusteczka prze- 
łykana srebrzyczką« Kuj. II, 25. 

S rej bas = » smarkacz* Pr. fil V, 
889. 

Sreń p. Szreń. 

Srelnąć sie »z kim = spolkać 
się« Spr. V, 419. » Srelnąć sie = 
spolkać się* Cer. Por. Śralać. 

Srezna = » danina w zbożu, osep « O. 

Srezoga p. Srzeżoga. 

Srękowiny = » zrękowiny, zarę- 
czyny* Rozpr. XXVI, 394. 

Sręzoga p. Srzeżoga. 

Srochny = » srogi, haniebnie wiel- 
ki, okrulnie duży, slraszny* Krasn. 
308. 

Sroczany: >Srocana = nazwa kro- 
wy* Wisła V, 923. 

Srocze łapki = »oslróżka, Del- 
phinium, rośl.« Zb. VL 249. 

Sroczka = > oslróżka zbożowa, Del- 
phinium consolida, rośl.« Zb. I, 
23. Zb. VI, 249. Rad. I, 110. 
Wisła IV, 880. Hempel. Spr. IV, 
339. P. Sroka. 

Srodze = »bardzo« Wi.sła 1,155. 

• Srodze pięknie* Derd. 13. » Sro- 
dze dśwne* ib. 37. » Srodze wiel- 
dzie kłopolf* ib. 64. > Srodze 
lelko na sąmnieniu* ib. 74. 

Srogi: »Strogi = groźny* Hilf. 182. 

• Srogi = okrulny* Mil. »Slroga 
= slreng* Bisk. 47. || »Srogi = 
wielki, bardzo wielki* Udz. Toż 
Rozpr. XX, 434. Spr. IV, 330. 
Hilf. 181. Rozpr. VIII, 233. Krak. 
IV, 322. Zb. II, 10. Pr. fil. III, 499. 
»Czy mały, czy srogi?* Rog. n^ 
16 i 501. » Wiewióreczka mała 
ma ogonek srogi* Oles. 166. 
» Chłop... laki srogi (wysoki)* Kam. 
38. »Urział jasność srogą* Kozł. 
251. >Chop srogi i mocny* Krak. 
IV, 76. »Do lasu srogiego* Pauli 
90. W lemże znacz. Krak. IV, 92 



Srogo wny — Srzeżoga 



215 



i 115. Choć. 47. Kon. 69. Rozpr. 
IX, 270. Zb. XV, 162. Kai. 152 
i 191. Pozn. VI, 104. Fed. 184. 
»Wianecek nie drogi, choć on 
malaśki, to srogi (obfity)* Lub. I, 
127. >Omian (Inula helenium) ma 
kwiat żóJty, srogi, jak kieby po- 
kryw^cka* Krak. III, 129. Sto- 
pniowanie: »Srogsv, najsrogsy* 
Krak. IV, 299. || » Srogi p. Srdgi. 

Srogowny = » okrutny, nieznośny 
np. ból« Czark. 

Sroka: »Seroka< Kuj. I, 254. Pozn. 

III, 87. Frischb. n^ 8. Czark. 
»Stroka« Cinc. 38. Rozpr. XII, 
40. .Sarka* Hilf. 179. Zdr. .Sy- 
rocka« Wisła IV, 54. 

Srokaty = » pstry (o bydle) « Kuj- 

I, 59. »Srokatego bydlaka* ib. 97- 
»Srokala krowa* Pozn. I, 104. 
»Srokate kuce* ib. III, 135. »Sro- 
kata kura* Wisła V, 923 ^Sro- 
kate konie* Kai. 117. » Srokaty 
buhaj* Wisła VII, 387. W temże 
znacz. »Strokaty* Rozpr. XII, 40. 
>Strokale cielę* Zb. IX, 191 
i 241. 

Srok ul a = > nazwa kro\\y* Spr. 

IV, 31. Toż Zb. XIV, 27. Zb. XV, 
141. 

Sromad się = » wstydzić się* Zb. 

II, 10. »Sromac sa = wstydzić 
się; ja sromom = wstydzę się* 
Hilf. 181. »Sromać na kogo = 
gniewać się: zacon tatuś na mać 
sromać* Pr. fil. IV, 250. 

Sromota = » wstyd* Hilf. 181. 

W temże zn. Cinc. 33. 
Sromotliwy = > wstydliwy* Hilf. 

181. 
Sromy = stromy: »Srome brzegi* 

Krak. IV, 115. Toż Pol, Półn.- 

wsch. Europa. 
Srot p. Szrut 

Srowy = .surowy* Spr. IV, 31. 
Srozoga p. Srzeżoga. 

Srożyć się: >Srożfc są = trzy- 



mać się poważnie, dumnie* Hilf. 
181. 

Srót p. Szrut. 

Srucić == » zrzucić* Spr. IV, 360. 

Śruta = » oberwanie się skały* 
Święt. 

Sryb... p. Sreb... 

Srywak = .rodzaj złi^go ducha, 
ukazującego się w trzę>awiskach, 
Radomice pod Lipnem* Pr. fil. V, 
889 

Sryzoga p. Srzeżoga. 

Sryź, Śryż p. Szryż. 

Srzez, Srzeź p. Szryż. 

Srzeżoga: Formy: »Srezoga* Tyg. 
ii, 1, XII, 25. »Sręzoga« Goszcz. 
Tatry 132. »Sryzoga* Ust. od 
Opatowa. » Srozoga* Udz. »Sre- 
zoga* Kieł. I, 103: ib. II, 197. 
Rad. II, 109. Rozpr. VIII, 233. 
»Śrezoga* ib 177. .Śryzoga* 
Kud. Hempel. Rozpr. XXVI, 395. 
>Strężoga a. stręzoga a. stryzoga* 
Cer. .Strżoga* Pr. fil. IV, 880. 
II > Znaczenia: »Srezoga = po- 
wietrze lśniące w czasie pogody 
i upału* Rozpr. VIII, 177. .Sry- 
zoga = odblask słoneczny, nie- 
dozwalający w godzinach wyso- 
kiego położenia słońca na widno- 
kręgu podczas zupełnej pogody 
widzieć bardzo dalekich przedmio- 
tów* Ust. od Opatowa. .Wianek 
pobladł od śrezogi t. j. od upału 
słońca* Kieł. I, 103. .Wianek 

9 

zblad od śrezogi. Srezoga = 
słońce jarzące wśród z^ręszczonej 
mgły* Rad. 11,109. »Sręzoga = 
mgła na pogodę* Goszcz. T.itry 
132. .Srezoga = m<.'ła bardzo 
delikatna* Rozpr. Vni, 233. .Sry- 
zoga = mgła w dzień gorący* 
ib. XXVI, 395. .Srezoga = mjrła 
drobna* Kieł. II, 197. .Srezoga 
= sucha i lekka mgła przy świe- 
tle słonecznem* Krak. IV, 3*22. 
• Slrężoga = mgła na pogcdę* 
Cer. .Stręzoga a. stryzoga = mgły 



216 



Ssad — Stać 



wielkie < ib. »Srezoga = mgła< 
Tyg. ii. 1, XII, 25, »Strżoga = 
mgła« Pr. fil. IV, 880. »Śryzoga 
= wilgoć wiosenna, slęchlizna: 
pasza przeszła śryzogą = czuć 
ją stęchlizną* Hempel. »Sryzoga 
= deszcz z mroźnym wiatrem* 
Kud. »Srozoga = gdy po odwilży 
zamarznie « (gołolodź) Udz. 

Ssać: »Ssac: dzeca sseje* Hilf. 181. 
»Sysae: cielę już sysa« Kuj. II, 
277. .Susać. Bisk. 26 i 41. 
Pobł. 95. 

S s a w^ k i = > rodznj grzybów « Lud 
I, 202 i 206. 

Sse! = » poganianie wołów na lewo; 
sse = wracaj! wołają w razie za- 
wracania « Wisła III, 665. 

Sściuroeć = > nudzić* Udz. 

Staal = » wołanie żeby zatrzymać 
krowę* Wisła VI, 317. 

Stabrok = » krowa sucha< Udz. 

Stacę = >bydlę< Wrzos. 21. »Stace 
= bydlę por. Statek* Spr V, 
420. ' 

Stach = »lina, utrzymująca maszt 
łódki w [)Ostawie prostej, a za- 
wiązana do przedniej części łódki* 
Pobł. 92. Por. Stach je. 

Si ach i ja p. Stać h j e. 

Stach je = » cienkie liny, nawią- 
zane dla niech wiejności masztu 
od jego wierzchołka do krawędzi 
statku* Wisła II, 256. »Stachija 
= powróz, łączący wierzchołek 
masztu z krawędziami statku* 
Petr. Por. Stach. 

Staciawki = ». 'sztachety « Osip. 

S t a c i w a bip. = » warsztat tkacki 
starego syslema. Staciwe = ramy 
staciw, t. j. tegoż warsztatu* Wisła 
VII, 291. >Staeiwa = cztery 
słupki powiązane z sobą na po- 
przek w warsztacie tkackim* Swięt. 
31. >Słaciwa = części krosien 
domowycii, wysokie ok. 5 stóp, 
.stanowiące razem ze słupkami głó- 
wną pod>lnwę kros"eiM Pr. fil. IV, 



878. »Staciwy = warsztat do 
robienia płótna* Maz. III, 44. 

• Sukno robią na staciwach* Was. 
52. »Staciwy = 1, warsztat tka- 
cki 2, część krosien, drążki słu- 
żące za ich podstawę* Pr. fil. V, 
889. »Staciwa r. ż. a. staciwie 
blp. = warsztat tkacki* O. || 

• Staciwa = fryzy u drzwi* Rozpr. 
XVII, 63. W temże znacz. ^Sta- 
ciwo* ib. 93. »Staciwa = szkie- 
let drzwi góralskich, który obija 
się deskami; stolarze nazywają to 
fryzami; są one dwa długie i dwa 
poprzeczne* Spr. V, 420. || »Sta- 
ciwy«: »U niewodu są staciwy 
drewniane do zakładania onego* 
Maz. III, 44. 

Stać: Formy: »Stojać* Zb. VIII, 254. 
.Stojeć* Kuj. I, 175; ib. 11,247. 
Zb. X, 279. Was. 247. Maz. II, 
198. Zb. IV, 162. Rozpr. X, 171. 
Wisła III, 57 i 84. Pr. fil. IV, 
251. Krak. IV, 323. Pozn.V, 177. 
»Stojec* Pobł. 93. Hilf. 181. 
»Stdc a. stojec* Bisk. 47. »Stoima 
= stoimy* Rud. 118. »Stojemy« 
Pozn. I, 159. Zb. IV, 256 ^Sto- 
jałem* Kam. 22, 119. Krasn. 309. 
»Stojał* Wójc. KI. 34. Sand. 135. 
Kuj. I, 146. Pozn. IV, 20; ib. VI, 

29. »Stojała* Kam. 24, 102, 174, 
176. Lip. 189. Kuj. I, 122. Sand. 
131. Lub. I, 296. Was. 247. Kozł. 
38, 40. Maz. II, 115. Wójc. I, 100; 
ib. II, 88 etc. Kętrz. 41, 76. .Sto- 
jało* Kam. 66. »Stojeli« Wisła 
VIII, 700. Chełch. I, 243. Zb. II, 
55. Pozn. VI, 192. »Stojali« Kam. 
24 Zb. IV, 208. »Sta* = stał 
Nadm. 34. » Stoją* = stał Hilf. 
131. »Ja budą... stojel* ib. 90. 
.Stojol* ib. 106. » Stójcie* Bisk. 

30. >Ja zmókł i kuibaka zmokła, 
stojący u okna* Rud. 148. »Stój, 
lola, stój! = zachęta krowy przy 
dojeniu* Wisła III, 665. || Zna- 
czenia: »Stać* = wstać: »Po- 



Stać 



217 



smarowała jedny, przyłożyła głowę, 
zrosła sie ji i stała* (= wsiała, 
ożyła) Zb. V, 228. »Una zaraz 
stała i gadała* ib. 259. >Co który 
fce stać, to nimoze* Zb. XV, 20. 
II >Stać« = stanąć: »Wsystkie 
panny w rząd stały* Maz. III, 276. 
II »Slać* = zacząć: »Ona z al- 
tajstwa grzeszyćby stała* = za- 
częła Tyg. ii. 1, X, 267. >Stałać 
go kołysać, stałać rzewnie płakać* 
Zb. VI, 118. > Stanę sikać wodą. 
Stał sikać wodą* Wisła [II, 84. 
>Stał budzić* = zaczuł Kozł. 
142. W temże znacz. Chełm. II, 
83. II »Siać« = mieć wartość: 
>Stoi po dakacie* Aten. 1877, 
II, 632. » Choćby ja se chłopce 
grajcara nie siała* Wisła VIII, 
215. » Sąsiadom lepiej stoją (wię- 
cej są warte) gońcaki, niźli dobre 
dla chłopów* Kam. 167. »Kobiety 
kieckami tak zagartały ziemię, co 
lepiej dwóch b on stało* Kam. 
81. »Gubernantka nasza stanie 
lepiej, jakby jaki dyrektor = za- 
stąpi dyrektora* ib. 10. || »Stać* 
=: stać się: > Bodaj byłam mar- 
twa siała* Sand. 14-5. »Coś smu- 
tna stała?* Lub. 1,279. II »Stać« 
= zostawać, przebywać, być: 
> Bardzo mi jest tęskno, że przy 
nich (rodzicach) nie stoję* Kętrz. 
41. »Przy rodzicach stojąc... le- 
piejby mi było, niż w świecie 
wędrując* ib. 42 »Pśn cćsarz 
we Wiedniu stoi* Rożpr. IX, 187. 
»Stać u cię nie będę* = nie zo- 
stanę Chełm I, 121. >Na kuniku 
stoję* = zap. siedzę Kozł. 93. 
>Nie oddał i stało to dziesięć lat* 
Cisz. 251. » Jakby wszyćkie ka- 
wałki poskładali na kupę, loby... 
więcej stało* = wyszło, zebrało 
się Kam. 27. »U mej matki ro- 
dzony stoi gaik zielony* Kozł. 
105. II »Stać* = służyć: » Staje 
mi na to = to mi służy do tego* 



Hilf. 181. »Dziś mi grajom, dziś 
mi stoi muzyka* Zb. XII, 144. 
II >Stać = wystarczyć* Mil. Fed 
409. >Nie stać = nie wystar- 
czyć: Śnurówecka nie staje* = 
nie schodzi się Kozł. 115. » Śnu- 
rówecka mie nie stanie* Was. 
207. Zb. VIII, 283. ^Śnurówecki 
nie chco stać (wystarczyć), su- 
kienki nie stojo* Wisła II, 146. 

• Śnurówecka stać nie moze« Zb. 
VIII, 283. .Sukianecka .. stać (ob- 
stać) mnie nie może* Maz. III, 
252. II »Nie staje* = braknie, 
brakuje: »Nie stało = zabrakło* 
Was. 247. »Cierpliwości nie staje* 
Kolb. 8. » Cierpliwości już nie 
stało* Bar. 86. »Jak nas juz nie 
stanie* Sand. 200. »0t jeszcze 
czego nie stało! = zachciałeś, 
jeszczeby!* Kolb. rękop. »Z gości 
jej ani duchu nie stało* Zb. II, 
153. >Nim dała siostra poduszki, 
już w nim nie stało i duszki* 
Wójc. I, 238 Toż Pauli 82 .Tak 
drogo rachuje, coby chłopa i z be- 
bechami nikiedy nie stało* Kam. 
14. II »Stać kogo na co* = wy- 
starcza mu Was 247. » Przynosi 
każdy o wiela go stać* Mśt. 12. 

• Piosnecki nas nie stać, kolędę 
namtrzadać* Zb. IV, 105. »Jan- 
tek kosi lepi żyto .. jakby sam 
Góral... a jak jeszcze pokosi kila 
dni, to ich nie stać na to, coby 
mu sprostali* Kam. 64. » Nie stać 
niekiedy żyda na takie sumienie, 
kiebv tak chłopa zdar, jak pre- 
pinalor* ib. 82. >A nie stać cię, 
kiebyś sie dowołał o bezpsotę* 
ib. 72. »Nie stać cię na to, kie- 
bym ci poszeł na robotę* = nie- 
doczekanie twoje ib. 188. Toż 
191. II »Slać* z wyrażeniami 
przyimkowemi: »Stać za* = star- 
czyć: » Porach ujze... cy stanie za 
twoje* = czy dość będzie od- 
szkodowania Maz. III, 253. Po- 



218 



Stadeńka — Stadlid 



dobnie: ib. II, 73. Kai. 166. Sand. 
70. Łęcz. 63, 99, 100. »Czy sia- 
nie talarów za l\voje« Kuj. 11,13. 
II »Slać za< = być wartym, mieć 
takjjż wartość: »Po weselu (dru- 
żbowie) za chłopów nie sianą « 
Krak. II, 50. »Dziaduś leciuśki 
jakby pióreńko, nie staną i za 
pućwiartok* Kam. 118. » Po tyło 
(płacą) co nie zawsze sianie za 
transport* Kam. 48. »Nie stoisz 
za to« = nie warta jesteś tego 
Rog. n® 208. »To mi za nic sta- 
nie* = na nie si^» rie zda Zb. 
XII, 191. »Za nic karcma słoi, 
klej Rabcanek nima* Zb. XII, 221. 
>Coby staJo za to« = co było 
warte tego Kam. 61. •Krakowian- 
ka... za psie łajno do roboty nie 
stoi* Kieł. II, 126. jj »Stać o co 
a. o kogo = dbać* Święł.. W tem- 
że zn. »Stoić* Mil. »Stojeć« Krak. 
IV, 323 p. w. Trwać. .0 twą 
miłość stoję* Łys. 10. >Myślałeś, 
ze ja o cię stała?* Maz. III, 314. 
Częściej z przeczeniem: »Nie stoję, 
byś urodno była, tyło o robotę* 
Kozł. 126. »Nie stoję o to, co 
my dacie* Kuj. I, 165. •Ja o cię 
nie stoję* Wisła VIII, 221. Toż 
Zb. XV, 176. Zb. VI, 123. •Lu- 
dzie nie stoją o mnie* Krak. II, 
445. »Źeby mi cię dali, nie stał- 
bym o więcej* Wójc. II, 219. 
Toż Kai. 170. »Ja o ciebie nie 
slojałem... I ja o ciebie nie sto- 
jała* Łęcz. 65. »Jam cię z serca 
kochał, tyś o to nie stała* Wójc. 
II, 217. »0 cię by nie siała* Zb. 
VI, 129. Podobnie: Zb. IV, 130. 
Zb. XV, 107. Sand. 78. Kuj. II, 
251. Wisła VI, 141. || »Stać na 
zdradzie* = zamyślać coś złego: 
• Siostra siostrze na zdradzie stoi* 
Wisła VIII, 796. •Stój mi na 
zdradzie* Święt. 488. Podobnie: 
Rud. 1;37. Rad. II, 180. Sand. 
146. Oles. 175. Fed. 184. || Ró- 



żne inne wyrażenia: »Źona ci na 
życiu słoi* = nastaje na życie 
Pozn. VI, 338. »Na życiu mu 
stoją* ib. 344. •Każdemu war- 
chołu stois na wysługi* Kieł. II, 
75. •Stań za nami* =r wstaw się 
Łęcz. 39 •Zawdy stałam za tobą* 
= broniłam cię Święt. 380. •Bo 
uderzys, to się zgoi, spomierzenie 
w mierze stoi* =-• nie zapomina 
się Wisła V, 757. •Nie chciał im 
nikt w kumotry stać* Pozn. VI, 
57. •Tak mu zbanek myślą stał* 
= stał mu w pamięci Kam. 1 50. 
II •Stać się* = zrobić się: »Ka- 
zdćmu sie stało łózeck o osobliwe* 
(lisz. 38. »Bogu sie stały suknie 
strasne* = zrobiły się bogate 
Cisz. 301. »Juz sie nam nocka 
stała* Wisła VI, 199. •Stał się 
obraz* Zb. IV, 91. •Mnie so sta 
zól = zrobiło mi się żal* Nadm. 
34. II •Stać się* = siarczyć: 
•Juz sie i dawać nie stanie* 
Kętrz 91. || »Stać się w co* = 
obrócić się: •Stał się w konia* 
Pozn. VI, 49. •Stał się w ptaka* 
ib. 50. II »Stać siec = skończyć 
się: »Dość na tem stało sie, ze 
ten głupi brat buł mądrzejsy od 
tygo mądrygo* Chełch. I, 83. •Na 
tym sie stało* (zakończenie opo- 
wieści) Zb. VIII, 312. Toż ib. 317. 

• 1 stało sie juz z niem* = skoń- 
czyło się Chełch. II, 11. •! stało 
sie* = i już koniec opowiadania 
ib. 148. II Inne wyrażenia: •W li- 
ście stojało tak* Chełch. I, 153. 

• Na mojem sie stało* = tak jak 
mówiłem Was. 155. •Stała nam 
się szynkareczka we słowie* = 
dotrzymała słowa Lub. I, 203. 
Toż Rad. I, 215. Por. Stanąć, 
S toić. 

Stadeńka, Stadko p. Stado. 

S t a d 1 i ć •a. kosarować łąkę (na Ma- 
zowszu hurtować) = paść owce 
w zagrodzie ruchomej dla po- 



Stadlina — Siajaneczko 



219 



prawienia łąki nawozem* Spr.V, 
420. 

Stadlina = > źrebięta do 3 lai« 
Mil. 

Siadło = » małżeństwo* Rozpr. XX, 
434. Toż Święt. 63 i 625. || 
» Stadło* = stado: »Stodło gęsi 
chowała* Rud. 184. >Dałjej dwa 
stadła świni* Zb. X, 289. 

Stadnich = » pasterz stadniny* 
Pr. fii. V, 889. 

Stado = »gromada: w stadzie nie 
chodzeni do kościoła* Zb. II, 237. 
Zdr. » Stadko*: » Do prowadzenia 
stadka tego (nowożeńców) do ko- 
ścioła bożego* Wisła VII, 336. 
>Stadeńka<: >Zaganiała Marynia 
stadeńkę do ogrodu, stadeńkę wo- 
ronoję (od Rejowca)* Skrzyń. 14. 

Stadzina = » stadnina* Cisz. 284. 
II » Stadzina*: » Włosy nain tu 
strzygo... na stadzine = długie, 
prawie zakrywające szyję* Pr. fil. 
V, 889. 

Slafirować się p. Sztafirować 
się. 

Stagarz(?) p. Stragarz. 

Stagzyga = »ręczna piłka* Fed. 
415. 

Stairant = » urząd podatkowy* 
Udz. 

Staisko = » koniec stai* Fed. 409. 
• Stawiska a. staisko = koniec 
staja, od którego nowe się za- 
czyna: na stawiskach = na gra- 
nicy* Sand. 265. » Staisko = 
brózda podwójna, którą oddzielają 
części pola i zagony: podrzynaj, 
sterowniczko nasza, bo cie ocze- 
kuje na staiskach kasza* Pr. fil. 
V, 889. » Staiska = miejsce, gdzie 
się woły zatrzymują podczas orki* 
Wisła I, 319. » Staiska = pas 
poprzeczny pola między końcem 
jednego staja a początkiem dru- 
giego* Hempel. » Staisko a. staje 
= miara 60 kroków* Rozpr. VIII, 
177. » Staisko, staja, stajonko = 



miara długości gruntowej; według 
Kolberga 500 kroków, 220 według 
Czackiego* Wisła VII, 370. 

Staj p. Staja. 

Staja: » Stajami (u Hucułów) nazy- 
wają się miejsca stogów, przy któ- 
rych zawsze siano koszone dla 
kóz i owiec bywa i szałas dla 
pasterzy* Pol, Półn.- wschodnia 
Europa III, 383. »Stanąd przed 
nocą na stai* ib. » Dobić się szer- 
szej polany lub stai* ib. » Ogro- 
dzenie stai poprawić* ib. 385. 

• Szopę Hdcuł zowie staja* W i Iw. 
43. Toż ib. 42. Zdr. »Stajka*: 

• Rozniecają silny ogień na stajce* 
ib. 22 W temże znacz. »Slaj<: 

• Przyszedłszy na staj* ib. 99. || 

• Staja = pewna miara długości 
ziemi* Sand. 265. Toż list. z Li- 
twy. Pr. fil. V, 890. •Slaja = 
miara 200- prętowej długości. Na- 
zwa od tego ma pochodzić, że 
woły po odwaleniu skiby przysta- 
wają, stają; od tego 'zagon sta- 
jowy', 'staja drogi' i t. p.* Fed. 
409. 'Odprowadziła go dalej, jak 
o staję* Zb. II, 76. •Uszedł 4 
staje pola* Zb. II, 68. »Nasiałem 
staję* Sand. 23. Por. Staje 

Stajać = » stopnieć* Święt. 

Stajać = » stawać* Zb. XIV, 33. 
Rozpr. VIII, 87, 207. •Stajała 
się* = stawała się Kieł. II, 233 
i 235. » Stajać = stawać: stojo- 
łech do losów* Pr. fil. III, 311. 
• Stajać = powstać* Swięt. 
Stajaj stary, stań niebożę* ib. 
202. »Staj* = powstań Wisła 
II, 20. •Jak spis, to staj na ten 
Nowy Rok* Święt. 66. || ^Sta- 
jać = stać ; stajaliśmy = sta- 
liśmy* Parcz. Zb. I, 23. •Staja- 
ty« = stać: » Zielonej konopce 
we Inie stajaty, zielono bujaty 
(Lubelskie)* Wisła VI, 232 

Staj a n czyś ko p. Stajanie. 

Stajaneczko p. Staja n ko. 



220 



Stajanie — Siajenczysko 



Stajanie = > przestrzeń pola długa 
na 120 kroków, po której zaora- 
niu oracz nawraca, by zaorać 
nieco dalszą takąż przestrzeń, czyli 
następne stajanie. Nawrót wołmi 
między jednem stajaniem a dru- 
giem zowie się nawrotem *na sta- 
janczysku « Krak. IV, 322 .Staj- 
nie (omyłka zam. stajanie), staje 
= miara nieokreślona, od 50 do 
(50 krokowe Rozpr, XI, 189. » Uje- 
chałem czworo stajań* Rog. n° 
163. » Uszedł ze 4 stajania* Oles. 
427. Toż Wójc. II, 244. .Odpro- 
wadziła go na stajanie* Swięt. 
229. >Djabeł z nim na jakie 2 
stajania pozostał* ib. 463 || .Sta- 
janie = kawałek pola uprawne- 
go* Roz[)r. XXVI, 394. .Stajanie 
a. staje = obszar gruntu, 2/3 mor- 
ga, 20 zagonów* Święt. .Stajanie 
= kawał pola na 60 kroków* 
Rozpr. XX, 434. .Stajanie = 
kawał gruntu; stajonko = mniej- 
szy kawałek gruntu* Spr. IV, 350. 
.Stajanie = staje, niwka pola* 
Was. 247. .Stajanie a. stajdnko 
= kawałek pola uprawnego* 
Rozpr. XXVI, 394. .Stajanie, sta- 
janko, slajdnecko = kawał ornego 
pola, którego wielkość określają 
bliżej ilością korcy wysiewu: sta- 
janie pode dwa korce gruli, sta- 
janko pod pół korca owsa* Spr. 
V, 420. .Stajania lub ich połówki 
kończą się zagonami poprzeczny- 
mi* Swięt. 2. W lemże zn. Krak. 
I, 318: ih. II, 110. Zaw. 86 Rud. 
187. Zb. VI, 245. Zb. IX, 13. 
Święl. 119. .Szerokie stajanie* 
Zb. XII, 151. Kieł II, 168. Por. 
Staje. 

Stajanka ziele: .Bylica, .stajanka 
ziele, lipa, koziołki (zioła, zbierane 
na ś. Jan)* Pleszcz. 122. 

Stajanko: .Kilka zagonów złączo- 
nych ma nazwę stajanko* Krak. 
IV, 322. .Stajanko a. stajanie = 



kawałek pola uprawnego* Rozpr. 
XXVI, 394. W temże znacz. Krak. 

III, 7. Rud. 122. »Stajanko« 
Rozpr. X, 231. Zb. XI, 5. »Sta- 
janko* = miara odległości: .Od- 
szedł małe stajanko na bok* Beld. 
100. Zdr. .Stajaneczko*: .Sta- 
janecko pola* Wisła VI, 144. 
W lemże zn. .Stajanecko* Święt. 
71. Por. Staje. 

Staje = .20 lasek dziesięciołokcio- 
wycłł* Hempel. .Staje = miara 
długości równa 20 prętom* Mil. 
» Staje = miara długości w polu, 
obejmująca około 20 prętów czyli 
300 stóp, a 100 dużych kroków* 
Pr. fil. IV, 878. .Zorał 4 skiby 
bez pół staja* Rad. II, 48. .Uje- 
chał pu staja* Lub. 11,46. .Niech 
pan odeńdzie slaje* Chełch. I, 
254. .U rataja długie staja, kró- 
tkie żelaza* Łęcz. 196. .Uszed 
ledwie za 2 staja* Pozn. IV, 105. 
.Ujechałech 4 staja* Zb. IV, 231. 
II >»Staje* = kawałek pola: 
.Upasę ja 4 woły na jednem 
staju* Sand. 50. Podobnie: Swięt. 
212. Maz. III, 211. .Na polu 
dwoje staj je kąkolu* Rad. II, 
38. .Na polu siedmioro sfaj po- 
leju* Maz. III, 250. .Tamok ci 
nasują stajami kąkolu* Zejsz. 53. 
.Dozynaliśmy do staja* Rad. I, 

129. .Do staja żniwiarki!* ib. 

130. .Odprowadziła go na dołowe 
staje* Zb. IV, 209. Por. Stai- 
sko. Staja, Stajanie, Sta- 
janko, Stajenie, Stajenko, 
Stajko, Stajo. 

Stajenczysko: .Stajencysko = 
miejsce, gdzie 2 stajania się łą- 
czą wspólną poprzeczną brózdą* 
Święt. .Stajencysko = brózda 
między dwoma stajaniami lub mię- 
dzy stajaniem a przćcką* Pr. fil. 

IV, 309. .Rzną (zboże) tylko do 
stajenczyska t. j. do łatwo dostrze- 
galnego dla pracujących w polu 



Stajeneczka — Slalinoga 



221 



miejsca przystanku, gdzie wola- 
rze i fornale nawracali wo^mi 
i końmi w czasie orki i włóczki* 
Krak. II, 93. » Płonący ogień na 
słajencyskach « Święt. 105. Por. 
Siajanczysko. 

Stajeneczka = stajenka, stajnia: 
» A niezbędna stajeneczka, co w po- 
dwórzu była, co ja do ni kocha- 
neczka budzić em chodziła* Pozn. 
IV, 173. 

Stajeneczko p. Stajenko. 

Stajenica = stajnia: » Weźcież 
konisia do stajenicy« Zb. X, 116. 

• Postawcie koniceńka w stajenice* 
Lub. I, 255. 

Stajenie = staje, miara długości: 

• Nie uszedem troje stajon« Zb. 
XV, 108. •Umykała na parę sta- 
jon< Zb. X, 279. » Uszedł ze 4 
stajenia* Rog. n® 161. || > Sta- 
jenie* = kawałek pola: » Troje 
żyta slajon* Kieł. II, 153. » Wy- 
jechał w pole — we stajon dwoje* 
Krak. II, 112. Por. Staje. 

Stajenka = •większy plac śród 
gołoborzu* Maz. V, 120. 

Stajenko = » zagrodzenie na by- 
dło* Maz. III, 41. II » Stajenko 
= zdr. od stajenie, kawałek pola* 
Pr. fil. V, 890. •Dała... stajenko 
pszenice* Pauli 152. W temże 
znacz. »Stajonko«: »Przy doży- 
naniu stajonka* Zb. III, 12. »Na 
stajonkach* ib. 14. »Na każdym 
stajonku* Zb. X, 223. »Stajonko« 
p. Staisko. Zdr. » Stajeneczko < : 

• Stajeneckom zorał* Zb. IV, 171. 
Toż Kieł. II, 95, 103. •Stajene- 
czko pola* Zejsz. 44. »Stajenecko 
pola* Zb. XII, 127. •Stajone- 
czko* : •Stajonecko pola* Kieł. II, 
170. Por. Staje. 

S tajka p. Staj a. 

Staj ko = •zdr. od staje: stajek 
pięcioro* Pr. fil. V, 890. Por. 
Staje. 



Stajnia = (budynek) •tylko dla 
koni* Rozpr. XI, 189. 

Stajnica = stajnia : • Otwórzcież 
mi... nową stajnicę, wyniściez mi 
kos(z) obroku* Kieł. II, 153. »Do 
pańskiej slajnicy* Kuj. II, 50. 

Stajo = •miara pewna długości 
ziemi* Sand. 265. »Stajo*: •Za- 
siał se stajo prosa* Zb. VIII, 287. 
Por. Staje. 

Stajo wy = •mający staje, czyli 
20 prętów długości* Mil. •Zagon 
stajowy* Fed. 409 p. w. Staja. 

• Ośm składów stajowych* Pozn. 
II, 179. 

Staksować = oszacować: • Przy- 
jaciele się zjechali, mój wianecek 
ztaksowali, nie na tysiąc ani na 
seść* Kieł. I, 77. 

Stale = stanowczo* Ust. z Pod- 
lasia. 

S t a 1 i c a = część pługa : • Wołki 
się rozgziły, złamała stalica* Krak. 
II, 501. II >Slalica = żelazne 
okucie na przednim końcu skrzyn- 
ki rzezalnej* Spr. IV, 334. »Żeby 
kosa nie zacinała o głowę skrzynki, 
okuta jest głowa stalicą blaszaną* 
Swięt. 15 

Stalić: »Stalić = 1, obłożyć slalą: 
siekierę my kowal uśtalół 2, pię- 
ścią zamknąć komu usta: ja ci 
mordę uśtale* Mil. •Dałem sobie 
płużek stalić* Pozn. V, 140. •Mia- 
łem pałkę stalić* Krak. I, 276. 

• Kowal stali t. j. osirzy siekiery 
i noże* Zb. XIV, 28. •Kowal 
babę siali* W^isła IX, 249. •Nie- 
stalony*: •Moja główka nieslalo- 
na, moja główka rozżalona roz- 
wali mi się* Rad. U, 78. Toż 
Łęez. 57. 

Staligwa = » ptaszek, kulik polny < 

Osip. 
Stalina = •stearyna* Pr. fil. V, 

890. 
Stali noga: •Witaj chlebie stalino- 

ga« Kieł. I, 68. Por. Sta w i noga. 



222 



Stalka — Stanie 



Stalka = » drążek stalowy, uży- 
wany przez rzeźników do ostrze- 
nia noży« Ust. od A. Kryńskiego. 
II »Slalka«: »Bicz, przywiązany 
na bicysku o stdlee trzcinowej* 
Święt. 12. 

Slalmaśnia »a szlelmasznia = 
warsztat stelmacha* Pr. fil. IV, 
250. 

Stalmo == »nkosem, bokiem* O. 

Stalmoś($ = »ukos, ukośnośd, 
przymiot tego, co jest kosem, krzy- 
wem * O. 

S t a 1 m y = »kosy, ukośny, pochyły: 
góra stalma* O. 

Stalować = >1, stosować, łączyć 
dwa przedm'Oty 2, stalą pokryć* 
Święt. » Stalować się = udawać, 
chcieć za co uchodzić: staluje się 
jak pijany = udaje pijanego; 
z niem. sich stellen* Krasn. 308. 

Stały = » stateczny, poważny* Mil. 
» Żebym ja wiedziała, żeś ty o mnie 
stały* = dla mnie stały Kuj. II, 
22. 

Stamąt = » włóczka czerwona* 
Rozpr. VIII, 242. 

Stamtela = » stamtąd* Pr. fil. V, 
890. Toż Czark. 

Stan = >1, część powiatu zależąca 
od stanowego pryslawa czyli ase- 
sora 2, cztery koła* O. || »Stan 
= duża stajnia przy domu za- 
jezdnym* Pr. fil. IV, 878. II »Stan 
= 4 łokcie płótna* Połuj. 434. 
• Stan cienkiego płótna* (Sej- 
ny, Kowno) Kłosy VIII, 99. || 
»Stan, stón, slanik = gorsecik* 
Zb. IV, 187. II .Stan = pokot 
kół* (?) Ust. ze Święciańskiego. || 
>Stan* = możność: »Aniś w sta- 
nie nie jest, żebyś tamuk dosła* 
Zb. XI, 100. II »Stan*: »W ka^ 
walirskim stanie* Łęcz. 104. Zb. 
XV, 103. 

Stanąć: Formy: »Stanij« = stań 
Cisz. 175. Zb. XV, 30. Zb. X, 
276. Wisła III. 601. .Stanijno* 



Święt. 509. »Staniejno* Zb. XI, 
68. »Stanijcie= stańcie* Rozpr. 
VIII, 93. Cisz 46. »Stanoł. Wisła 
VIII, 226. .Stanył = stanął* 
Rozpr. IX, 196. .Śtanąło* Wisła 
VII, 108. •Stanani* = stanęli 
Lub. I, 205. >Óna jeszcze ni ma 
stanótji* = jeszcze nie stanęła 
Rozpr. XII, 72. II » Stańcie = 
stójcie* Hoff 41. |1 » Stanąć* = 
wstać: »Stań« = wstań Kog. n° 
382. W temże zn. »Stań* Święt. 
202. II > Stanąć* = stać się: 
» Stanę rybecką* Maz. II, 55. » Po- 
tem ci gorzej stanie* = stanie 
się, będzie Maz. III, 243. •Dzia- 
duś stanęli, kiebychusteńka* Kam. 
121 II » Stanąć za* = być czem, 
zastąpić: » Pozwolił mu stanąć 
u siebie za pastucha* Bar. 29. 

• Tokarz stanął za czeladnika* ib. 
155. II >Stanąć się* = stać się: 

• Boby im sie tak mogło stanąć, 
jako jojich braciom sie stało* 
Pozn. VI, 175. »Woda tak uczy- 
niła, co śię letnią stanęła* Łęcz. 
171. •Kandy krewka kapnęna, 
tam się lilija stanęna* Maz. II, 
343. Por. Stać. 

Stancja: •Stancyja = izb:i gościn- 
na* Mil. W temże znacz. Ciie?ch. 
I, 79. II •Stancja* = instanrja: 

• Przeprowadził przez wszystkie 
stancje* Bałucki. 

Stanek = > mieszkanie: gdzie miał 
Józef z Maryją swój stanek* Pr. 
fil. V, 890. 

Stangier= • stangret, z niem. Stan- 
genreiter* Pr. fil. IV, 890. 

Stania: •Stonio = stajnia* Hilf. 
182. 

Stanic z arka = • specjalistka kra- 
wczvni do robienia staników* Ust. 
z Warszawy. 

Staniczysko = • spódnica ze sta- 
nikiem* Kieł. II, 126. »Zasargała 
stanicysko do kolan « ib. 

Stanie = •zatrzymanie się wyżła 



Stanienka — Starczyć 



223 



przed zwierzem; twarde stanie, 
myśl.« Pr. fil. V, 890. || .Stanie 
= stajnia* Zb. I, 28. »Mam... 
ślery wołki na swoim staniu « 
Krak. II, 108. »Na stanie I = wo- 
łanie na krowę, pędzoną do stajni* 
Rud. 2Ł 

Stanienka = stajenka: > Nie moja 
stanienka, bom jej nie budował* 
Zb. VI, 120. 

Stanik: »Kstanik* Wisła VI, 189. 
> Stanik = gorset* Kuj. I, 65. Toż 
Hilf. 182. Zb. X, 195. || .Stanik 
a. śnorowka = sukienka bez rę- 
kawów* Pr. GL IV, 878. Toż 
Parcz. Doman. W temże zn. » Sta- 
nik* Mil. 'Stanik = sukienka ze 
stanikiem* Osip. »Slanik r= su- 
knia* Pr. fil. IV, 250. Zb. IV, 
187. W temże znacz. >Stunik a. 
stuniczek* Pr. fil. V, 894. Maz. 
V, 39. II »Stdnik = koń stale 
na stajni trzymany* Hilf. 182. 

Stanowić się: » Jak (gdy) się świat 
stanowił* (stawał się, był stwa- 
rzany) Chełm. II, 83. »Zeby się 
krew stanowiła* (wstrzymała) Ust. 
z Jaworza. » Chorągiewka stano- 
wić się musi* (stanąć, kwatero- 
wać) Kieł. I, 82. Toż ib. 90. || 
• Stanowić klacz = łączyć ją 
z ogierem* Ust. z Królestwa. 

Stanowisko: » Kiedy się zimowisko 
kończy, to krowa dana na prze- 
zimowanie) pozostaje jeszcze na 
stanowisku 4 tygodnie, dopóki się 
cielę nie odessie* Wisła II, 777. 

Slanowniczy = »starszy drużba 
w Jasielskiem, który z białą cho- 
rągiewką przywodzi konnemu or- 
szakowi, jadącemu do ślubu* Zb. 
I, 92. 

Stanownik = » pomocnik, chima- 
phila umbellala* Petr. 

Stanowny: »Stanowno bydło = 
dorosłe* Ust. z Lidy. 

Stańcowany = zmęczony tańcem: 



• Druchny zmęczone i stańcowa- 
ne* Kozł. 220. 

Stśpiać = > zmaczać* Spr. IV, 31. 
W temże zn. »Stoplać« Wisła VI, 
266. Rozpr. IX, 276. »Stoplany 
= zmaczany* Święt. Beld. 21. 

• Stdplać się = zmoczyć się, zro- 
sić się* Rozpr. XXVI, 396 p. w. 
Taplać. W temże znacz. »Stoplać 
się* Święt. > Stapiał się aż po 
kostki* Krak. IV, 144. || .Std- 
plać = zawalać, zbrudzić* Pr. 
fil. V, 890. Toż ib. 157. .Był 
jak murzyn cały stoplany t. j. 
smarzony* (!) Wisła I, 70. 

Stara = »żona* Spr. IV, 31. »Slara 
^ matka, chlebodawczyiii* Parcz. 

• Czeladź majstrową nazywa starą* 
Wisła IV, 855. || .Stara = aku- 
szerka* Nadm. 55. 

Stara dziewka = »zapewne ja- 
kiś kwiat* Zb. X, 205. 

Starać się = kłopotać się, mar- 
twić się: »Już sie ujec starajom, 
jakbe ujna umrzeli, co se oni be 
poczli z temi dziećmi sami* Pr. 
fil. V, 890. » Kochani swatkowie 
starejcie się, bo to niewygodne* 
Rozpr. VIII, 225. Nie staraj się 
dziewczę, nie sąśmy pierwsi, co 
się z sobą pogniewali* Rog. n® 
369. 

Star a nieć: » Sługo, starańce mój « 
Zb. IX, 218. 

Starasić = » zdeptać, zniszczyć* 
Pr. fil. V, 890. W temże znacz. 
Zb. II, 250 p. w. Opsiepać. » Bo- 
dajby cie Jasiu siwy koń starasił* 
Zb. XII, 154. >Starasiuł ji Gej) 
średni palec* Rozpr. IX, 193. 

• Starasić = zmieszać* Spr. IV, 
31. 

Staraszek =^ » staruszek (na Szlą- 
sku)* O. 

Starcdrz = •juhas, co stare owce 
pasie* Rozpr. XVII, 23 p. w. Ju- 
has. 

Starczyć: • Starczf c = dostarczać, 



224 



Starć — Starosta 



urządzać* Hilf. 181. || »Slarczyd 
się w słowie = doirzymać sJo- 
wa« Zb. I, 76. II > Starczyć = 
stćrczyć, wychodzić z równowagi* 
Zb. I, 31. 

Starć = » zetrzeć* Petr. 

Stareczka = »zdr. od starka, bab- 
ka: Chrysta Pana stareczka (św. 
Anna)c Pr. fil. V, 890. 

Starek = » dziadek* Pozn. II. 376. 
»Słark = starzec, dziadek* Hilf. 
181. >Stark = dziadek* Derd. 
137. Toż PoW. 92. »Starkowie 
= dziadkowie, dziadek i babka* 
ib. » Si arko wie = rodzice* Derd. 
137. »S(ark = teść* Hilf. 181. 

Stareńki = »slary* Pr. fil.Y, 890. 
Kam. 92 i 128. Lub. II, 198 
i 207. .Stareńki* Zb. XIV, 234. 

Stargać = zniszczyć: » Jaz zerwa- 
ło... te kilka morgów roli stargało, 
zasypało kamieniami* Krak. IV, 
111. 

Stark = » stary pion, pozbawiony 
gałęzi* Pr. fil. IV, 250. > Stark 
= kawałek kija sterczący z ziemi* 
Swięl. » Stark = szpica, koniu- 
szek* Zb. I, 31. » Stark = krzak* 
Udz. II » Stark* p. Starek. 

Starka = .staruszka, babka* Hilf. 
181. Toż Pobł 92. Pr. fil.V, 890. 
> Starka = baba* Zb. I, 31. 
W łemże znacz. Łys. 6. Lip. 71. 
.Starka = babka* Parcz. W temże 
znacz. Pozn. I, 58; ib. II, 259. 
Zb. II, 10. .Starka = stara ma- 
tka* Derd. J. 36. .Starko* (mówi 
Madej do matki) Pozn. VI, 198. 
II .Starka = kuropatwa* Prz. 
ludu VI, 125. .Starka = matka 
ptaków* Ust. z Litwy. || .Starka 
= stara wódka* Powsz. 

Starko w izna = . dożywocie, de- 
putat* Pobł. 93. .Starkówizna = 
część wyznaczona dla starych* 
Hilf. 18l'. 

Starnia »a. starniewka = flądra 
doro5>ła, stara* Pobł. 93. .Starnie 



a. bantkie = fladry* Ust. od A. 
Romera z Jastarni. .Slsu-niew a. 
starniewka = fiądra* Frischb. 
p. w. Flinder. 

Starnie w, Starniewka p. Star- 
n i a. 

Starocie »a. staroctwo = stary 
grat, przedmiot bardzo stary i ma- 
łego użytku* Pr. fil. IV, 878. .Sta- 
rocie = stary (pogardl.)* Czark. 

Staroctwo p. Starocie. 

Starodziejski = .starożytny* 
Zb. I, 31. 

Starolelny = stary: .Staroletna 
niewiasta* Pozn. VI, 176. 

Starosia: * Godność weselną sta- 
rosty i starościny (wtrącają w pie- 
śni) wspólnym zdrobniałym wyra- 
zem: starosiu* SwięL137. .Wszę- 
dzie ś[)iewają (weselnicy) za okna- 
mi piosenkę na dobrą noc, wtrą- 
cając (dla wszystkich osób, dla 
który(*h śpiewają) tytuł: starosia* 
Swięl. 136. .Mój panie starosiu* 
Wisła VI, 195. .Piękne druchny 
mas starosiu* Sand. 89. Toż ib. 
95. 

Starosieniek = starosta wesel- 
ny: .Panu starosieńkowi* Mat. 9. 

Starosta = dawny urzędnik pol- 
ski: .Pieśń o panie starost. I roz- 
puści uł pdn starosta charty na za- 
jące* Zb. Vin, 281. Cóżeś to za 
starosta, żebym ci otwierał* Zb. 
XI, 104. .Stanyła se na moście 
i kłaniała sie staroście* Zb. IV, 
258. II .Starosta = gospodarz 
weselny; zwykle bywa nim swat... 
nad Dniestrom dwóch: ze strony 
panny młodej starosta dański, czyli 
ten, który daje żonę ])anu mło- 
demu i starosta brański , który 
dla niego bierze, zwany także bo- 
jarskim* Zb. I, 92. .Starostą we- 
selnym bvwa zwykle swak, a urząd 
przywiązywany bywa przez całe 
życie do jednej osoby. Mianują go 
starszym starosta, a niekiedy dru- 



Staroslycha — Starościna 



225 



żyną, dla odróżnienia od krewnia- 
ków gospodarzy, których również 
starostami zowią. Obowiązkiem sta- 
rosty jest potoczysta pJynność wy- 
mowy w połączeniu ze znajomo- 
ścią zwyczajów obrzędowych « Fed. 
63. » Starosta i starościna, ludzie 
starsi, odbierają składkę pieniężną 
i dary w wiktuałach dla nowo- 
żeńców składane, prowadzą do 
pacierza oboje młodych... utrzy- 
mują w przyzwoitości obecnych* 
Lub. I, 184. » Nowożeńcy przed 
weselem obierają każde dla siebie 
osobnego starostę. Wśród star- 
szych gospodarzy bywają już do 
tego specjaliści, świadomi wszel- 
kich obrzędów i umiejący piękne 
oracje« Aten. 1877, II, 688. »Sta- 
rosta żenichów (pana młodego) 
prosi domowego starostę (panny 
młodej)* ib. 652. >Fani młoda 
sprasza ze swej strony na wesele 
drużbów, starostów i ndbhzsą dru- 
chnę; pan młody zaś nablizsego 
drużbę i starostów* Swięt. 135. 
»Na tdm weselu... starosta nabliz- 
sym był piersy pńn Jaśka* Swięt. 
384. »Starsy starosta i młodsi 
starostowie* Mat. 11. >Starsy sta- 
rosta* Sand. 29 (w przemowie 
starosty). Wisła VII, 300. Fed. 63. 

• Starosta = starszy drużba* Rad. 
I, 140. » Starosta = pan wesela* 
Lub. I, 157. » Starosta a. stary* 
Kieł. I, 64. Toż Zb. I, 92 (Kra- 
kowskie). »Niesą potrawy panu 
staroście zabawy* Kieł. I, 84. 

• Daje Starostowi* Wisła IX, 234. 
W temże zn. » Starosta* Zb. X, 
229. Kieł. I, 94. Fed. 37. Tyg. 
ii. 2, V, 773. Gluz. 438. Sand. 
25. Kuj. I, 315 (w oracji). Pauli 
33. Krak. II, 21. Zb. IV, 113. 
Zb. VII, 64. Pozn. II, 320. Wisła 
VI, 195; ib.VII, 365; ib. IX,231. 
Lub. I, 190. Kai. 127, 174. Rozpr. 
XII, 104. II » Starosta* = stary: 

ftłownik T.-V. 



• Starosta pustelnik* Pozn. VI, 107. 
II > Taniec polski, zwany starosta* 
Kuj. II, 174. 

Starosty eh a = starościna, żona 
starosty: » Staroslycha oskomę do- 
stanie, jak zobaczy* (z rusińsk.) 
K. Gliński. 

Starości a nka = zap. starsza dru- 
chna* Lub. I, 235. Wisła VII, 
688, 697. rStarościanka czyli 
podstarościanka* Chełm. I, 243. 

Starościn = do starosty należący 
Rozpr. VIII, 126. 

Starościna = » najwybitniejsza 
w wiosce kobieta... która musi 
umieć wszystkie pieśni weselne, 
upiec oddzielny korowaj i utrzy- 
mywać porządek pomiędzy wesel- 
nikarai. Ona to przy ślubie w ko- 
ściele zastępuje matkę, która zo- 
staje w domu* Skrzyń. 74. > Sta- 
rościny = matrony, zwykle zna- 
komitości wiejskie, liczne mają 
obowiązki na ludowych weselach: 
muszą umieć wszelakie pieśni 
obrzędowe, muszą upiec korowaja 
i innych prowizyjnych materjałów 
przysporzyć* Lub. I, 157. •Sta- 
rościny weselnej dostojeństwo do- 
żywotnie przechodzi spadkowo 
z matki na córkę (po większej 
części). Od starościny wymagają 
znajomości jak największej ilości 
pieśni weselnych* Fed. 63. •Sta- 
rościna = w Galicji, Sandomier- 
skiem i innych stronach pierwsza 
s wacha, swaszka, najdostojniejsza 
z mężatek zaproszonych na we- 
sele, niby gospodyni weselna, prze- 
wodnicząca w niektórych obrzę- 
dach, zwykle żona starosty we- 
selnego* Zb. I, 92. »Starsa sta- 
rościna i młodse, takie weselne* 
Mat. 11. »Podziękujmy starości- 
nej* Kieł. F, 84. » Starostowie 
i starościnę weselne* Kieł. I, 127. 

• Starościnę śpiewają* Sand. 23. 

• Wy starościny* ib. 29. Rud. 214. 

15 



226 



Starościnek — Slaiusieńki 



• Starościnę odśpiewują* Krak. II, 
21. »Wv starościnę zjadłyście pół 
krowv« Zb. XII, 190. W temże 
znacz. » Starościna* Zb. X, 229; 
ib. 237. Kieł. 1, 75. Fed. 37. 
Wójc. II, 13, 329. GIuz. 438. 
Sand. 3B. Pauli 34. Zb. IV, 113. 
Zb. VII, 64. Wisła VI, 195; ib. 
VII, 362; ib. 687, 697 i 739. 
Lub. I, 190. Kai. 127. Rud. 72 
i 158. 

Starościnek: > Powiedz starosto, 
powiedz starościnku* Sand. 131. 

Starość = » kłopot, staranie: macie 
wielkie starości = przykrości; 
o wózek starości wielkiej tam nie 
będzie* Pr. fil. V, 890. » Starość 
a. slarunek = staranie się o co, 
zabieganie* Wrześ. rękop. » Sta- 
rość a. starunek r= staranie, dba- 
łość: mieć starość o kim* Spr. V, 
420. Toż Ust. z Jaworza. »Jedna 
starość drug{» goni* Wisła II, 308. 

• Wielki grunt (po-iadłość), wielka 
starość (kłopot)* ib. 312. »Wiela 
było starości a niewiela skotku* 
Konopnicka, Na drodze. 

Staroświecki = nazwa tańca: 
>(Juhasy) śpiewają, tańcząc zbó- 
jeckiego, albo grzeczniej mówiąc, 
staroświeckiego* Wrzos. T. 30. 

Siarota = starość: »Starota ją 
przycisła* Konopnicka, Na drodze. 

Starować się = >zasobić* Pr. 
fil. IV, 878. 

Starowały = » młodzian od lat 25 
do 30 i więcej* Pleszcz. 43. 

Starowny = »zabieżny, staranny, 
skrzętny, gospodarny* Pr. fil. IV, 
878. > Starowny = staranny* Zb. 
], 6. >Marg08ia... była dbała, sta- 
rowna* Pozn. VI, 295. » Nasz la- 
tu lo starowny z swemi trzema 
córami* Wisła IX, 108. || >Sta- 
rowny = 1, chciwy 2, porządny* 
x\lil. 

Starozapustny p. Stary. 

Starszy: >Starse bracia* Chełch. I, 



88. II » Starszy (starsi) = rodzi- 
ce* Pobł. 93. Bisk. 24. Nadm. 
41. II »Slarszy a. starszy parob- 
czak = porządkowy, t. j. zgo- 
dzony do roboty siekierą, du wy- 
rabiania porządków czvli narzę- 
dzi* Kuj. I, 58. Toż ib. II, 276. 
1 1 » Starszy * = zwierzchnik :» Ku- 
lę... pożyczyłem... ii stfirszego w pie- 
kle* Bal. 59. » Bież- że do star- 
szego, upomnij się tego* Zb. VI, 
137. II »Slarszy = figura urzę- 
dowa* Mil. » Starszy = oficer* 
Kuj II. 276. Toż Parcz. || .Star- 
szy* = wybrany w grze na kie- 
rownika* Zb. X, 78 i 81. Zb. 
XIV, 220. »Gra w starszego* Zb. 
XIV, 222. II * Starszy i młodszy 
koniec drzewa t. j. grubszy i cień- 
szy* Roczn. 237. W temże znacz. 
• Starszy konie-* drzewa* Pr. fil. 
V, 890.' 
Starszyzna: »Starsizna« Chełch. 

I, 124. Mil. »Starcyzna« (iisz. 49 
i 293. 

Starucha = śmierć Pozn. II, 286. 
II » Starucha = stara krowa* Zb. 

II, 10. II » Starucha = stara 
wódka* Syrokomla, Niemen 71. 
II » Starucha* p. Babka (n'* 7). 

S t a r u c h 11 y = bardzo stary Hilf. 

1 40. 
Star u cny = » bardzo stary* Pr. fil. 

IV, 292. 

Star u la: » Była babula starula* Rad. 

II, 7. 
Starunek = » staranie, dbałość * 

Sand. 265. Toż Wrześ. 21. Spr. 

V, 420. Pr. fil. IV, 878. Was. 
247. W temże zn. Zb. XIV, 121. 
»Jś ci dam jeszcze starónek (ra- 
dę, opiekę)* Pozn. VI, 15. •Sta- 
runek = kłopot: Im mie dłużej 
chowjis, więksy starunek mśs* 
Rozpr. XII, 303. 

Starupinka p. Skorupa. 
Starusieńki = stary W^ójc. II, 
325. 



Staruszek — Slarzysko 



227 



Staruszek == > dziadek* Parcz. 
>Zobdc^ł dziada starzuszk a « Arch. 
V, 648. » Staruszek = dziadek 
(ojciec ojca a. matki) « Pozn. VI, 
247. 

Stary: st. w. » Starzej szy« Bib.Warsz. 
1873, III, 55 od Tykocina; st. 
nw. .Nostarszy* Wisła VII, 686. 
» Stary*: »Dwa lata stary* = ma- 
jący 2 lata wieku Wisła VI, 576. 
Podobnie: Lub. II, 7. Ust. z Ja- 
worza. Derd. 129. Pozn. VI, 310. 
Hilf 115. » We dwie lecie stary* 
Lip. 175. > Człowiek, który jest 
tak 56 lat stary* Nadm. 123. || 
» Stary, stary = dziadek* Zb. I, 
31. Toż Bisk. 48. > Stary = oj- 
ciec, chlebodawca* Parcz. Spr. V, 
122. > Starzy = rodzice* Pozn. 
III, 120. » Stary = mąż* Spr. IV, 
31; ib. V, 122. .Stary* = maj- 
ster (tak nazywany przez czela- 
dników) Kosiakiewicz, Latkowscy 
75. II » Stary = drużba, wabca 
weselny* Hilf. 57. » Stary* p. Sta- 
rosta. II »Slarego a. dziada 
wieźć* p. Dziad. » Stary = lalka 
męska, którą do dworu przynoszą 
po ukończeniu sprzętu zboża* 
Pozn. III, 152. II > Stary zapust, 
starozapustna niedziela = nie- 
dziela trzecia przed popielcem 
podczas zapust* Pr. fil. IV, 878. 
II •Stare miejsce = podczas we- 
sela nazwa domu panny młodej* 
Pr. fil. IV, 878. W temże znacx. 
» Stare miejsce a. stare kukrzy- 
sko* Zb. I, 92. II .Starzy = 
chłopcy dwaj, którzy przed chrzci- 
nami obiegali chałupy z krzykiem: 
Rarara, hohoho, ostaniec z Bo- 
gem, niemasz wiele czasu* Hilf. 
56. » Stare Józefy = młodzi pa- 
robcy, przebrani za starych lu- 
dzi, kolędnicy* Pozn. II, 185. 
• Stary Józef* p. Gwizd. 

Siarygan = » staruch* Bar. 190. 

Stary na (?): >Na wodną puchlinę 



lekarstwem jest staryna ('?)* Zb. 
III, 110. 

Starze: »Na starze = oslatnia kwa- 
dra, w kalendarzach mazurskich: 
1, na młodzie 2, I kwadra 3, peł- 
nia 4, na starze* Wisła III, 88. 

Starzec: »Lezy w żłobie Jezus ko- 
chany. Sypiały go. starzały go, 
widziałem cłoka* (zap. usypiały 
go, dbały o niego) Fed. 217 

Starzejszy = »starosta weselny* 
Aten. 1877, II, 642. 

Starzena »a. starzenka = babka* 
Ust. od Bystronia. > Starzenka == 
babka* Rozpr. Xn, 104. 

Starzeniec = » starzec* Pozn. II, 
278. W temże zn. Maz. III, 138. 
»Starzvniec« Kai. 130. 

Starzenka p. Starzena. 

Starzeńki == stary Konopnicka, 
Na drodze. 

Starzęzny = » podstarzały* Mil. 

Starzuchny = stary Chełch. II, 
18. 

S t a r z u s i e ń k i = bardzo stary 
Rad. II, 67. 

Starzusińki = >zdr. od stary* 
Pr. fil. V, 890. 

Starz uszek p. Staruszek. 

Starzy czek p. Starzyk. 

Starzyczka = babka Rog. n° 10. 

Starzyć się: >Ran... z których ża- 
dna opatrzoną nie była i które 
się też nie starzyły (?)« Nadm. 
139. 

Starzyk = > dziadek* Pr. fil. V, 
891. Zdr. »Starzvczek* ib.Wtem- 
że znacz. list. od Bystronia. Ust. 
z Jaworza. Rozpr. XII, 104. Pr. 
fil. IV, 290. 

Starzyna = » stara łata, starzy- 
zna* Petr. 

S t a r z y n i e c p. Starzeniec. 

Starzy nka := » babka* Pr. fil. V, 
891. 

Starzy II ka = b<d)ka Rog. n^ 11. 

Starzy sko = > stara rzecz, stary 
człowiek* Pr. fil. V, 891. 

15* 



228 



Staś — Slalys 



Staś *a. Wojtuś = bocian* Zb. I, 
54. 

Stateczek = }?os[)Oclarstwo: » Ża- 
dne pożegnanie na naszem sta- 
teczku* Rog. n^ 40. 

Stateczny: »Slalecny wiek = doj- 
rzah* Zb. YHl, 254 i 317. 

Statek -= » większa zagroda wiej- 
ska. Pr. fil. V, 891. >Stalek = 
go'<|)odarslwo« Rozpr. XII, 104. 

• Statek = nieruchomość ziem- 
ska. Pr. fil. 111,307. .Statek = 
zajrroda <^iodlacza« Alen. 1877, 
II, 113. » Siatek = gospodar- 
stwo* ib. 115. II » Siatek = bo- 
gactwo* Zb. II, 10. »Z lego two- 
jego slatku mam ja ten twój złoty 
pie.slrzanek* Rog. n^ 265. »Chod 
ty dziewczę statków ni masz, 
kiedy sie mi ty jeny podobasz. 
Pan Bóg statki ma, to nam je- 
den da* Zb. IX, 186. Podobnie 
ib. 266. II > Statek = bydło* 
Rozpr. III, 376. Toż ib. X,'230; 
ib. XII, 104. Spr. IV, 360. Pr. 
fil III, 307. Pr. fil. V, 891. Krak. 
I, 177. Zb. V, 112. Zb. VI. 282 
i 298. KłosY XIX,- 332. >Statek 
odbywać = bydło karmić* Hoff 
64. > Dostanie rolę, statek, sto- 
dołę* Rog. no 430. » Chudoba 
i statek = bydło, majątek* Del. 
123. » Siatek gruby = bydło ro- 
gate* Cer. Stęcz. Tatry 162. 
Goszcz. Tatry 130. Tyg. iL 1,XII, 
17. Rozpr. X, 221. W lemżo zn. 

• Hruby statek* Spr. IV, 350; ib. 
V, 420. Rozpr. X, 303. »Hruby 
statek == bydło, konie, owce, ko- 
zy* Wrześ. 21. Toż Wrześ. T. 
16, 19. > Drobny statek = nie- 
rogacizną* Goszcz. Tatry 130. Cer. 
» Drobny statek == owce, świnie* 
Rozpr. X, 221. Spr. V, 420. •Dro- 
bny statek = owce* Rozpr. X, 
303. » Drobny statek = cielęta, 
jagnięta* Wrześ. 21. > Statki* = 
bydło?: >Pokiela ja chodził, był 



chodniczek gładki, teraz ja nie 
chodzeni, chodzą po nim statki* 
Zejsz. 112. II »Statk = naczy- 
nia* Hilf. 181. »Statk = sadek, 
beczułka* Pobł. 93. ^Statki = 
naczynia kuchenne i gospodar- 
skie* Zb. VIII, 254. W temże zn. 
ib. 303. Kuj. I, 221. Mil. 0.sip. 
Rozpr. XI, 189. Chełch. II, 79. 
Lub. I, 61 i 84. Wisła VI, 428. 
Spr. V, 122. Kozł. 213. Pozn. I, 
87. II » Statek = rozwaga, po- 
waga, rządność* Święt. » Statek 
= rządność* Kozł 211. »Stat- 
kiem* = statecznie Kam. 12. 

• Statki* (■?): »A jak ci mnie bę- 
dziesz bijąn (bijał) będzie trzeci 
(chłopak) na wiliją, jak ci będą 
dobre statki, będzie cwarty na 
ostatki* Sand. 217. || »Statk = 
ten co statkuje, pyszni się, czło- 
w^iek z pychy zbytnią powagę na 
zewnątrz okazujący* PoW. 93. 

Statkować = > prow^adzić się po- 
rza.dnie, statecznie* Osip. Toż Mil. 
II > Statkować = pysznić się, na- 
dymać się* Pobł. 93. >0 chodzą- 
cym z przesadą mówią, że sobie 
statkuje* Kai. 34. W temże zn. ? 

• Najbarżyj se radniego statkuje, 
iże szumnie tańcuje* Alen. 1877, 
11, 655. II »Statkować* = dawać 
podarunki? »Nie będę ja dobrym 
ludziom dziękować, nie chcieli mi 
na weselu statkować; ino jednej 
starościnie dziękuję, bo mi dała 
na wesele krasulę (krowę)* Kieł. 
I, 92. > Jakże jo mom wszyćkim 
ludziom dziękować, kiej mi na 
weselu nie chcieli statkować* Rud. 
215. 

S t a t r a ć p. S t y I r a ć. 

Status ek = i statki w chałupie; 
w niektórych okolicach także 
fuzja* Wi.«-ła I, 155. 

Statys: »Chociaż młodzieńki, go- 
spodarzy, kieby statys (= siary)* 
Kam. 13. 



Slaubować 



Stawid 



229 



Slaubowad = » przybijać d u brze- 
gu łódkę lub pJyi* Chodźko, 
Obrazy litewskie. 

Staw = > sztuczne zagłębienie te- 
renu, pokryte woda. Staw bywa 
J, strumykowy 2. źródłowy 3, ście- 
kowy 4, wycierowy (tarłowy) 5, 
odrostowy 6, główny 7, przesad- 
kowy (gdzie ryby się przesadzają) 
8, wyrostowy 9, kupiecki (gdzie 
ryby handlowe się znajdują)* Prac. 

Stawacz: » Stawać = dozorca przy 
robocie* Spr. V, 420. 

Sta wad = stanąd: »Nikt mu nie 
chciał stawać w kumy* Kuj. I, 
156. » Stawał do miary* (do woj- 
ska) Wi.^ła III, 523. Toż Łęcz. 
138. II »Stawad* = wstawad. 
> Stawaj* = wstawaj Rog. n® 390. 
♦ Stawaj, stawaj, panie młody* 
Sand. 156. || » Stawać* = stać: 
»Pud borem sośnia stowała* Pozn. 
II. 277. >Nie dajcie nam długo 
stawać* Rad. I, 196. || »Stawad 
= zatrzymad się przed zwierzem, 
o wyżle, myśl.* Pr. fil. V, 891. 
II »Stawad* = przedstawiać się: 
»Nie wierz chłopcu, choć aniołem 
staje* Wójc. I, 151. || »Nie .sta- 
wać* = nie starczyć: » Kartuska 
nie stawa* Maz. III, 275. » Jeszcze 
czego nie stawało! = jeszczeby, 
zachciałeś* Ust. z Litwy. || » Sta- 
wać się* = robić się: » Pszczoły 
stawają się mocnemi* Zb. V, 158. 
II » Stawać się* = stawiać się: 
»Cy się w prawdzie nie staję ?« 
Łęcz. 121. Por. Słać. 

Sta w arka p Stawiarka. 

Stawiać: > Stawiać słupki = sta- 
wać na tylnych łapach, o zającu, 
myśl.* Pr. fil. V, 891. Toż Prz. 
ludu VI, 111. »Stawiać* zap. wy- 
stawiać, myśl.: >Iska (nazwa psa) 
tam stawia* (capai Pauli 165. 
» Stawiać kopyrlki = przewracać 
kozioJki* Roz[)r. X, 303. || » Sta- 
wiać się czem* = wystawiać co: 



>Bracisek na wojnie stawia sie 
piersiami* Wisła VI, 304. || -Sta- 
wiać się na k« go = okazywać 
się względem kogo krnąbrnym: 
jesce ón sie stawia na mnie* Zb. 
II, 237. II » Stawiać się = bu- 
dować sobie dom* Udz Toż Spr. 
IV, 330. Zb. I, 53. Krak I, 149. 

Stawiane » a. wstawne = dziewiąta 
beczka, którą dawniej szynkarz 
otrzymywał darmo, gdy sprzedał 
8* Pozn. I, 47. 

S t a w i a n i e c p. Stawiarka. 

S t a w i a r a p. Stawiarka. 

Stawiarka »a. stawarka = szlam, 
czyli muł w stawie: ja tocę sta- 
wiarkę po skrajkach = wywożę 
taczkami muł ze stawu po de- 
szczkach* Krak. IV, 322. W teniże 
znacz »Stawiara a. stawiarka* 
Ust. z Olkuskiego. > Stawarka* 
Rozpr. IX, 214; ib. XXVI, 394. 
Święt. 122 i 587. || >Stawiarki 
a. stawianiec = pi-zenośny płot 
z desek dartych do ochrony przed 
wiatrem przy robotach w polu* 
Spr. V, 420. 

Stawiarz = » robotnik, wywożący 
stawiarkę* Krak. IV, 322. W temże 
znacz. Cisz. 163. 

S t a w i ą c z k a : » Slawiączką posta- 
wić = pionowo* Mron^. 94. 

S t a w i c z e k = mały staw Kuj. II, 
45. Lip. 43. Kolb. 37. 

Stawić = przedstawić: » Chłopiec 
zaraz stawi zucha, Dziewczak pod- 
skoczy we<oło< Łys. 37. jj > Sta- 
wić krew = zatamować* S[)r. V, 
420. II » Stawić się w słowie = 
dotrzymać słowa* ib. >('oś-ci my 
się na słowoczku nie >lawił« Kuj. 
II, 21 II > Stawić si<^'* = oprzeć 
się: > Stawić się komu w złości* 
Spr. V, 120. II »Stawić się = 
założyć się ii[). stawmy sie o gar- 
niec piwa* ii). >Tak sie raz sta- 
wiół z kacniarzcm o catv niaj i- 
łek* Zh. VIt. 6. Podobnie Zb.'v. 



230 



Slawidło — Stawuszek 



249. W temże znacz. Wrześ. 22. 
Wisła VI, 145. || > Sławić .siec 
= sprawować się: >Styry lata 
wierniern słnzył, i dobrzem się 
sławił. Zl). IV, 136. 

Slawidło= » osobna ciężka obręcz 
drewniana z odpowiednim przy- 
rządem do w.slrzymywania wia- 
traka « Spr IV, 369. W łemże zn. 
Pozn. VII, 154. II .Slawidło = 
zasuwa do puszczania wody na 
koło młyńskie, lub zastawiania 
jej. Krak. IV, 322. » Odwróć by- 
dła od stawidła* Maz. II, 202. 
W temżo znacz. »Stawidła< blp. 
Pr. fil. IV, 878. Zb. IV, 229. 

Stawieni = »budvnek« Rozpr. XII, 
104. 

S t a w i e n k a = » niewielka beczka 
a. kubeł, do trzymania w niej 
wody w domu na użytek pod- 
ręczny* Osip. 

S t a w i k = stawek , mały staw 
Kolb. 303. II »Stawik = marzan- 
ka wonna, Asperulaodorata* Pawł. 
>Stawik = roślina* Zb. VI, 205 
i 310. 

S ł a w i n o ^ a = > siłacz, ale i żar- 
łok: stawMnojra to tyn, co diizo 
ji kapusty i żuru z kartoflami* 
Pr. fil. Iii, 311. »A witajze sta- 
winujTji!* (w pieśni do chleba) Kieł. 
I. 83. Por. Sł a 1 i n oga. 

S t a w i u y : » Przy ugodzie (o posta- 
wienie chałupy) i w^ czasie samej 
roboty pija^ obaj (chłop z cieślą) 
wódkę: na stawiny* Krak. I, 149. 

Stawisko = » miejsce, gdzie po- 
przednio był staw* Pr. fil. V, 891. 
W łemże znacz. Zb. I, 53. Zb. 
XII, 160. Zb. XV, 91. »Poszły 
gę.si na stawiska, najadjtv sie rzą- 
sy* Zb. XV, 89. jj >Stawisko = 
przeorany rowek j)lugiem dla ście- 
ku wody* Lub. I, 83. jj » Sta- 
wiska a. staisko = koniec staja, 
od którogu nowi' -ię zaczyna np. 



na stawiskach = na granicy* 
Sand. 265. P. Staisko. 

Sta wiś = zap. stawisko: » Pasła 
gęsi na stświsi* Święt. 310. 

Stawka = >klepka* Pobł. 93. || 
» Stawka = witerunek do trucia 
lisów, myśl.c Pr. fil. V, 891. || 
» Stawka = czynsz na św. Mar- 
cin* Del. 143. W łemże znacz. ib. 
73 i 123. II »Stawka = posie- 
dzenie w^vdziału gminnego* Rozpr. 
XII, 104. 

Stawki = »nogi lisa> Prz. ludu 
VI, 111. 

Stawkiem = » pionowo (coś sta- 
wiać)* Pr. fil. IV, 879. »Misy i ta- 
lerze są stawkiem rozłożone « (u Kur- 
piów) Pol, Półn.-wsch. Europa III, 
435. 

Stawna sieć = >sieć myśliwska, 
10 łokci wysokości mająca, myśl.* 
Pr. fil. V, 891. 

S t a w n e m = » na sztorc i jedna- 
ko w em i końcami w jedną stronę 
ustawiać* Czark. 

Stawni ak = »płot z żerdzi, prze- 
platany gałęziami lub cienkierai 
deskaini* Pr. fil. IV, 250. 

Stawnica = » beczka spora, sto- 
jąca, bez dna górnego do kwa- 
szenia w niej kapusty lub bura- 
ków* Osip. 

S t a w n i c z y = » dozorca stawów « 
Prac. 

Stawnie: » Jedna biogft (biegała), 
a ta druga ściga (ścigała), a ta 
trzeca sławnie stówa (objaśniono, 
że ta trzecia zatrzymywała, ale 
ścisłe gramatyczne znaczenie dwu 
osłalnich wvrazów^ nieziozumiałe)* 
Hilf. 111. " 

Stawo w ka = > beczka o jednem 
dnie do kapu«^ty lub buraków* 
Chełm. I, 81. jj »Sławowka :^ 
gjiłunek cei-anki* Pr. fil. IV, 879. 

Stawuszek = » mały staw * Lip. 
41. 



Stazyja — Stenka 



231 



Stazyja = > Anastazja « Pr. fil. V, 
891. 

St?tc(z)kn = » choroba (por. stę- 
kać)* Pr. fil. V, 891. 

St3c(z)ny = » chory* Opól. 21. 
Toż Pr. fil. V, 891. 

S 1 3 k a ć = » chorować* Rozpr. IX, 
329. 

St2kować = » jęczeć, stękać* 
Bisk. 51. 

Stjigiew = > naczynie drewniane 
do przechowywania wody* Spr. 
V, 122. Toż Pozn. II, 177. »Stą- 
giew a. stągiewka* Zb. I, 23 i 32. 
»Stągiewka* Kuj. I, 86 Pozn. I, 
97;*ib. III, 132. »Slungiew* Mil. 
» Stągiew = naczynie do kwa- 
szenia kapusly* Pleszcz. 44. 

Stąpić = stąpać: »Skąd tak zgra- 
bną siąpisz nóżką* Rog. n® 43, b. 
Toż ib. nO 43, c. || »Stąpić* = 
wstąpić: » Stąpił do jednego do- 
mu* Zb. XV,'33. II >Stąpić* = 
zap. zstąpić (z nieba): » Myśleli 
my (o dobrym panu), ze to Ojciec 
ludziom stnpiuN Zb. VIII, 264. 

Stąpienie p. Boże Stąpienie. 

Stąpław^ska = » nazwa krowy, 
która idąc zaczepia jedną nogę 
o drugą* Wisła III, 564. 

Stąpnąć = stąpić Wisła V, 424. 
• Stąpnął* Kolb 196. >Stompnół* 
Zb. *IV, 218. »Stąpnijże se* Zb. 
XV, 76. »Stopnął* Rad. II, 6. 

S I ą p ó r = » młot do tłuczenia w stę- 
pie* (opis) Swięt. 15. Toż Was. 
58. W lemże zn. >Stópor* Rozpr. 
VIII, 99. >Stąporek* Zb.VI, 132. 
Stępor* Pr. fil. IV, 879. Chełm. 
I, 82 

Stawka p. S t ó w k a. 

Stążeczka »stnnzecka, stozecka = 
wstążeczka* Pr fil. V, 891 . W tem- 
że znacz >Slążeczka« Lip. 194. 
Rozpr. IX, 320. 

Sta żeń k a = wsiążeczka Lub. I, 
208. 

Stążka := » stożka, st:!ska = wstąż- 



ka* Pr. fil. V, 891. Wtemżezn. 
» Stążka* Rog. n^ 347. Kuj. I, 
305. Lip. 188. Pauli 225. Zb I, 
7. Pr. fil. IV, 250. »Stnnzka« Zb. 

I, 7. »Stużka* Pozn. II, 64. 
Stecużka p. Steczka. 
Steczka = » ścieżka, drożyna* Kuj. 

II, 276 p. w. Stegna. W temże 
znacz. » Steczka* Wójc. II, 104. 
Kuj. I, 169; ib. II, 238. Kolb. 
260. Zb. IL 66. Zb.VI, 104. Hilf. 
181. Maz. V, 286 i 305. •Ste- 
cka* Pleszcz. 44. Pr. fil. IV, 879. 
Wisła III, 747. Mil. Czark. Spr. 
V, 143. »Stedzka* ib. 122. Zdr. 
»Steczeczka* Wis^a IV, 810. »Ste- 
cużka* Kozi. 158. 

Stegna »a. steczka = ścieżka, dro- 
żyna* Kuj. II, 276. W temże zn. 
»Slegna* Hilf. 181. Pobł. 93. 
Wisła III, 747. » Stegna. = niem. 
im Fusssteige* Cen. 70. » Stegnę... 
njebeło* ib. 85. 

Stegno = » szlak wydeptany w lesie 
przez zwierzęta* Osip. 

S tego = potem: » Wymówiła so- 
bie., w żałobie zyć rok seść nie- 
dziel. S tego sie zabrali, idom* 
Zb. XV, 12. 

S t e k n ą ć p. S t y k n ą ć. 

Stela = »stąd< Pr." fil. IV, 251. 
Toż Czark. Ud z. 

S t e 1 b u s (z) o n V = » pognieciony, 
zmięty* Pr. 'fil. V, 891. 

Stelisko p. Stylisko. 

Stelmach = » kołodziej « Mil W tem- 
że znacz. »Staln)acii« Chełch. I, 
113. » Stelmach* Spr. IV, 382. 

S tełk p. Stołek. 

Stempale = »pale do mostów* 
Kuj. II, 276. 

Stempel = »irłup, podtrzymujący 
sklepienie w kopalni* Tyg. ii. 2, 
V, n^ 110. II .Stemple*: »Tam 
u sokoła złociste koła, u sokolicy 
stemple* Lub. 1,214. Por. Stom- 
p e 1. 

Stenka = »1, świeczka u nosa 



232 



Slenwaga — Sternal 



dzieci 2, smarkacz 8, Slenka — 
imię własne* PoW. 93. 

Stenwaga = » stel waga, część wo- 
zu* Pr. fil. V, 891. W lemże zn. 
»Stymwaga« ib. I, 79. »Stym- 
waga a. styl waga* ib. IV, 251. 

• Szlynwaga* Hempel. >Śtynwaga< 
Pr. fil. V, 909. »Slynwag;i« ib. 
894. Por. Szlelwaga. 

Step no = >kij, stanowiący część 
sno walni* Pr. fil. V, 891. »Ste- 
pno = krzyżak z 4 kołkami na 
końcach, osadzony na koziołku 
i razem z nim stanowiący wia- 
tuch, przyrząd do nawijania nici 
na kłębek* Was. 60. 

Ster = > przodek w żniwie* Sand. 
261. II » Stery = sprzęty* Święt. 

♦ Garnkami i różnymi sterami* 
Święt. 483. 

Sterać = » zniszczyć* Pr. fil. III, 
307. »Nie steram koników* Krak. 
II, 460. > Chcieliście dziedzica ste- 
rać i jego dobro* Cisz. 252. » To- 
by go stćrała* (zrujnowała) Święt. 
354. »Bobvś mi caje dziedzictwo 
sterajt* Cisz. 189. »Do kosule sie 
sterajmy, a dajmy mu* ib. 288. 
» Wianek (żołnierze) sterają* Maz. 
II, 122. » Sterałaś wianek* Lub. 

I, 106. W temże znacz. »Styrać* 
Fed. 409. » Wianek stvrała* Sand. 
58. »Styrałeśsznuróweczkę* Krak. 

II, 113. II » Sterać się* = zbiednieć, 
wynędznieć: > Wychudł bardzo, 
sterał się* Zb. Xlii', 106. W temże 
znacz. >Styrać się*: »Styrany jak 
nieboskie stworzenie* (wynędz- 
niały) Wisia V, 40. »Styrałam sie, 

ak na boni szyszka* Zb. X, 287. 

I > Sterać się = zdechnąć* Pr. 

11. IV, 251. »Jak sie ich (klaczy) 

łeni nie będzie doić, to sio sty- 

rajom* Zb. XI, 118. 

S t e r c h n a ć = > u mrzeć o Z vd2 ie < 
Ust. z Królestwa. >Slyrk = umarł, 
o Żydzie* Piatk. 



Stercić =^ » w sterty układać zboże 
lub siano* Roczn. 237. 

Sterech = »slrych, góra* Pr. fil. 
V, 157. 

Sterem aj dastere ma = »częsty 
refrain w pieśniacii we.selnych; 
czy jest to: z leroma da z terema 
por. małor. terem stpols. trzem ^ 
por. też terema = zarośla, wyraz 
.starodawny* Pr. fil. V, 891. Por. 
S t e r e m y. 

S t e r e m y blp. = urwiska, wysokie 
miejsca: spinać się, łazić po ste- 
reniacłi = po wynio.s^ych miej- 
scach. Nie łaź po steremach, krzy- 
czą na malca, spinającego się po 
sprzętach, wysokich miejscach* 
Kolb. rękop. 

S t e r g n ą ć p. S ł e r k n ą ć. 

S t e r k a ć = » wtykać, wścibiać: li- 
.stki łamią i styrkają ponad okna* 
Pr. fil. V, 892. 

Sterknąć = »umrzeć (o Żydzie)* 
Pr. fil. V, 892. W temże znacz. 
• Stergnąć*: »Stergnon żydoski 
Lajzerek* Zb. XI, 73. 

Sterkołać = »stukać, kołatać* 
Wrześ. 22. » Dzwoneczki na nóż- 
kach (owiec) sterkoczą* Zejsz. 
189 bis. 

Sterlot = ryba, Acipenter ruthe- 
nus* Prac. 

Stermosić = » pomiąć* Lub. II, 
213 p. w. Termosić. 

Stermożyć = »zmitrężyć: stermo- 
żył czas* Lub. II, 213 p. w. Ter- 
możyć. 

Stćrnadel = » trznadel* Zb. V, 
158. W^ ten)że znacz. >Stvrnadel* 
Fed. 213 i 409. Spr. 'V, 422. 
»Sztvrnadel* Ust. od Bystronia. 
Zb. 'IX, 271. >Rozpr. XII, 34 
i 104. »Pslernadel* Rozpr. XVII, 
56. Por. Sternal, S t r z y n a- 
d e 1, S t r z e n a g i e 1. 

Sternal = » trznadel, Emberisa ci- 
trinella* Wrześ. 22. Toż Kieł. II, 
205. W tomże znacz. * Sternal* 



Siernaś — Stępić 



233 



Spr. IV, 360. »Slyrnal a. poświer- 
ka« Zb.VI, 192. »Stvrnśl« Rozpr. 
XXVI. 394. >PsternaIc HofT 41. 
Por. St^rnadel, Strzynadel. 

Sternaś p. Czternaście. 

Sternica = > przodownica przy 
żniwie* Sand. 265. W lemże zn. 
Maz. III, 87. Rad. I, 125. Pr fil. 
V, 251. P. Przewodnie a, Po- 
st a t n i c a. 

Sternik =; » żniwiarz przodownik* 
(Sand.) Gregorowicz, Różne ró- 
żności. 

Sterować: > Styrować = kierować, 
naprowadzać na dobrą drogę* 
Wisła I, 155. 

Sterownica »a. sterowniczka = 
przodownica* (przy żniwie) Pr. fil. 
IV, 251. 

Sterta: >Cyrta = sterta* CheJch. 
I, 102. »Śtyrta* Bar. 69. 

Stertoiić •^= » spartolić, źle zrobić* 
Krak. IV, 324, p. w. Tyrtolić. 

Stćry = » sprzęty* Święl. 

Steryją: »0j, steryją Matyjoszko, 
steryją, bo ci świnie paslernaczek 
wyryją* Pozn. V, 129. 

Sterzyć = > sterować, sterem kie- 
rować* Krasn. 308 

Steterlać = » powalać, zanieczy- 
ścić* Rozpr. VIII, 233 p. w. Te- 
ter) ać. 

Stęba »a. stymba = stępa* Zb. I, 
23. 

Stęborek = »stęporek« Zb. I, 23. 
Por. S t ą p ó r. 

Stęchnąć = zmniejszyć się (o spu- 
chnięciu) : »Opuchlina stęchła* 
Krak. III, 114. || » Stęchnąć* = 
zepsuć się, siać się nieświeżym: 
»Stuka(słonina)slechnena* Rozpr. 
VIII, 99. 

Stęczeć = stukać : » Jasieńko jedzie, 
kołami stęczy (stuka)* (Chełms.) 
Wisła VII, 692. 

Stęga = wstążka Rog. n^ 281 
i 282. 

Sięgnąć = » stężeć* Pr. fil. V, 892. 



Stękacz = co stęka, choruje : » Dhi- 
zej stękaca, niźli skńkaca* Zb. 
VIII, 99. 

Stęp = krok wolny: » Konie idą 
stępa* Ust. z Królestwa. » Stępem 
konie kroczą* Tyg. ii. 1, XV, J61. 
» Stępę = wolnym krokiem* Hilf. 
141. 

Stępa = » przyrząd do tłuczenia 
jęczmienia na pęcak i prosa na 
jagły* Pr. fil. IV, 879. .Nasuła 
mu stępę prosa* Pozn. IV, 232. 
II » Stępa = grube drewniane ko- 
ryto w foluszu, w którem parzą 
i ubijaią 'bicami' sukno* Spr. V, 
420. II » Stępa = tłuczek do 
soli, shiżący zarazem do przecho- 
wywania jej* Wrześ. 22. || »Slę- 
pa = rodzaj samolrzasku na niedź- 
wiedzia* (Huculs.) Pol, Półn.-wsch. 
Europa III, 389. 

Stę paczek: » Stempocek = glinia- 
ny garnek* Zb. X, 203. 

Stępecka = » miarka: wypióJem 
stempockie wody* Spr. V, 122. 
> Śtempeckiem wody wypiła < 
Ghełch. 1, 171. 

Stępecki p. Stępki. 

Stępek = »pieniek z wyżłobioną 
wklęsłością i tłuczkiem do tłucze- 
nia soli* Kuj. I, 85. Toż Fed. 7. 
II »Slępek« = wolny krok: »Ma- 
łym stępkę* Hilf. 141. 

Slęperek = »stąporek* Pozn. IV, 
232. 

Stępia = krok wolny: >Koń bieg 
stępią* Dord. 64. W temżo zn. 
>Siapią* Bisk. 51 i 54. 

Stępiać: » Stępiać = stąpać* Hilf. 
182. 

Stępie a = » samołówka, zatrzask 
drewniany na wilki, zające, lisy 
i borsuki* Pr. fil. IV, 879.'w tem- 
że zn. Roczn. 237. Zb. I, 111. 

Stępić » się a. kogo = zubożyć, zni- 
szczyć majątkowo : stępiłek sie 
z dutków* Spr. V, 420. W Icinże 
znacz. » Stępić* Wrześ. 26. 



234 



Stępie — Sloczysty 



Stęj)ie = V: > Siedzi on łam, stę- 
pie, nikej kaduk na kępie* Sand. 
82 

S t ę p i .^ z » a. wstępień = przezwisko 
żeniącego się z dziedziczką ba- 
biznv* Rad. I, 243. 

Stępka = »duży drewniany moź- 
dzierz do tłuczenia soli* Spr. V, 
420. W temże znacz. Pr. fil. IV, 
879. Rozpr. X, 303. Spr. V, 420. 
II > Stępka = mniejsze od 'pa- 
przycy" wydrążenie w 'stolcu'* 
Dyg. II » Stępka = wydrążenie 
w progu stodoły, w k torem osa- 
dzony jest spodni czop wrotni* 
J.Łoś. Toż Pozn. I 94. || > Stę- 
pka = wycięcie w belce, w które 
wstawia się krokiew* J. Łoś. 

Stępki »a. slępecki = pewien ro- 
dzaj niewielkich grzybów- jadal- 
nych* Spr. V, 420. 

Stępn li środa = » popielec: stę- 
pna środa jedzie, w koniówce no- 
cuje, ni może dojechać, koniki 
najmuje* Spr. V, 420. 

Stępn ąć p. Stąpnąć. 

Stępo = »stępem, wolno (jechać 
na koniu lub końmi)* Ust. z Li- 
tw v. >Koii szedł stępo* Glin. IV, 
152. 

S t ę p o r p. S t ą p ó r. 

Stepowany: »Kaf1an... delikatnie 
stepowany* Krak. II, 191. 

Stęp siego = wolno, powoli: »Bieg 
koni oznaczają: .^tępsiego, draby, 
w skok* Nadni. 149. 

S t ę ż y s k o = » rękoje.ść u motyki, 
siekierki i t. p.* Swięt. »Stęzy- 
sko = stylisko rękojeść motyki* 
Święt. 9. » Grabie z długiem stę- 
żYskiom* ib. 13. 

Stlały = » spróchniały np. drzewo, 
rzemień* Roczn. 238. 

Stłać = »słać« Zb. I, ló. 

Stłamsić == »zdnsić« Pr. fil. V, 

892. 
Stłumić = zap. upakow'ać: >Ja 



już kufer stłumiłam i odchodzę* 
Śnieżko-Zapolska. 

Stłup p. Słup. 

Stmienić = » zmienić np. pienią- 
dze* Kra.sn. 309. W temże zn. 
»Stnienić*: »Talarzyk stnienić... 
talarzyk stnieniwsy* Kętrz. 55. 

Stnienić p. Stmienić. 

Sto: 2 pp. 1. p. »Ze sta łokci* Święl. 
364. »Do sta lat* Oies. 85. »Na 
sta chłopa* Kam. 193. »W sta 
koni* Pauli 99 »We sta koni* 
ib. 98. 2 pp. 1. m. »Stów a. set* 
Rozpr. XII, 60. > Dwanaście set 
= 1200* Ust. od p. Krynickiego. 
• Piętnaście słów* = 1500 Zb. 
XV, 35. »Po wiele set razy* Wisła 
III, 57. Różne wyrażenia: » Zje- 
chało sie sto pachoł ików, oj sto 
ludu* Sand. 77. »Sto ludu* Rad. 
I, 149. » Choćbyś miał sto gościa 
w domu* Kam. 22. •Dziewczyn- 
ko, moje sto tysięcy* Pauli 2 17. 
Toż Wójc. II, 219. »Za sto gó- 
ran)i* Zb. II, 179. >0n jest na 
ston)yślach* Cinc. 29 (t. j. >ma 
sto projektory * List Cinciały). 

Stobieszki: »Stobieszkie (ze Sto- 
bierny) patnenki* Zb. XV, 152. 

Sto cha! = » okrzyk, pow^strzyinu- 
jący krowę* Święt. 

Stoczek = źródło: »BYł lam sto- 
cek, źródło takie* Krak. IV, 53. 
»Do stocka po w^odę* Zb. IV, 
153. >0 wodzisię trudno, niema 
ani stoczka* Rud. 155. »Zieleń- 
ze sie zieleń, kosmołow\ski .stocku* 
Kieł. II, 108 II >Stoczki*: .Pi- 
wo na stoczkach = przy końcu 
beczki; w beczce same tylko sto- 
czki zostały* Ust. z Lidy. 

S toczny = zap. obfity: »Zona... 
wystawiła stoczną kolacyja* Pozn. 
VI, 235. 

Stoczować = zlewać: Bedzies mi 
ta stocował wino do butelek* Zb. 
XI, 97. 

Stoczy Sty: > Stoczy ste wrota, które 



Sloć — Stojawa 



235 



się za pomocą kółek u dołu przy- 
twierdzonych zamykają* Kon. 107. 
S t o d p. Na sloć. 

Stodjabelnik: »To leż je slodja- 
belnik = zjadJ sio djaWów* Pr. 
fil. IV, 288. .Oni leż sóm stodjd- 
belnik = Sie sind ein verfluchter 
Korl« Usl. od Bvslronia. 

Slodjabelski: »Slodjabelski ży- 
dzie!* Wędr. XXVI, 173. 

Stodolina = » nędzna stodoła* 
Pr. fil. V, 975. 

Slodolinka = slodoła: >Masz małą 
slodolinkę, masz małą slodołę* 
Rog. nO 411. 

Słodolisko = » stara stodoła* Pr. 
fil. IV, 251. >Słodolisko= stara 
stodoła Inb miejsce po stodole* 
ib. 879. » Idźcie do stodoliska na 
zgniłe snopczyska* Rog. n® 133. 
>Za stodoliskicm* Kuj. I, 103. 

Stodolni ki = ^ gatunek jabłek* 
Zb. XIV, 28. 

Stodolny = > dozorca stodoły* Pr. 
fil. V, 892. II ^Stodolne karaski 
= kluski* Kai. 263. 

Stodoła = > zajazd przy karczmie, 
skład* Petr. » Stodoła na Litwie 
znaczy tylko 1, stajnia i wozownia, 
dobudowana przy karczmie 2, bu- 
dowla na siano. Nie używa się 
w znacz, gumna* Ust. z Litwy. 

Stof = »pół garnca* Łęcz. 195. 
.Slof = kwarta. Pozn. III, 127. 
Stóf wina* Lecz. 134. »Kwartę 
albo cały sluf* Kaspr. 29. >Sztof 
= kwarta* Zb I, 3B. 

Stóg a: »Związane snopki przerzu- 
cał, że się same w slogę ukła- 
dały* Krak. IV, 168. Por. Stóg. 

Stoić = .stać* Wi^^ła III, 324. Toż 
Kuj. I, 254. Pr. fil. IV. 251; ib. 
V, 892. Łys. 51. Zb. 1, 23. Rozpr. 
X, 171. Łęcz. 254. Czark. Mil. 
»St()id nad kim =. pilnować kogo: 
dziś stojał sam pón nad zniwa- 
kami* Spr. V, 132. » Stoić o co 



dbać o co: nie stoję wcale o te 
styry grose* ib. Por. Stać. 

Stoidło: »Stoi stoidło, za stoidłem 
slroidło, za stroidłem suchy las, 
a za lasem różny kwiat = ad- 
went, karnawał, wielki po>t i wio- 
sna* Zb. X, 145. 

Stoiło p. Słojło. 

Sloiny= »susz pszczół* Wisła VII, 
745. 

Słoja czek = » stołek, z którego po- 
mocą niemowb»ta uczą się stać 
i chodzić (rysunek)* Kuj. I, 248. 
>Stojaczek = rózga do korowaja* 
(rys.) Przem. 64. »Stojaczek = 
Aufsatz* Mrong. 95. Por. Sto- 
jak. 

Stojać p. Stać. 

Stojak = » stojak z okrągłym otwo- 
rem do nauki stania dla niemo- 
wląt* Mil. W temże zn. Pozn. II, 
76.' Maz. V, 48. Wisła V, 915. 
Osip. II » Stojak = ul stojący « 
Osip. II > Stojaki = boczne części 
odrzwi < Was. 32. || » Stojak = 
w wią/.aniu dachu słupek pod 
podciągiem, inaczej stolec* Pr. fil. 

IV, 879. II »Stojaki = podstawa, 
na której osadzone są giby* Spr. 

V, 420. II » Stojak = nad/.orca* 
Spr. V, 122. >Stojak= ekonom* 
Rad. I. 125. » Stojak = karbo- 
wy* Pr. ni. V, 892. » Stojak = 
gajowy* (w zagadce) Cisz. 357. 
» Stojący = dozorcy* Krak. I, 64. 
Por. S t o j a c z e k . 

Stojanka = »slotek z otworem 
w de.^^co wyciętym dla dzieci uczą- 
cych się chodzić* Pr. fil. IV, 879. 

Stojawa = »przęślica w zagadce: 
stoi stojawa. na stojawie Irzęsawa 
(krężel), na trzęsą wie bel i ca (len), 
na helicy szkórłal (papier do ob- 
wijania kądzieli), na szkórłacie 
róży kwiat* Pr. fil. V, 892. >Sloi 
stojawa, na stojawie trzęsawa, na 
trzesawio ślicnv kwiat, rozweseli 
całv świat = słońce* Zaw. Etn. 



236 



Stojące długi — Stulec 



19. »Sloja\va, na stojawie tyr- 
kała, na tyrkale bęben, na bębnie 
krzak, a w krzjiku pęcak = czło- 
wiek* Zb. X, 146. 

Stojące długi = niem. »aussteh- 
endo Schnlden< Mrong. 071. 

Stojączek p. Slojączka. 

Stojączka: » Zerwać j-ę na stoją- 
czkę< = stanąć na nogi Derd. 
108. »Na sloJMCzku* == stojąc 
Krak 111, 28. 

Sloj eć p Siać. 

Slojenie := stanie: » Ksiądz pora- 
chował... za >tojenie (nieboszczyka) 
w ko.ścielc* Kam. 113. 

S toj iło p. St ojło. 

Stojka = > krzesło dla dzieci, nie- 
umiejacych jeszcze stać« O. p. w. 
Stojałek. || > Stojka a. stójka = 
strażowanie nocne « Ust. z Litwy. 
W temże zn. »Siójka« Ust. z Kró- 
lestwa. » Stójka = służba kolejna 
w urzędzie* Roczn. 238. || >Stój- 
ka = 1, służący w kancelarji 
gminnej 2, wybrani prze/ sołtysa 
ze wsi dla wykonywania darmo 
jakiejś publicznej roboty np. stój- 
ka piinuje zmarłego nagle; jedzie 
się na stójkę drogi reparować* 
Mil. » Stójka = policjant* Gaz. 
Polska 1877 n^ 8. || » Stójka = 
gra* (opis) Zb. XIV, 222. 

Stojkus = »stójkowy, policjant* 
Ust. z Warszawy. 

Stojło »a. stojiło = miejsce w polu, 
najczęściej pod dziką gruszą, na 
które przez całe niemnl lato pa- 
stuch wpędza dla ochłody bydło 
na południe, na czas największej 
spieki* Maz. V, 317. W temże zn. 
» Stojło* Czark. » Stojło a. stojło- 
wisko* Pr. fil. IV. 879. 

Stojło wać: >Bydło stojłuje t. j. 
pozostaje czas jakiś w danem 
miejscu dla skwaru południowego 
lub użyźnienia roli* Pr. fil. IV, 
879. 



Stojłowanie = przebywanie bydła 
na stojle Pr. fil. IV, 879. 

Stojło w i sk o p. Stojło. 

Stok = »slrumyk, źródło* Pr. fil. 
IV, 879. »Stok = źródło, zdrój* 
Fed. 409. »Stok = źródło* Spr. 
IV, 382. W temże zn. Kieł. II, 
68. Rad. II, 142. Rud. 122. »Slok 
= studnia* Ust. z Będzina. 

Stokłosa: »Macluił kosą, jak sto- 
kłosa* Kieł. I, 200. 

Stokłóska = > stara kobieta, wy- 
raz pogardliwy* Parcz. 

Stokowy = ze stoku, źródlany: 
»Woda stokowa* Fed. 236. •Sto- 
kowa łęka = nazwa ł.iki* Wisła 
III, 565. 

Stokól: »Woda kamień niesie, na 
kamieniu stokół (sokcjł?)* Kiel. 
II, 51. 

Stokrasik = » ziele stokroć, sto- 
krotka* Krasn. 309. 

Stokrocy: >Ozniosóm mie ptacy 
wrony: jak nie ptacy, to stokro- 
cy (?)* Zb. IV, 207. 

Sktokroć: > Dziękuje wam na sto- 
kroć* Kie). I, 125. »Za zielony 
zbon sto kroci ci dam* Fed. 192. 

Stolareczka: » Pojadę ja do sto- 
la recki, przywiozę ci kolibecki* 
Was. 169. 

Stolec = > stołek z opieradłem* 
Spr. V, 420. » Stolec = stołek* 
Rozpr. X, 303. Toż Wrześ. 22. 
» Posadzić na stolcu* Kuj. II, 52. 
Rozpr. IX, 184. Kiel. I, 188. Rad. 
II, 86. »Na stolcu siedział* Święt. 
73. »Postawiuł jo na stolcu* ib. 
173. »Posadzilić ją na stolec* 
Łęcz. 162. >A ja sobie siedział 
w stolcu* Wisła II, 114 || •Sto- 
lec* ::— tron: > Siądzie na .stolcu 
(tronie)* Pozn. IV, 309. || .Sto- 
lec = fotel z dziurą i z naczy- 
niem* Pr. fil. IV, 879. II .Sto- 
lec* = stół: > Siedli za stolcam* 
Zb. VIII, 282. » Maglowała... na 
onvm stolcu* Zb. IV, 105. 



Siołem — Stołek 



237 



• Stolec* = ołtarz: > Stolec mal- 
in aro wy, obraz drelichowy* Zb. 

IX, 15. »Ze stolca zdjąn ś\v. Pie- 
tra* (figurę) Święt. 420. || •Sto- 
lec = stołek, na którym wspie- 
rają się żarna* Pr. fil. IV, 251. 

• Stolec = w żarnach kawał drze- 
wa, leżący na nogach; w nim wy- 
drążenie na kamień* Dyg. Toż 
Lub. I, 85. » Kamień w żarnach 
leży na stolcu* Wisła VI, 429. 
II » Stolec a. kozioł = podstawa, 
na klórej kręci się wMatrak* Spr. 

IV, 369. II .Stolec = belka, łą- 
cząca krokwie na jednej stronie 
dachu w połowie ich wysokości* 
J. Łoś. » Stolec = podciąg na 
słupach górnych pod dachem* 
Pozn. I, 87. » Stolec = słup pod 
podcingiem (w dachu)* Pr. fil. IV, 
879. » Stolec = część wiąźby da- 
chu, na której się krokwie opie- 
rają bontami* Spr. V, 420. || 
» Stolec a. słupica = kawałek 
drzewa, łączący w pługu grządziel 
z płużem* Zb X, 208. » Stolec 
a. płuż = czę.ść pługa, w której 
jest osadzona jedna capiga* J. Łoś. 
II » Stolec = szafka do przecho- 
wywania garnków* Zb. XIV, 11. 

Stołem = » olbrzym u Kaszubów* 
Kai. Jawors. 1 868, CXLni. W tem- 
że znacz. .Stołem* Hilf. 66 i 182. 
Derd. 137. Pobł. 93. .Stolm, sto- 
łym, stołm, stołyn, sztołym, stoł- 
mak, stolnik* Hilf. 66 i 182. 
.Stulm, stólem* Hilf. 114. 

Stolica > stolicka = duży stołek 
na czterech nogach bez opieradła* 
Spr. V, 420. »Stohca = ława* 
Zb. I, 128. Toż Wrześ. 22. Rozpr. 

X, 303; ib. III, 376 Wisła II, 
98. Hoff 62. W temże znacz. Zb. 

V, 238. Święt. 86. || .Stolica = 
stalle (ławki w kościele)* Kai. 
167. II .Stolica* = szafot: .Skoro 
jnz był na stoHcy i mieli go wie- 
sać* Zb. V, 248. || .Stolica = 



stolnica* Udz. || .Stolica* = 
stół: .Uderzyć w stolice, to się 
odezwą nożyce* Fed. 352. || 
.Stolica = przednia część skrzyn- 
ki w ręcznej sieczkarni* Krak. I, 
164. W temże zu. Zb. IX, 263. 
II .Stolica*: .Strugaca stolica = 
przyrząd ciesielski, używany dla 
przytrzymania struganego przed- 
miotu* Rozpr. XII, 63. W temże 
znacz. .Strugalna stolica* Spr. V, 
353 p. w. Dziadek. 

Stoliczek = .stołeczek* Pr. fil.V, 
892. 

Stoliczka = » ławka przy stole* 
Pr. fil. V, 892. . Stolica = stołek* 
Zaw. 63. .Stolica = ławka* Spr. 
IV, 382. Por. Stolica. 

S I o 1 i c z n y = stołeczny : . W sto- 
licndm mieście, gdzie cćsarz sie 
znajdowajt* Cisz. 250. .Stoliczni 
hajducy = wykonywający roz- 
kazy hrabstwa na Węgrzech * Zejsz. 
160. 

Stoi m p. Stoi em. 

Stolnica: . Zabił Lorko jałowice, 
wyciągnoł jom na stolnice* Zb. 
XII, 167. .Wystawcie harendarko 
stolnice, zęby se pani swaszka nie 
zwalała spódnice* Zb. XIV, 98. 

Stolnik p. Stołem. 

Stołarz = zap. stolarz Kolb. 235. 

Stołb = wieża: .Czaty odzywały 
się na wałach i straż na stołbie 
kamiennym* Kraszewski. 

Stołeczek p. Stołek. 

Stołek = .krzesło* Pr. fil. IV, 879. 
Toż Kuj. I, 87. W temże znacz. 
.Stełk* Hilf. 181. .Stołek = ła- 
wka* Łub. I, 56. II .Stołek = 
korytko na nogach* Was. 59. || 
.Stołek w kołowrotku trzynożny, 
w którego pochyłej desce jest 
śruba do podnoszenia lub zniża- 
nia kołowrotka* Pr. fil. IV, 879. 
II .Stołek a. stołeczek na dwóch 
nóżkach (na desce kobylicy cie- 
sielskiej), na którym opierają się 



238 



Stołka — Storczyć 



drwa, przytrzymane pieskiem « Lob. 
I, 56. II > Stołki, na których tra- 
cze kłnda drzewo do piłowania* 
Pr. fil. lV, 879. II »Stołek = 
mędcl pięciosnopowy górali* Enc. 
R. II, 816. 

Stołka = » powróz, gdy ich jest 
kilka np. w huśtawce, w wagach 
zbożowych; zwykło z liczebnikiem: 
jedna stołka, obydwie stołki* Ust. 
z Litwy. 

Stołm, Stuł mak p. Stołem. 

Stołobuz = wyzwisko: »Stołobu- 
zie, urwipołcin!* Knj. II, 56. 

Stołowiny p. Kozłowiny. 

Stołowizna = » bielizna stołowa* 
Pr. fil. V, 892. 

Stół uszek = > stołeczek * Kolb. 
215. 

Stoły gi = » pod pory pod stołem, 
kozły* Hoff 42 i 70. 

Stołym, Stołyn p. Stołem. 

Stołyszek = »stołek* Kai. 152. 

Stompel = »bal prostopadły w cho- 
dniku kopalnianym* Pr. fil. III, 
499. Por. Stempel. 

Stoniebo = » walerjana, kozłek le- 
karski, rośl.« Wisła II, 702. 

S t o n i e k = » Stasiek, na Mazowszu « 
Pr. fil. IV, 879. 

Stonóg = » stonoga (robak)* Ust. 
z Litwy. W temże zn. »Pconóg* 
Rozpr. XVII, 52. Por. Pszczo- 
n ó g. 

Stopa = » podeszwa* Hilf. 182. || 
» Stopy = ślady: postępują w ich 
(krów) stopy* Krak. III, 90. || 
» Stopa = czę.4ć pługa, inaczej 
płuz* Pr. fil. IV, 251. II »Stopa 
== nazwa takiego psa, który ma 
na nogach sierść innej barwy, niż 
na całem ciele* Spr. IV, 31. 

Stoparczyć = wznosić się : kurze 
ogon do góry stoparcy* Spr. IV, 
339. Toż Zb. VI, 13. W temże 
znacz. »Stoperczeć* Pr. fil. IV, 
251.0sip. Pobł. 93. »Śtoparcyd* 
Spr. IV, 31. 



Stopczyd = >drepcić, chodzid dro- 
bniutkiemi krokami, z nogi na 
nogę przestępować* Zb. I, 53. 

S t o p c z y k » a. topczyk = istota bez 
chrztu utopiona* Lub. II, 93. || 
>Stopcz\k = pieniek, podstawa* 
Petr. 

Stoperczeć p. Stoparczyć. 

Stopić: > Powiśle stopiło = Wisła 
wylała* Wi^a IIL 169. 

Stopienek = » przyrząd do zwi- 
jania kłębków* Pr.' fil. V, 892. 

Stopienie = > sprzedaż* Wisła IV, 
843. 

Stopienka = > patyczek widełko- 
waty, leżący na paliku, i pręcik, 
podpierający wieko w pułapce na 
słowiki, myśl.* Pr. fil. V, 892. 

Stopień: » Stopnie, podnóżki, pod 
noże, pedały = deski przymoco- 
wane do nicionek w warsztacie 
tkackim i służące do przebierania 
nogami* Wisła VII, 291. || »Slo- 
pień*: » Byłby kontentny, zęby 
swego kamrata jako odwieś od 
tego stopnia, zęby sie wyrzek córki 
króloskij* Święt. 392. 

Stopka = >ślad stopy (barana)* 
Lub. II, 187. II »Stopka* = na- 
zwa psa: » Porwał ci je psiaczek; 
na tu, na tu, stopka* Maz II, 
245. Toż ib. 49. »A ty piesku 
nie rus stopka mego chłopka* 
Zb. XIV, 65. II »Kurze stopki a. 
kurze pizdy = rysunek na jajach 
pisanych* ib. 71. 

Stoplać p. Stapiać. 

Stopniczak= » nazwa tańca * Kieł. 
II, 1. 

Stopnik = » trzyletni narybek* 
Prac. 

Stoproza = > wąton w wędce (?), 
myśl.* Pr. fil. V, 892. 

Stor >a. slur = ropa* Pobł. 95. 
W temże znacz. >Stur* Hilf. 182. 

SlorczYĆ = » sterczeć* Pobł. 93 
p. w. Stoperczeć. 



Stormadzić się — Siół 



239 



Stormadzić się = »zgramolić się, 
zejść z trudnością: nie mogę się 
z woza stormadzić* Pr. fil. V, 
892. 

Storn = ^ rodzaj ryby, flądra* Hiif. 
182. 

Slornieć = »1, zdrętwieć 2, zgłu- 
pieć: ze strachu storniał* Pr. fil. 
V, 892. 

Storogie: »Sa placki storogie (może: 
z twarogiem), ostańcie tu z Bo- 
giem* Krak. I, 278. 

Storożka = » kolek drewniany, 
służący do zabezpieczenia kola od 
spadnięcia* Roczn. 237^ ^Storoż- 
ka = lon* ib. 214. 

Stor ta = » kilkanaście snopków, 
złożonych w polu razem (sterta?)* 
Zb. II, 253. 

Storv = roleta Bałucki, Pańskie 
dziady. 

Storzyć = >1, stoczyć , zn iszczyć 
2, storczyć, storcem stawić, żeby 
sterczało* O. » Storzyć = 1, zjeść 
(pogardl.) 2, po wyżerać dziury: 
mysy my dycht mięso storzyły* 
Mil. »Storzec sę a. stu rzec sę = 
ropieć* Pobł. 93. 

Stos = »drzewo narabane w sążeń: 
rąbać w stosy, rąbać w stos* Pr. 
fil. IV, 879. II >Slos = psotny, 
pocieszny dj a beł* Derd.137. >Stós 
= zły duch, czart* List Derdo w- 
skiego. »Stós == figlarz, psotnik, 
licho, może djabeł* Ram. 204. 
»Stus, stusnica = zły duch, szko- 
dnica* Pr. fil. 111,633. »Stós = 
czarownica* Parez. Por. Stos. 

Stosina = » biczysko bata stangre- 
tów* Osip. Toż Pr. fil. IV, 799 
p. w. Bicysko. »Stusina = biczy- 
sko* Rozpr. XXVI, 394. 

Stośnica = » czarownica* Parcz. 
>Stósnica = figlarka, psotnica, 
djabliczka* Ram. 204. »Stośnice 
kurf^ = szkodnice kury Derd. J. 
15. » Stusnica (stośnica?) = cza- 
rownica* Pr. fil. V, 894. •Stusni- 



ca, stus = zły duch, szkodnica* 
Pr. fil. III, 633. »Stuśnica = 
tłusta kobieta* Mil. 
S t o s u g a = » kamień, kładący się 
między dwa większe, wiążące spo- 
dnią warstwę, czyli szychtę w mu- 
rze* Roczn. 237. 

S t o t y s i ę c y : » On przecie wołał 
(do dziewczyny): moje stotysięcy* 
Łęcz. 99. Toż Kai. 170. 

Sto warzyć = » nagromadzić mnó- 
stwo rzeczy, towarów* Swięt. 

Stowarzysować sie := » zawią- 
zać przyjaźń* Sab. 136. 

Stowarzysyć sie=: » zaprzyjaźnić 
się, połączyć się* Sab. 136. Toż 
Wisła vi, 140. 

Stowba = » iglica drewniana, łą- 
cząca osadę lemiesza z grządzie- 
lem przy pługu lub radlę* Roczn. 
237. 

Stożech = »ten, który się stuży, 
przech walca* Pobł. 93. 

Stożyć = » układać w stóg* Spr. 

IV, 370. II »Stozfc sę = prze- 
chwalać się* Pobł. 93. 

Stożyna = »pal wysoki, około 
którego układa się stóg siana* 
Rozpr. XI, 189. 

Stoczek = » stołeczek* Pobł. 93 
p. w. Stok. 

Stóf p. Stof. 

Stój ka p. St oj k a. 

Stóg: »Stog=. bróg* Spr. IV, 382. 
» Naobiecywała mu stogi brogi, 
żeby ją puścił* Wisła VIII, 252. 

Stok = » stołek* Pobł. 93. 

S t ó 1 i n y p. S 1 u 1 i n y. 

S t ó 1 n e = » weselny pszeniczny pla- 
cek, jak stół duży* Maz. III, 150. 
Por. S t u 1 i n y. 

Stolnik = > szuflada w stole* Spr. 

V, 420. 

Stół: >Ze stoła* Ghefch. I, 75. »Dać 
piniąd^.e do stołu = założyć wa- 
djum* Ginc. 10. »Stół = blat 
stołu* HofT42. II »Stó^=obiad: 



240 



Stórneczka — Strachować 



»Po siole = po obiedzie* Pozn. 
III, 96. 

Stórneczka = » wstążka* Hilf. 
182. 

Stos = > żelazna obrączka, włożona 
na szynkiel osi tak, że ubezpie- 
cza nasad wozu od ścierania przez 
koło* J. Łoś. »Slós = część skła- 
dowa wozu* Kuj. II, 276. »Stus 
= część buk su koła od strony 
nasadu* Zb. IV, 180. »Sluse = 
okrągłe grube obrączki na o.si 
przy nasadzie, czyli przy progu 
o.si* ib. 190. W teniże znacz. 

• Stusy* Zb. Vni, 259. .11 osi .są 
cztery słusy = gwoździe spła- 
.szczone* Lub. I, 87. »Przy osiach 
są 4 slusy (szajby) żelazne* ib. 
88. II .Stos* p. Stos. 

Stósić = » popchnąć* Spr. IV, 350. 

• Stusić kogo, wystusić w po'e = 
mocno popchnąć, wypchnąć* Spr. 
V, 422. 

Stosowany: »l] przodka (wozu), 
jest dyszel stosowany* Lub. I, 87. 

Stosowny = » stosowny < Wal. 83. 

S I ó s o w v: »Buks stosowy = obra- 
czka żelazna szeroka wprawiona 
w otwór piasty od strony nasadu 
osi* J. Łoś. 

Stos z = stos: »lIłoż stósz drzewa .. 
Ułożyli stósz drzewa* Kuj I, 148. 

Stówka = »sotka* Mil. »Stówka« 
= banknot na 100 jednostek pie- 
niędzy np. rubli, złotych reńskich: 
»Stówka piniędzy* Zb. VII, 20. 
W temże zn. Wisła I, 23 i 146; 
ib. III, 27. Zb. Xn, 233. Zb. XrV, 
170 i 236. Święt. 147. ^Stawka 
= stówka* Zb. VII, 26. 

Stracelina = »łopuch z kwiatem 
różowym* Rozpr. X, 221. Toż 
Stęczyński Tatry 55. > Stracelina 
= wodorost, Nostoc communo* 
Zb. VI, 218. 

Straceniec = » dziecię zmarłe nie- 
chrzczone* Kłosy XVII, 223 

S t r a c li : > Król miał strach <^ (bał się) 



Kuj. I, 143. » Strach on ni midł* 
Hilf. 118. »Żeb^ kamraci nie mieli 
strach* ib. 131. » Ma strach* Pozn. 
VI, 73. »Już nam narobili stra- 
chy* Wójc. II, 346. » Strach za 
księża* (o księdza) Chełch. I, 257. 
II »Slrach* = coś, co straszy: 
» Strach = postać człowieka ze 
słomy dla straszenia plaków w po- 
lu* Zb. III, 13. »Boje sie stra- 
cha* Wisła VI, 314. ^Przebić 
tego stracha* Cisz. 178. » Stracha 
zakopali* Święt. 358. || » Strach* 
= bardzo, strasznie: » Strach dzia- 
duś nakazowali* Kam. 11. » Strach 
spekulantny Sywka * ib. 78. 
» Strach oboje zawodzili* ib. 94. 
Podobnie ib. 97, 118, 121, 128, 
156. 

Strachacz: » Groźby, strachacze * 
(strachy na Lachy) Bib. Warsz. 
CXLVl 13 (Fredro). 

Strachanija= » podszewka* Ust. 
z Płockiego. 

Strach li wie = bojaźliwie: >Stra- 
chliwie odrzekli* Kam. 32. 

S t r a c h 1 i w y = bojaźliwy Zb. XI, 
125. 

Strać hnący »a. strachniący = lęk- 
liwy* Osip. 

Strach nąć się = przestraszyć .--ię : 
»Jak się strach nął tego zdziebka* 
Pozn. VI, 316. »Ja sie strachno- 
łem* (r. 1700) Zb. III, 38. 

Strachniący p. Strachnący. 

Strachnica = strzelba Jastrz. p. 
G a 1 a r u s. 

Strach ocie = > straszydło* Czark. 

Strać hopoło eh »a. czartopłoch = 
dziewięćsił biały, Carlina acanlis* 
Zb. VI, 240. 

S t r a c h o p u ł = » stracho płoch, 
Ichórz* Pr. fil. V, 892. 

Strachość = bojaźliwość: »Ze 
strachości* Zb. V, 137. 

Strachować = » ubezpieczyć ase- 
kurować (z rosyjs. na Litwie)* 
Wal. 83. 



Stracłiowisko 



Stram 



241 



Strachowisko = postrach (?): 
• Wyszed ci ta len kochanek, jak 
na strachowisko* Zb. VIII, 93. 

Stracić = >zgubić< Spr. V, 421. 
> Straciłam swój wianek, sama nie 
wiem komu« Wisła VIII, 505. 
»Zeby go kaj str.icić od siebie « 
Cisz. 249. II » Stracić* == za- 
bić Chełch. I, 28. || » Stracić = 
zgubić tropy zwierza, o psie, mvśl.< 
Pr. fil. V, 892. II .Stracić się = 
zginąć: straciła mi sie ocełka* 
Spr. V, 421. Toż Wrześ. 22. .Jak 
nie masz czeni płacić, to sie mu- 
sisz stracić* Cinc. 20. .Straciła 
się koniczkowi podkowa* Wrześ. 
T. 29. W lemże znacz. Rog. n® 
452. Zb. V, 214. || .Stracić się 
= zniknąć: ten Madeja sie stra- 
ciuł* Pr. fil. V, 892. || .Stracić 
się = zabłądzić: hnet sie w lesie 
stracis* Spr. V, 421. Toż Wrześ. 
22. 

Stracony = zmarły: .Ojcowie... 
są już precz, są straceni, w ziemi 
wiecznie pogrzebioni* Rog. n^481. 
II .Stracony* = stratny: .Chcę 
się utopić, bom strścony... na ma- 
jątku* Krak. IV, 111.' 

Striidny = .godny politowania, 
niebożę* Pobł 93. 

S t r a d o m : .Na Stradomiu nie po- 
zento* Wisła VJI, 369. 

Stradomiak: .Slradumiaki dużo 
pychy majom* W^isłaVII, 369. 

Stradomianin: . Stradomianie do- 
brzy ludzie* W^isła VII, 370. 

Stradomianka: . Weź-ze se Stra- 
domianke, bo to robotnica* Wisła 
VII, 370 

Stradomski: . Si radomscy mło- 
dzieńcy bardzo poliernieli* Wisła 
VII. 369. 

Strafić się = .trafić się, przy- 
darzyć się: kiej mu sie strafi* 
Pr. fil. V, 892. 

Strafunek = .zdarzenie* Zb. VIII, 
254. W temże znacz. .Strafunek* 

«łownIk T. V. 



Pr. fil. V, 892. .Strefunek* ib. 
IV, 251. .Strefunek* = zdarze- 
nie niepomyślne: .Choroby, stre- 
funki* Krak. III, 33. 

Stragać = .płoszyć* Święt. 

Stragacz = .taczki* Alen. 1877, 
II, 631. W temże znacz. Krak. II, 
224. II .Stragac = belka na 
środku sufitu* Pr. fil. III, 307. 

Straganek .a. traganek a. śragi 
= korytko na krzyżulcach, na 
którem rzeźnicy zabijają drobne 
zwierzęta* Ust. od A. Kryńskiego. 
• Zastawiają żerdzie w kozły (stra- 
ganki, śraganki), kładą na nie dwie 
deski i taki stół nakrywają bia- 
łemi pokryciami* Puzn. II, 87. 

Stragarz = .belka poprzeczna 
w izbie* Was. 222. W temże zn. 
.Stagarz* (zap. omyłka) ib. 35. 
.Stragarz* Święt. 5 i 34. Krak. 
IV, 322; ib. III, 89. Wisła VII, 
738. Zaw. Etn. 2. Zb. IX, 26, 
38, 39. Zb. X, 200, 214. Rad. 

11, 107. Lub. II, 38. Pleszcz. 22. 
.Stagarz* Zb. III, 24 ale: .Stra- 
garz* ib. 14. .Stragarz* Rozpr. 
XXVI, 394. .Stragśz* Cisz. 174. 
.Stragarz* Pr. fil. V, 893. .Strę- 
garz* Zb. VIII, 279. .Strzęgarz 
a. strzegórz* Pr. fil. IV, 251. 
.Slragón* ib. .Stragarz a. sie- 
strzan* J. Łoś || .Stragarz* = 
stmganiarz, kupiec: .Stragarz, 
który różne drobiazgi sprzedawał* 
Zb. II 242. 

Stragón p. Stragarz. 

Stral, Strala p. Srała. 

Stram ^ .w saniach słupek osa- 
dzony w sanicy, na którym opiera 
się nasad; pod dwoma nasadami 
są 4 slramy* J. Łoś. W temże 
znacz. .Slrama* Krfik. I, 357. 
Zb. X, 208. Spr. V, 421. Święt. 

12. IV. fil. IV, 309. Hempel. |j 
.Stram = poprzeczna belka w sa- 
niach siedząca na słupicach wpu- 
szczonych w płozy* Spr. IV, 369. 



242 



Sirama — Strawa 



W lemże znacz. »Sztram« Was. 
58. II »Stram = belka główna 
w izbie kurpiowskiej* Wisła I, 
107. 

S t r a m a p. S t r a m. 

S tranie = > wymioty* Spr. IV, 
339. 

Stranowid = » zmarnotrawić < PoW. 
94. 

Strapać = » krzątać się* Ust. 
z Litwy. 

Strapiały = »zgiiiły« Hiif. 182. 

Strapiężnik = »trapiciel* Pr. fil. 
V, 892. 

Straszać = często straszyć : » W tem 
dworze strasa* Cisz. 164. Rozpr. 
VIII, 99. Wisła I, 253. »Tn bar- 
dzo straszą* Krak. IV, 135. »Strd- 
sał* Święt. 365. »Słrasało« ib. 
482. »Strasjl* ib. 479. »Strasza- 
łt* Hilf. 118. »Strasato* Cisz. 
179. 

Straszak: >Strasak = strach, stra- 
szydło* Zb. VIII, 300. 

Stras zecznie = > strasznie* Pr. 
fil. V, 893. Zb. I, 53. »Strasze- 
cznie brzydkich* Zb. IX, 67. 
• Strasecnie == bardzo* Piozpr. XI, 
189. » Spodobała mu sie strase- 
cnie* Zb. VII, 49. »Strasecznie 
łepski* Zb. X, 185. W temże zn. 
»Strasecnie* Wisła V, 39. 

Straszecznik: »Strasecnik = ogro- 
mny, straszny, potworny* Pr. fil. 
IV,^879. 

Straszeezny = »straszny« Zb. I, 
53. W temże znacz. »Slreszecny* 
Udz. »Strasieczny* Pr. fil. V, 892. 
»Strasecny == ogromny, straszny, 
potworny* Pr. fil. IV, 879. ^Stra- 
secnv łańcnk* Zb. VII, 39. »Stra- 
szeczn^ skrzynię* ib. 110. 

Straszek: »Stra«zk = straszydło* 
List Dordowskiego. Toż Hilf. 182. 
II >Strasek = chłopak brzydki* 
Doinan. 

S trasz eni n y = wielki: >Slrasemne 
pieniądze* Zb. VIII, 254. 



Straszliwy: » O straśliwem sądzie < 
(o sądzie ostatecznym) Was. 86. 

Strasznie = straszno: »Panu s§[ 
uczinilo barzo strasznie* Hilf. 105. 
II > Strasznie = bardzo* Pr. fil. 
IV, 288. » Strasznie przyjemny < 
Kuj. I, 154. W temże zn. »Stra- 
śnie* Rozpr. XI, 189; ib. X, 202. 
Chełch. I, 94. Spr. IV, 350. 

Straszny = ogromny: »Strasny 
folwaik* Chełch. II, 49. >Na stra- 
sne wodę* ib. 68. »Strasna won- 
ność* ib. 72. »Bal strasny* ib. 
78. »Strasny świat = odległość 
nadzwyczajna* Mil. || » Straszny 
= brzydki* Zb. IV, 192. 

Straszować = » straszyć < Kopern. 
rękop. » Bardzo strdsowało« Zb.V, 
205. Toż Zb. XV, 41. >Tam... 
śtrasuje* Zb. VII, 58. 

Straszyć: » Zaczęło po kościele coś 
straszyć* Kozł. 350. Nieosobowo: 
»Straszv* Osip. Zb.VIII, 305. Zb. 
IX, 34.' 

Strata = zguba: > Posłała dziecka 
na stratę* Wisła VIII, 243. || 
» Strata = stracone pieniądze na 
wywiady, dziewosłęby : zwróciła 
mu stratę (gdy mu odmówiła ręki)* 
Pr. fil. V, 893. 

Stratne = » koszta, wydane na za- 
loty: rodzice dziewczyny odsyłają 
odrzuconemu zalotnikowi stratne* 
Zb. XIV, 82. W temże zn. Wisła 
III, 29. 

Stratniak »a. stratne drzewko = 
dwa cienkie okrąglaki, które łączą 
w budynku obydwie płatwie, więc 
na nich opierają się szczyty da- 
chu* Spr. V, 421. 

Stratnik: »Słratniki = obrobione 
kawałki drzewa, wypełniające na 
płatwach puste miejsca między 
stragarzaini* Krak. I, 151. 

Stratny: > Stratne drzewko* p. Stra- 
tn i a k. 

Strawa = > jadło przygotowane do 
spożycia. U Jornandesa strawa 



Strawne — Strefki 



243 



w tera samem znacz. < Pr. fil. IV, 
879. > Strawa = każde jadło 
ludzkie* Osip. » Strawa = po- 
karm, jedzenie* Rozpr. XI, 189. 
• Strawa =: pożywienie* Spr. IV, 
350. » Strawa = jedzenie goto- 
wane* Mil. 

Strawne = > pieniądze, dane shi- 
żącema na wyżywienie się w mie- 
ście* Rozpr. XI, 189. »A w tym 
piekle strawne dają, siarką, smołą 
napawają* Łęcz. 176. 

Strawny = > potrzebujący dużo po- 
żywienia* Spr. IV, 350. 

Straziak = policjant: »Posed po 
straziaka... straziak... wzion ich na 
ratus* Chełeh. I, 94. 

Strażą = straż : > Będziesz-li straże 
trzymał?* Wisła VIII, 64. 

Strażniczek = stróż: »U twego 
łóżka straznickiem będę* Kozł. 
66. 

Strażnik = policjant: >Dał znać 
strażnikom... straźniki przyjechali* 
Chełch. I, 83. 

Strąb = >rana* Pr. fil. III, 499. 
II » Strąb = zrąb* Rozpr. XXVI, 
394. 

Strąbić = » ziarno zjeść, jak to 
czynią owady lub myszy, tak że 
tylko plewa zostanie* Roczn. 237. 
II »Strąbić się = upić się* Parcz. 

Strącać = spędzać: » Uczyli go, 
żeby strącał owce do kupy... Ma- 
cioś zaczął potrącać (zabijać) owce* 
Pozn. VI, 300. 

Strącić = skręcić, złamać: •Ko- 
nik se strącił kark* Krak. II, 151. 
II > Stracić *= ściąć: >Obiecował 
ciebie ostrą sablą stracić* Maz. 

III, 278. »Wnet mu ją (głowę) 
strącę* Cisz 96. jj •Si racic* = 
zniszczyć: > Strąć Hoże takie ko- 
chanie* Maz. V, 270. || » Strącić 
sie = zatrzymać się na pas^twi- 
skn i paść się (o bydle)* Spr. 

IV, 31. W łemże znacz. Rozpr. 
XXVI, 394. 



Strącka = » wytrącenie z ugodzo- 
nej opłaty* Święt. 

Strącowiny = » grochowiny, strą- 
kowiny* Pr. fil. IV, 880. 

S t r ą c z = »gra chłopców, nazwana 
tak od strącania z wierzchu ręki 
patyka strączem zwanego i pod- 
bijania go w lot końcem dolnym 
kija w temże ręku trzymanego* 
Osip. >Gra w strącza* (opis) Tyg. 
ii. 1, X, 255. 

S t r ą c z e = strąki : » Groch w strą- 
czu* Zb. VII, 146. 

Strąg = »pstrąg* Kłosy XVII, 167. 

Strąga = » koszar na owce* Rozpr. 
X, 303. II ^ Strąga = miejsce 
zagrodzone do dojenia owiec* ib. 
Toż Slęczyński Tairy 76. Rozpr. 
X, 221. Wrześ. 22. Enc. R. II, 
820. Rozpr. XVII, 10 p. w. Ko- 
sar. Spr. V, 421. || ^Strąga = 
bok koszara z powycinanemi okna- 
mi na przepuszczenie owiec przy 
dojeniu* Rozpr. X, 303. 

Strągarz p. Stragarz. 

S trą na = ^stryjna* Spr. IV, 382. 

Strątek = potrącanie z należyto- 
ści: » Będzie wam zaraz płacić za 
robotę... bez żadnego strontku za 
las, abo i za pasowisko* Kam. 
29. 

Strćch p. Strych. 

Strdc blaty = » ponury, małodu- 
szny* Hilf. 182. 

Strefa: » Strefy = paski, prążki 
(na pasie)* Maz. III, 28. 

Strefelki = pończochy : > Strefelki 
żeby plotuszkami podwiązały* Wi- 
sła IV, 800. Por. Strvfle. 

Strefia= »pończocłia* Mrong. 742. 

Strefić = » trafić, odgadnąć: doktór 

dobry, bo mu slrefiój* Rozpr. 

XXVI, 394. 
Strefie = » ozdoba z wstążek panny 

młodej w dzień ślubne Zb. II, 

253. 
Strefki = » wstążka, nł«jżona fa- 

1G« 



244 



Strefla — Stroid 



listo na papierze, sianów iąca część 

ubioru głowy druchny* Rud. 63. 
Strefla = >pończocha« Derd. 137. 

Por. Strvfle. 
Strefunek p. Strafunek. 
S t r e g a = strzyga : > Ohydna strega, 

ona nigdy nie jśpi« Słowacki, 

Bealrix (lenci. || » Strega* p. 

Struga. 
Strełka = » konik polny, Libellula 

grandis* Hilf. 182. 
S tremy = »ławki przy ścianach* 

Pr. fil IV, 251. 
Strena= > stryjenka* Rozpr. XXVI, 

394. 
Strenicka = » stryjenka* Zaw. 79. 
Stresktać = > skarać: Boże, cózci 

nas ty stresklał z tej miłości* 

Rog. no 201. >Was pan Bóg stre- 

sce* ib. no 208. 
StrĆsz... p. Strysz... 
Stresza = » szałas, budka* Hilf. 

182. 
Stretowaó = » stratować: kuni- 

kami streluję* Pr. fil. IV, 251. 

Wtemżeznaoz. »Stretować* Maz. 

III, 249. »Strętować* Pr. fil. V, 
893. 

Stręblować = » resztki ot rzq śnię- 
tego owocu lub zienmiaków zgar- 
niać w ogrodzie lub w polu* Zb. 
I, 23. 

Stręblowanio p. Stręblowka. 

Siręblowka »a. szteblik = zgar- 
nianie; pójść na słręblowanie = 
gdy chłopcy id;i szukać resztek 
po zebraniu z pola ziemniaków 
lub po zebraniu owocu* Zb. I, 
23. 

Strębule = »strakowinv* Pr. fil. 

IV, 880. 

S t r ę c z V n V » a. strvnczvnv = łu- 
piny sl reków (slrąozków) przy rze- 
piku, grochu i t. p.* Zb. I, 24. 
Toż Pozn. I, 102. 

Strędowae = strwonić: »Strędo- 
wjił len niajałok* Zb. V, 192. 

Stręgarz p. S tragarz. 



Stręk = strąk: »Stręki a. strynki 
= strączki wyki, grochu* Zb. I, 
36. »Stręków* = strąków^ Pozn. 
I, 103. 

Strękowiny = > zrękowiny, zarę- 
czyny* Spr. IV, 31. 

Strępany = » zdeptany; trępane 
bulw-f = tcirte kartofle* List Der- 
do wskiego. »Jachał... po strępa- 
nem torze* Derd. 18. 

Stręt = »wsłręt* Zb. I, 7. || .Stręt 
= miejsce, w k torem się ludzie 
zatrzymują, odwiedzają chętnie: 
tam jes stręt u tv gdowy* Rozpr. 
XXVI, 394. 

Strętować p. Stretować. 

Stręzoga, Strężoga p. Srze- 
żoga. 

Strimhołów = ^głową naprzód 
np. upadł (ze strychu) strimhołów* 
Zb. I, 76. 

St roczek: »Slroezek lisica = grzyb, 
Melleuscontharellus* Pleszcz. 140. 

Strogi p. Srog i. 

Stroić = » robić, przyrządzać coś: 
stroić głupstwa* Rozpr. X, 303. 
Toż Wrześ. 22. »Będzie stroił bre- 
w^eryje* Sand. 89. » Stroić == 
przys^posabiać* Pozn. 1, 128. > Strój 
konie, pojedziemy* Rog. n® 461. 
»Siekićrko stroi* Zb. II, 50. >Po- 
rzundecek .strój* Kozł. 220. » Strój 
śniadanie* Kieł. II, 199. > Stroją 
naładniejsą muzykę* Swięt. 536. 

• Strój na niego cepy* ib. 573. 

• Stroić sznury = nacir^gać sznury 
w pólku ptaszniczym, myśl.* Pr. 
fil. V, 892. » Stroić wieczerzę = 
gotować* ib. 893. > Stroić = go- 
tować* Hoff 41. II » Stroić się = 
przygotowywać się* bwięt. Toż 
Wrześ. 22. »Bo się dalej iść 
siroimyc Rog. n® 425. »Cćsarz... 
sie do wojny stroi* Rozpr. IX, 
187. »Slroja^ się ludzie chłopca 
zabić* Zojsz. 70. > Stroić się a. wy- 
stroić się = przygotować się* 
Spr. V, 421. 



SlroidJo — Strozyć 



245 



Stroidlo = »Aufsa1z< Mrong. 95. 
>Za s1oid{em stroidło (karnawał), 
za stroidjtem suchy las (wielki 
post)« Zb. X, 145. 

Stroik = > rodzaj ubranka na gło- 
wę. Pr. fil. V, 893. 

Strojce = stroje : » Kupowałeś dla 
mnie strojce* Kai. 143. 

Strój ne- m ajne p. Szejne-mo- 
r e j n e. 

Strojnica= >strojnibia« Pr. fil. V, 
893. 

Strojnik = » ubranie weselne gło- 
wy panny młodej* Sand. 20 i 265. 
Rad. I, 138, 139 i 160 (opis). 
Tvg. ii. 1, X, 405. Zb. IV, 114. 
Zb. XIII, 155. Kieł. II, 241. 

Strojniućki: »Taki mi sie widzi 
Janicek strojniućki, co ma siwe 
ocka, przez połv cieniudki* Wisła 
VIII, 216. 

Strojny = » zgrabny, kształtny, tę- 
gi* Rozpr. III, 376. » Strojna = 
nazwa krowy* Wisła VIII, 812. 

Si rok a = »sroka* Pr. fil.V, 893. 

Strokula = » nazwa krowy* Rozpr. 
XII, 76. 

Strom = »drzewo* Pr. fil. V, 893. 
Toż Rozpr. XII, 104. U^t. z Ja- 
worza. » Strom = drzewo rosnące 
owocowe* Tyg. ii. 1, V, n^ 110. 
> Stromy = drzewa owocowe* 
Rozpr. III, 376. 

Stromie = » miejsca na skład zboża 
za przegrodami po obu stronach 
klepiska* Osip. 

Strona: »Z strony* = ze strony 
Pozn. II, 226. > W stroną* = na 
stronę, na bok Hilf. 131. > Stro- 
ną* = ze strony (przysłówek) 
Cen. 70. »Iść na stronę = na 
potrzebę* Krak. IV, 308. »Mała 
strona, wielka strona* p. Dziać. 
>Jego strona, jej strona = pana 
młodego, panny młodej rosocha* 
Maz. III, 100. >Ctyry .«itrony świa- 
ta* = żartobl. nazwa czapki ro- 
gatywki Zb. Vni, 262. »Brat i sio- 



stra chodzą stroną, o mej duszy 
nic nie wspomną* Zb. IV, 90. || 
> Strona* p. Struna. 

Stronek: »Po stronku ludzi cho- 
dziła = brała ich stronę, wsta- 
wiała się* Chełm. 262. 

Stronica = » strona: brat jedzie 
stronicami* Pr. fil. V, 893. 

Stronić: » Jechałby ja do nij, ko- 
nicek mi stroni* Kieł. I, 133. 

Stron ik i = » ściany prostopadłe* 
Rozpr. X, 221. Toż Stęcz. Tatry 
50 i 162. 

Stronka: >Biedronka, gdzie moja 
stronka = w której stronie żyć 
będę?* Kuj. I, 92. || »Stronka 
= połeć słoniny* Zb. VIII, 68. 
II *Strónka= krajka* Pobł. 94. 

Strono w ać = » stronić: ty ode- 
mnie stronujesz* Pr. fil. IV, 251. 

Strony: > Strony togo = względem* 
Ust. z Litwy. Por. Skrony. 

Strop »a. posoba = sufit* Piątk. 

> Strop = wierzch dachu* Wisła 

I, 108. 
Stropaty = » chropowaty, ostry* 

Parcz. 
Stropić się = » zmieszać się « Osip. 

Stropstwo = »oset* Petr. >Asot 
stropstwo = oset* Wisła II, 7. 
Por. Pstrost. 

Stropy: »W te stropy = natych- 
miast* Rozpr. XXVI, 394. 

Strosak = > siennik* Tyg. ii. 2, 
V, no 110. »Strożak = siennik* 
Zb. I, 24. 

Stroz: >Kłos żyta, górujący w polu 
nad innemi , zowią stróżem lub 
kupcem; takie kłosy w 1. mn. na- 
zywają: stroze, kupce* Pr. fil. IV, 
880. II > Stroz = sznur, idący od 
końca sieci, zwanej włokiem, za 
który rybak trzymając odczuwa 
złapanie się ryby* ib. 

Strozyć, » nastrozyć = umieścić 
w wierszy na raki zanętę, którą 
jest zwykle rozdarta żaba, czyli 



246 



Strożak — Struga 



zastawić wierszę na raki« Pr. fil. 

IV, 880. 
Strożak p. Slrosak. 
Stróżki: » Robić stróżki = tańce 

i zabawy pod oknami dziedzica* 
Pozn. II, 268. 

Strożyć się = » zabierać się: stro- 
żuł się do tańca* Zb. YIII, 254. 
Toż ib. 286. Rad. I, 82. 

Strożyk = » języczek u cewki t. j. 
samolówki, myśl.* Pr. fil. V, 893. 

Strófać = » strofować* Spr. V, 421. 

Strofować = » upominać, karcić* 
Spr. IV, 350. 

Strój: » Strój bobrowy = thiszcz* 
Prz. ludu VI, 111. 

Strónka p. Stronka. 

Strózik = »stróż* Pr. fil. IV, 251. 
Święt. 270. Zb. IX, 29. || »Stró. 
ziki żelazne = pręty u wozu 
z boków kłonic u przodka... żeby 
się też kłonice nie rozwodziły* 
Zb. IV, 189. 

Strózycek = » stróż* Pr. fil. V, 
893. 

Stróż = » pal, słup przed upustem « 
Prac. II » Stróże przy gratach 
(szczeblach) u kosiska* Pozn. III, 
136. II »Stróż == nazwa psa* 
Wisła VIII, 812. 

Stróża = » stróżowanie nocne* 
Święt. 126. W temże zn. Krak. I, 
210; ib. III, 25. Pozn. I, 188. 
Maz. II, 227. Łęcz. 72. Wisła IV, 
884; ib. V, 906. || »Stróża* = 
straż: »A ta stróża stojała* Kozł. 
131. II » Stróża = kij, z którym 
odbywa się stróża nocna* Pr. fil. 

V, 893. 

Stróżka »a. stróżówka = żona 
stróża* Ust. z Litwy. || » Stróż- 
ki* (?): >W Zaduszki drży jak 
w stróżki* Zb. VI, 179. 

Stróżliwie = > ostrożnie* Tyg.il. 
1, XIII, 242. 

Stróżować =slać na straży: » Stró- 
żować, aby pani młoda nie ucie- 
kła* Święt. 151. 



Stróżyk = stróż: »Przy twojem 
łóżku slrużykiem będę* Sień. 266. 

Strubować p. Sturbować. 

Strucel r. m. = » strucla* Ust. 
z Litwy. W temże znacz. > Stru- 
cel, zdr. strucelek* Pr. fil. IV, 
251. »Sztrucla* Kuj. I, 252. 

Struchawa = »imię wł strumyk 
wpadający do Czarnej Wody przy 
Świeciu* Krasn. 309. 

Struchlały »a. zbolały = psujący 
się, butwiejący* Pr. fil. IV, 880. 

• Wykop węża slruchlałego* Zb. 
II, 73. » Struchlany*: »Jai otje- 
chajt od gróbarza, a Kasia do krzty 
struchlana była* Rozpr. IX, 200. 

Struchlany p. Struchlały. 
Struchleć == »zdrętwieć z prze- 
strachu* Osip. Toż Zb. II, 239. 

• Struchleć = zgnić < ib. •Stru- 
chleć = 1, wyschnąć 2, zgnić* 
ib. 254. 

Struć się = » wypić co niedobre- 
go, gorzkiego* Wi.sła I, 155. 

Strudna-kiej = » rzadko kiedy, 
bardzo rzadko* Kuj. II, 279. 

Strudność: »W gospodarstwie trze- 
ba robić, pod strudnością ładnie 
chodzić* Pozn. IV, 323. 

Strug » a. ośnik = nóż z dwoma 
trzonkami po końcach, narzędzie 
kołodziejów i bednarzy* Pr. fil. 
IV, 880. Toż Osip. Maz. V, 49. 

• Strug a. olśnik* Spr. V, 142. || 
» Strug = narzędzie do fugowania 
gątów* Spr. IV, 382. || » Strug 
= narzędzie garncarskie w ro- 
dzaju struga ciesielskiego, do stru- 
gania gliny* Pr. fil. V, 893. || 

• Slrug = żelazne narzędzie do 
strugania kopyta końskiego* Cer. 
II •Strug = narzędzie używane 
przy wyrobie łyżek* Hempel || 

• Strugi = zęby zająca* Prz. ludu 
VI, 111. 

Struga = •mała rzeczka* Pr. fil. 
IV, 880. W temże znacz. »Strega, 
struga* Hilf. 182. 



Strugad — Strychowad 



247 



Strngad: >3 os. 1. p. »Struże« Kuj. 
I, 173; ib. II, 30. .Struze* Zb. 
XIV, 154. 2 os. »Struzesc Zb. IV, 
144. >Ślrngad«: »0n śtruze* Kieł. 
1,162. II » Strugad (ziemniaki) = 
obierad< Rozpr. XX, 434. W teraże 
znacz. Kuj. I, 173. || » Strugad 
= womitowad* SwięL || > Stru- 
gad = o silnem rozwolnieniu; 
wzieno me bez całom noc stru- 
gad* Spr. V, 421. 

Strugać y, Strugalny p. Sto- 
lica. 

Strugnąd = »dobrze uderzy d« Spr. 
IV, 31. 

Struid = >strud; strujony = stru- 
ty* Pr. fil. IV, 251. 

Strukad = » krzyczed, o głosie żó- 
rawia* Prz. ludu VI, 1 26. 

Struma p. Struna. 

Strumeczek= * strumyczek « Rog. 
no 37. 

Strumianna » Matka Boska = 
Zwiastowanie N. M. P. 25 marca* 
Nadm. 147. W temże zn. >Strii- 
mianna* PoW 94. 

Struna: >Struma« Rozpr. IX, 133. 
»Strona* ib. VIII, 76. »Na jed- 
wabnej strunie* Kai. 144. || 
>Struna«(?): »Struny żuny pola, 
zieleniom sie zioJa* WisJa VII, 
278. 

Strunica= >w gęślach drewienko, 
na którem opierają się naciągnięte 
struny* Spr. V, 421. 

Strup » słodki = wyrzuty skórne na 
twarzy u dzieci* Święt. 624. 

Strupiasty: » Gęś strupiasta skrzy- 
dłem piec wYsiasta* Wisła III, 
581. 

Strupiechaty »a. kostrubaty = 
kudłaty, rozstrzępiony, z takiemiż 
włosami* Zb. I, 70 p. w. Kostru- 
baty. 

Strupied = > struchleć* Pr. fil. V, 
893. 

Strusi: »Pstrósie piórka* Zb. XIV, 
93. 



Struś: .Pstruś a. struś* Zb. XI, 43. 

Strutka == > krowa, która zrzuciła 
cielę* O. 

Strużak = >niem. Strohsack* 
Rozpr. XII, 104. 

Strużeczka: » Bieży woda struze- 
ckoma* Sand. 72. »Między dwo- 
ma struzeckoma* Zb. IX, 18. 

• Między dwoma góreckoma płynie 
wianek struzeckoma* Rad. I, 146. 
> Idzie woda slrużeczkami* Zb. IV, 
215. 

Strużek = » tarło* Rozpr. XII, 
104f. II » Strużek = narzędzie do 
robienia łyżek* Spr. V, 421. 

Strużka = rzeczka: » Przez War- 
tembork strużka* Sień 263. »Puśd 
mnie do strużki, umyję... swe 
nóżki* Maz. 111,285. » W drugiej 
strużce dwie dziewcynie* Rad. I, 
146. II » Strużka = rodzaj gon- 
tów do krycia dachów* Ust. z Li- 
twy (Bobrujsk). 

Strybad = » pid co gęstego, chłep- 
tad* Goszczyński Tatry 133. Por. 
Strzebad. 

Strych = » dziad, żebrak* Pozn. 
VII, 285. Toż Wisła III, 569; ib. 
89. Mrong. 587. W temże znacz. 
»Astrych* Ust. ze Swięciańskiego. 

• Strech* Nadm. 151. Derd. 137. 
»Strtch* Hilf. 184. Pobł. 94. || 
>Slrf^ch = świeczka licha, zro- 
biona z węży po wyciśnieniu z niej 
wosku, używana zamiast pocho- 
dni* Pobł. 94. 

Strych arka = >skudło, strzech ał- 
ka, narzędzie drewniane... w kształ- 
cie deszczułki, z jednej strony 
podłużnie karbowanej, smużące do 
podbijania słomy w górę i dla 
równania jej komlów przy robieniu 
słomianych dachów* O. 

Strychnąd = »1, zrównad 2, po- 
tknąć się, poślizgnąd się* Święt. 

Strych ołek = > motyka* Ust. 
z Kujaw. 

Strychowad » cegły* = zap. robid 



248 



Strychulec — Stryk 



cegły Pozn. 1, 90. || >Strychować 
się = zawadzać nogę prawą o le- 
wą i lewą o prawą (o koniu) « 
Ust. z Królestwa. 

Strychulec: » Strych u lec = listwa 
prosta do strychowania zboża przy 
mierzeniu ziarna półkorcówką lub 
dwierciąc Pr. fil. IV, 883. || ♦Stry- 
chulec*: »Slawiaó dom z gliny 
w strychulec = w lepiankę* Pozn. 
I, 86. »Reglówka wystrychowana 
jest strychulcami (Streichholz) czyli 
pionowo wbitymi kołkami* ib. 89. 
»W Krotoszyn skiem chałupy bu- 
dowane często w sirychulec t. j. 
z balek, między któremi w po- 
przek są klofty drzewa gliną za- 
lepione* ib. II, 175. 

Strych ułek = » narzędzie do ostrze- 
nia kosy zamiast osełki* Kuj. I, 
238. W temże znacz. >Muszczka 
drewniana a slrychułek* Pozn. 
111,164. II »Strychułki*: .Poso- 
wę (pułap) stanowią niekiedy stry- 
chułki drewniane, owijane słomą 
z gliną* Pozn. III, 131. 

Strycka = » krążek z obwodem 
dwurowkowym, osadzony na osi 
szpulki i mający przeznaczenie 
szajby poruszanej sznurkiem koło- 
wrotka* Pr. ni. IV, 880. 

Stryczek = » stryjek, stryj* Pr. 
fil. V, 893. Toż Zb. I, 53. 

Stryfle = >przyramki, część ko- 
szuli od kołnierza do rękawów* 
Dyg. Toż Spr. IV, 339. .Koszule 
bez karczka, wszyte na ramionach 
w tak zw. stryfle* Wisła VI, 189. 
II » Stryfle = pantofle* Mil. > Stry- 
fle = trepki, obuwie* Pr. fil. IV, 
256. Por. Strefla, Strefelka. 

Strvfliki = »wslawki w ramiona 
staroświeckiej koszuli, wyszyte 
czarnym jedwabiem* Spr. IV, 314. 
Toż ib. V, 421. Cer. 

Stryhun == » źrebak* Gruszecki. 
»Stryhun = młody nieujeżdżony 
koń* list. z Ukrainy. 



Stryina = ^stryjenka* Pr. fil. V^ 
893. W temże zn. >Stryjna« ib. 
»0d ciotek, stryjn* Święt. 109. 
.Stryjna* Krak. IV, 322. Zb. VIII, 
254, Rozpr. VIII, 76. Pozn. III, 
166. Zb. XIV, 240. Rud. 208. 
Spr. V, 122 i 143. >Stryjno = 
stryj na* Skrz 22. >Stryna« Spr. 
V, 421, Toż Hilf. 182. Kon. 6 
i 36. Krak. II, 402. Rozpr. X, 
221 i 303. Wrześ. 22. >Strynd* 
Święt. 

Stryj: .Stryja* Zb. I, 28 i 31. Pr. 
fil. IV, 251. Parcz. »Strvjo« Kuj. 
II, 285. Zb. VIII, 254. Pozn. IV, 
266. Maz. III, 296. Pr. fil. IV,. 
251; ib.V, 893. »Stri* Hilf. 182. 
II » Stryj = tytuł nadawany pa- 
sterzowi wiejskiemu przez mło- 
dzież* Osip. Toż Maz. V, 55. || 
> Stryj = las: nie da ojciec, nie 
da matka (= ziemia), a stryj 
jeszcze da pieniędzy; iść do stryja 
= do lasu; pożyczyć pieniędzy 
od stryja = sprzedać las* Pr. 
fil. V, 893. »Slryjo jesce brody 
nie rozwinął = las się nie oli- 
ścił* Maz. III, 356. || » Stryj = 
piec, w języku mularzy warszaw- 
skich* Ust. z Warszawy. 

Stryja p. Stryj. 

Stryjek = zdr. od stryj: »Ujki 
i stryjki* Zb. XIV, 183. 

Stryjenka: » Stryjenka się upiła 
= nazwa gry* (opis) Wisła V,. 
559. >Gra w stryjenkę* (opis) ib. 
Vin, 712. 

Stryjna p. Stryina. 

Stryjo p. Stryj. 

Stryjów: »Na wujowem ogon, na 
stryjowem grzywa* Wisła III, 580. 

Stryk = »stryj* Spr. V, 421. Fed. 
409. Święt. Rud. 202. Wisła II, 
308 i 468; ib. VI, 588; ib. VII, 
362. Cisz. 285. IJdz. Rog. n^ 96. 
Kon. 36. Krak. IV, 322. Wrześ. 
22. Wrześ. T. 27. Ust. od Bystro- 
nia. Hilf. 182. Zb. I. 53 i 76. 



Strykać — Strzasnąć 



249 



Zb. XII, 176. Zb. XIV, 184,240 
i 242. Zb. XV, 55. Spr. IV, 31. 
Rozpr. X, 221; ib. XX, 434; ib. 
XXVI, 394. Pr. fil. V, 893. Kieł. 
II, 154. Cinc. 11. II » Stryk u pa- 
sa, w który wchodzi trzpień sprzą- 
czki* Lub. I, 39. » Stryki = troki 
od zapaśnika* Pieszcz. 44. » Stryki 
= sznurki od fartucha a. spódni- 
cy* Hempel. 

Strykać = > stoczyć* Święl. >Ja- 
gem sie strykśł* (stoczyłem się 
do wody) ib. 441. > Stryka sie do 
wody* (stoczy się) ib. 

Strykierz = >poriczonnik* (zap. 
pończosznik) O. 

Strykowany: » Pończoszki stryko- 
wane (niem. gestrickt)* Rog. n® 
398. 

Stryłd = » piorun* Rozpr. X, 221. 
> Stryja waszej krasi* Zejsz. 131 
i 151. »Stryła ich maciery* ib. 
160. W temże zn »Slryło* rodź. ż. 
Stęczyński Tatry. Zejsz. 69. 

Stryło p. Stryła. 

Stryna p. Stryina. 

Stryngal = » flis pierwszy raz p^y- 
nący wiciną do Królewca* Syro- 
komla, Niemen 146. 

Strynicka = » stryjenka* Rozpr. 
X, 221. 

Strynki p. Stręk. 

Strysz p. Szryż. 

Stryszczyć = >spryszczyd* Pr. 
fil. V, 893. 

Stryszka: >Strfszka = babinka, 
żebraczka* Pobł. 94. »Streszka 
= baba* Derd. 137. || . Stry- 
szka = owca* Zejsz. 131. P. 
S t r z y ż k a. 

Stryszyn: » Straszy = do strycha 
należący, dziadowski* PoW. 94. 

Stryszyna: »Str^sz^na = nędzota, 
łatanina* PoW. 94. 

Stryśka p. Strzyżka. 

Stryźnić = > zmarnować: stryźni- 
łeś całą odwiecerz; stryźnił mi się 
dzień* Spr. IV, 315 p. w. Tryźnid. 



Stryżeń »a. st rżeń = rdzeń w drze- 
wie, wrzodzie* Maz. V, 35. 
Strzagarz p. Stragarz. 

Strzała = » część spodnia słupicy 
u pługa* J. Łoś. »Strzała== spo- 
dnia część pługa* Pr. fil. IV, 251. 
» Strzała = mały lemieszek u pługa 
przed ostrzem, zbierający wierzch- 
nią warstwę ziemi * Święl. 8. 
• Strzała = część pługa, płoz* 
Hempel. »Płuzek (mi) krzywo orze, 
ni na strzałę, ni na deskę, tylko 

jrosto na Tereskę* Sand. 224. 

I > Strzała = osad dyszla* Lub. 

, 87. II » Strzały = dwie części 
w krosnach domowych* Pr. fil. 
IV, 880. II »Strzała = miara dłu- 
gości od środka piersi do końca 
palców poziomo wyciągniętej ręki 
dorosłego człowieka* Tyg. ii. 1, 
X, 294. Toż Osip. || >Strzała = 
łasica* Prz. ludu VI, 111. 

Strzałba = » drzewo wichrowate, 
krzywe* Pr. fil. V, 157. 

Strzałek: > Kiełbasy dwa strzałki* 
Wisła IV, 801. Por. Strzała. 

Strzałka = » część pługa, służy do 
przypinania łopaty (lemiesza) do 
pługa; dziś zamiast strzałki są 
śruby* Pozn. I, 110. || » Strzałka 
część łuku: dawniej strzelano czę- 
sto do sarn i wilków z łuku: 
z młodego bukowego drewna ro- 
biono pałąk, cięciwa była z po- 
wrozu, łożysko zwano strzałką 
i wyrabiano z jaworu, a grot 
z jodłowej karkoski ostro zakoń- 
czonej* Spr. V, 421. »Ani cię 
bracisek strzałką nie dostrzeli* 
Święt. 86. II » Strzałki = roślina* 
Zb. VI, 202. Zb. XIV, 74. Wisła 
VIII, 137. II .Slrzałka== u ko- 
nia miejsce pod pęciną na spo- 
dzie kopyta* Spr. V, 421. 

Strzana p. Strzena. 

Strzasnąć = stłuc: » Miskę strza- 
śnie* Pozn. II, 277. 



250 



Strząchiwać — Strzelacz 



Slrząchiwać = strącać: > Kokos 
strząchuje piórka* Pleszcz. 226. 

Strząchnąd = wstrząsnąć < Parcz. 
II »Strząchnąć się« = oderwać 
się: »Una znowu sie strZiąchneła 
i wpadła na same dno* GheJch. 
II, 93. 

Strząpnąć sie = » wstrząsnąć się, 
niera. sich schiitleln* Opól. 28. 

Strząsać » ramionami « = wzruszać 
ramionami: »Ramionami sobie 
strząsa* Łęcz. 88. > Strząsasz ra- 
mionami* Zb. XII, 152. 

Strzaska = » koło Pińczowa kasza 
jęczmienna lub jaglana ugotowana 
z rzadkimi ziemniakami ; koło 
Kielc — groch ugotowany z ka- 
szą na rzadko* Wisła VII, 76. 

Strząsnąć » kogo = poszarpać ko- 
go* Wrześ. 22. || » Strząsnąć się 
= przełamać się, oberwać się, 
nadmóc się: musiałem sie strzą- 
snąć* Pr. fil. V, 893. II >Strzą- 
snąć się* = odpaść: >Una znowu 
sie slrząsneła i wpadła esce głębi* 
Chełch. II, 92. || » Strząsnąć się* 
= zrzucić coś: »Strzęsła się z tej 
skóry* Pozn. VI, 6. 

Strzeb. . . p. Sreb. . . 

Strzebać = »jeść coś płynnego* 
Rozpr. XII, 104. W temże znacz. 
> Strzebać* Hilf 182. 

S trze be I = >gat. ryby* Enc. R. 

II, 822. » Strzebla = ryba Pho- 
xinus laeris, ze strzeblowatych, 
białoryba * Prac. » Strzeble r^ małe 
rybki w potokach górskich* Spr. 
V, 421. 

Strzebić = oczyścić z ziarn ze- 
psutych: >Ten grosecek strzebio- 
no, strzebiwszy wstawiono* Maz. 

III, 184. 
Strzebla p. Strzebel. 
Strzebnać = >niem. schlarfen* 

(żłopać) List Cinciały. »Strzebnął 
(sierbnął, łyknął) sobie szydłem 
polewki = nie poszczęściło mu 
się, ma szkodę* Wisła II, 311. 



>Strz$bnąc a. zestrzebnąc (strzy- 
bnąć) = zjeść nieco, zjeść z wierz- 
chu rzadkie a gęste zostawić, zsor- 
bnąć * Pobł. 94. Por. Strzebać. 

Strzec: »Jeno sie go strzec* = 
strzeż się Cisz. 358. >Szczec«: 
>Kto ma żonkę ładną, niekze sie 
ś niom szczeze* Wisła VII, 147. 
II » Strzec = czatować, pilnować: 
strzóg do północka* Spr. V, 421. 
»Na nase piniądze slrzezes* Zb. 
V, 233. > Poseł... strzec na caro- 
wnicę* Wisła VI, 231. »Strzeże 
na to, jak diaboł na dusze* Cinc. 
35. »Cyli ty na mnie strzezes* 
»Rad. I, 211. »Kot strzeże na te 
mys* Cisz. 74. »Strzegh na nie- 
go* ib. 260. » Strzeże za nią* = 
czatuje na nią* Rog. n® 72. 

Strzec ż. = » podłoga z gliny* Pobł. 
94. 

Strzecha: »Ustrzecha* Bisk. 56. 
• Strzecha = chałupa* Krak. I, 
148. » Strzecha = spodni brzeg 
snopków dachu, ucięty w sposobie 
okapu* Maz. III, 40. » Strzecha 
= okap* Wrześ 22. » Strzecha 
== część dachu* Rozpr. XII, 104. 
II > Strzecha = rondo, skrzydła 
kapelusza* Wędr. XXVI, 122. 
Rozpr. XII, 104. P. Podda- 
szu ica. 

Strzech acz = » kapelusz góralski 
dużv* Hoff 42. 

Strzecina = » trzcina* Hilf. 182. 

Strzeczny= » stryjeczny * Orze- 
szkowa, Bene nati (stale i często). 

Strzedzina = » środek * Ust. z Li- 
twy. 

Strzegórz p. Stragarz. 

Strzelać y » proch = proch strzel- 
niczy* List Bvstronia. Toż Rozpr. 
XIl/63. 

Strzelacz = » celny strzelec: jak 

on, takiego strzeJacza w całym 

)ułku nie było* Ust. z Nałęczowa. 

I »StrzyIacz -=. roślina Silene 

inflata* Źb. XI, 29. 



Strzelać — SŁrzepować 



251 



Strzelać: >Szczylają< = strzelają 
Mdt. 11. II » Strzelać* = pukać, 
trzaskać: >Jak z bica strzelńl« 
Zb. V, 222. >Strzyla z bata< Lob. 
II, 187. II »Strzelać = rzucać* 
Udz. > Strzelać a. wichrzyć = 
miotać kamienie i drzewo, o niedź- 
wiedziu , myśl.* Pr. fil. V, 894. 
Toż Prz. ludu VI, 111. 

Strzelany: >Śmierzć strzelana = 
od kuli śmierć: śmierzć strzelana 
to nahonorniejsa rzec, chłopu za 
nic stoi na pościeli umirać* Spr. 
V, 421. » Strzelany wrzód = niem. 
schwarzer Umlauf am Finger* (za- 
strzał) Top. 54. 

Strzelńwka = » pękawka na końcu 
bala* Pr. fil. V, 894. 

Strzelba = » polowanie, myśl.* 
Pr. fil. V, 894. 

Strzelbiczka = » strzelba, fuzja* 
Kolb 224. 

Strzelbisko = »strzelba, fuzja* 
Łęcz. 60. 

Strzelebk = »ósmak, dwa i pół 
trojaka* Pobł. 94. 

Strzelebka = » strzelanie, polo- 
wanie: strzelebką się bawi* Pr. 
fil. V, 894. 

Strzelec: 1 pp. 1. mn. >Strzelco- 
wie* Wisła VII, 148. 2 pp. 1. mn. 
» Strzelcy* Kopem, rękop. 4 pp. 
I. mn. .Strzelce* Zb. II, 37. || 

• Strzelec = gra* (opis) Hnd. 117. 
II > Strzelec = roślina, Bidens 
tripartila* Zb. VIII, 258. 

strzelenie = » ulubiona u górali 
miara odległości: na dwa strzele- 
niś* Spr. V, 421. 

Strzelica »a. pastusza trawa = 
roślina, Gapsella bursa pastoris* 
Pleszcz. 127. Toż ib. 138. 

Strzelić = » rzucić: strzelić my- 
szą na drób* Zb. X, 104. || 

• Strzelić* = palnąć, uderzyć: 
>SłrzeliJt w pysk* Cisz 288. || 
> Strzelić a. trzelić groch = wsy- 
pać groch do rzeszota i poruszać, 



żeby ziarnka robaczywe na wierz- 
chu się ułożyły* Wisła III, 747 
(zapewne omyłka zam. trzebić, 
strzebić K.). Por. S trzebić. 

Strzelipłaclita= > człowiek nie- 
stały, chorągiewka na dachu* Tyg. 
ii. 2, XIV, 185. 

Strzelnąć = »strzelić* Pr. fil. V, 
894. 

Strzelnik = » roślina Lycoperdon 
bovista, purchawka olbrzymia* Zb. 
VI, 271. 

Strzelon = > zastrzał, choroba pal- 
ca, w której kość kawałkami od- 
pada* Pobł. 94. 

Strzelować = » strzelać* Pr. fil. 
V, 894. Toż Wrześ. 22. 

S trzem = > strzemię* Hilf. 182. 

Strzemielina = > roślina trzmie- 
iina* Ust. ze Żmudzi. 

Strzemiennik: »Brat twój... leży 
w polu na koniku, prawą nóżkę 
w strzemienniku* Sand. 156 (mo- 
że: w strzemieniku ? K.). 

Strzemiono = >strzemię* Pr. fil. 
IV, 251. 

Strzemka = » strzępka, drzazga* 
Pr. fil. V, 894. 

Strzemnień = » strzemię: stawaj 
panno na kamnień, a z kamnie- 
nia we strzemnień* Pr. fil. V, 
894. 

Strzena >a. strzana = trzcina* Hilf. 
182. 

Strzenagiel = » ptaszek trznadel * 
Osip. W temże znacz. Wisła VII, 
175. 

S trze ni >a. westrzeni = średni* 
Hilf. 182. 

Strzenica = »strzelbica? Mucha 
wilka postrzeliła słumianóm strze- 
nicóm* Zb. IV, 244. 

Strzeń p. Stryżeń. 

Strzepać się = »strząść się na 
wozie* Wrześ. 22. 

Strzępić się = » wychwalać, po- 
chwalać się* Lub. II, 213. 

Strzepować: »Strzepować rękoma 



252 



Strzeszak — Strzyga 



= klaskać, wybijać, trzepać, od 
mrozu « Pozn. VI, 162. 

Strzeszak = » snopek dachowy « 
J. Łoś. W teraże zn. »Strzesak< 
Lub. I, 57. 

Strzeszka: » Strzeska = okapek 
w szczycie chaty ponad wyżką 
a także okapek pod oknami izby, 
odprowadzający wodę na zewnątrz, 
ażeby nie ściekała po ścianie* 
Spr. V, 422. 

Strzeszny: »Slrzeszna ptaszka* = 
w strzesze żyjąca Tyg. ii. 1, XIII, 
292. W. Poi. 

Strześniak = > snopek w strze- 
sze < Wisła VI, 426. Toż Pr. fil. 
IV, 251. 

Strześnica = » pułap na w^ysta- 
jących końcach tragarzy (belek) « 
Tyg. 11. 1, XII, 6. > Strześnica = 
długa łata, leżąca na wypustach, 
na tak zw. rysiach; wspiera się 
na niej okap« Spr. V, 422. 

Strzewa = »trzewa« (trzewia) Pr. 
fil. V, 894. Toż Hoff 41. 

Strzewąga = »gatunek małych 
ryb* Spr. IV, 31. Toż ib. 360. 
II > Strzewąga = człowiek szczu- 
pły ib. 31. 

Strzewice = zap. trzewiki: »Kopa 
słomy do strzewic« Rozpr. XII, 
27. 

Strzewik = » trzewik* Pr. fil. V, 
894. Toż Wisła VI, 492. Parcz. 
Cinc. 15. 

Strzęgarz p. Stragarz. 

Strzępaty = nastrzępiony : » W gru- 
dniu... strzępata igła borów po- 
wleka się szkliwem* Tvg. ii. 1, 
XIV, 173. W. Pol. 

Strzęp czysko = strzęp : > U wa- 
sego cepcyska wisa strzępcyska* 
Swięt. 154. 

Strzępić się: > Strzemyjić sie = 
spieszyć się: strzempie sie na targ 
do mniasta* Spr. V, 122. 

Strzępki = »frendzelki« Wisła VII, 
295. » Strzępki a. frandzle = 



frendzle* Swięt. 49. || » Strzępki 
a. trocki = końce opaśnicy u far- 
tucha do zawiązywania z lvła« 
Pr. fil. IV, 880.' 

Strzęs > zrobić = wstrząsnąć, po- 
ruszyć wszystko w domu lub wio- 
sce* Pr. fil. IV, 880. 

Strzęsienie się = »otrzęsienie: 
od slrzęsienia sie podczas jazdy 
wozowej lub nadmiernego biega- 
nia* Swięt. 621. 

Strzimk = » maleńki ptaszek bło- 
tny, Rohrsperling* Hilf. 182. 

S trzód a = . środa* Pr. fil. V, 894. 
I »Strzoda = trzoda* Hilf. 182. 
!»Jadm. 87. 

Strzodek = » środek* Kolb. słown. 

Strzonąć = strząsnąć (?) : » Co- 
skrzydełkiem wionie, to jabłusko 
strzonie* Zb. XIV, 43. 

Strzop »a. trzop = garnek* Spr. 
IV, 360. 

Strzyb. .. p. Sreb.. . 

Strzyc: » Zając ogrodowiznę strzyże 
a. wystrzyga = psuje* Prz. ludu 
VI, 111. II »Strzyc* = wyda- 
wać głos: » Szczygieł strzyże* Wi- 
sła VII, 175. 

Strzyc a: >Jak kurdziel siedzi w by- 
dlęciu 9 dni, to już jest z niego- 
strzyca, i rozmnożyła się w dzie- 
więcioro* Wisła VII, 385. 

Strzyg = > łańcuch u pługa* Pobł. 
94. II » Strzyg = człowiek, który 
rodzi się z zębami; po śmierci 
chodzi nocą do kościoła, tnie zę- 
bami obrusy i t. d.* Rad. II, 148» 
Por. Strzyga, p. Cofta. 

Strzyga = » dziecko, urodzone z ząb- 
kami* Pr. fil. IV, 880. »Strzyga 
a. strzygoń = taki, co po śmierzci 
broi* Spr. V, 422. » Strzyga = 
upiór* Pleszcz. 44. » Człowiek, ca 
ma dwa serca, równie jak strzyga 
chodzi po śmierci* ib. 100. »Strzy- 
ga: człowiek o dwóch duchach^ 
co z zębami się rodzi, po śmierci 
zostaje zębatą strzygą, bo ksiądz 



Slrzygnąć — S lud ant 



253 



chrzci tylko jednego ducha i len 
po śmierci ulata za planety, a zły 
(duch niechrzczony) pozostaje 
w ciele i człowieka wyprowadza 
z mogiły, aby tłamsił ludzi i by- 
dlęta* Fed. 304. W temże znacz. 

• Strzyga* Kieł. II, 216. Maz. III, 
35. »Strzygoii a. strzyga* Zb. XI, 
11. 

Slrzygnąć = » uderzyć rózgą, ba- 
tem* Swięl. 

Strzygonica = strzyga (opowie- 
ści) Swięt. 501. 

Strzygoniowe ziele = » rośli- 
na* Zb. V, 167. 

Strzygoń == » człowiek z dwoma 
duchami* (opisy) Krak. HI, 63 — 
68. Toż Wisła I, 99; ib. VI, 308: 
Zb. IX, 62. Zb. X, 242. Kieł. II, 
229. » Strzygoń = duch czło- 
wieka niebierzmowanego* Wisła 
VII, 105. Toż Święl. 493. .Strzy- 
ga a. strzygoń* Spr. V, 422. Zb. 
XI, 11. 

Strzygos —z »htragarz* Pr. fil. V, 
894. 

Strzyk = » strych* Lub. I, 54. 

Strzykać = sprawiać ból: »Zeby 
ta łuscka... nie strzykała, nie łu- 
pała* Zb. III, 51. || > Strzykać 
= pluć przez zęby* Pr. fil. III, 
499. 

Strzykawka = > sikawka, szpry- 
ca* Hilf. 182. P. Sikawka. 

Strzymać = > wytrzymać* Mil. 
»Strzymać = wstrzymać* (lisz. 10. 
» Strzymać sie = wstrzymać się* 
Matusiak Kw. 11. Wisła V, 39. 

Strzynadel = » trznadel* Pr. fil. 
IV, 251. Por. Stern ad cl. 

Strzyśka p. Strzyżka. 

Strzyż: »Strziż = ma'eńki ptaszek 
(strzyżyk?)* Hilf. 182. >Strzyży- 
czek = mysi królik* IIolT 41. || 

• Strzyż = dziecko rodzące się 
w czepku* Pubł. 94. || > Strzyże 
blp. = wąsy zająca* Prz. ludu 
VI, 111. II '>Strzyż* p. Szryż. 



Strzyża = » strzyżenie owiec* Petr. 

Strzyżacka = » kobieta najęta do 
strzyżenia owiec* Pr. fil. V, 894. 

Strzyżak = » konik młody, któ- 
remu jeszcze poslrzyżona nie od- 
rosła grzywa* Hoczn. 237. »Strzy- 
żak = dzik, myśl.* Pr. fil. V, 
894. »Strzyżaki = owce* Pol, 
Póhi-wsch. Europa 142. 

Strzyże p. Strzyż. 

Strzyżka = »owca< Stęcz. Tatry 
162. W temże znacz. » Strzyżka* 
Tyg. ii. 2, XIV, 28. Wrześ. 22. 
Wrześ. T. 20. Pol, Półn.-wsch. 
Europa III, 142. » Strzyżka* Spr. 
V, 346 p. w. Byrka » Strzyżka, 
strzyśka, stryśka* ib. 421. >Strzyż- 
ka a. slryżka* Rozpr. X, 221. 
> Stryśka a. strzyśka* ib. 303. || 
> Strzyżka = strzyżenie owiec* 
Zb. I, 24. Por. Stryszka. 

S t r z y ż n e ziele p. G ł o w ae z y n a. 

Strzyż niak = » źrebię jednoro- 
czne* Hoff 41. 

S t r z y ż y c z e k p. Strzyż. 

Strżoga p. Srzeżoga. 

S t u a p. Słucha. 

S t u a ć p. Słuchać. 

Słucha = »kupka: len stawi się 
w stuchy t. j. kupki* Enc. R. II, 
817. » Słucha a. słua = garść 
rafanego i moczonego lnu, posta- 
wiona sztorcem dla wysuszenia* 
Spr. V, 422. W temże zn. »Stua 
a. stula* Rozpr. X, 303. *Stua* 
ib. XVII, 63. » Słucha* Wrześ. 
22. 

Słuchać: »Stucham = len ukła- 
dam garściami w polu* Cer. »Stuać 
a. słuchać = rozkładać len po 
wymoczeniu* Rozpr. X, 303. 
W temże znacz. »Stuać* Spr. V, 
422. 

Stucka p. Sztuka. 

S t u c z 1 i w y : » Stucli wy = zawiera- 
jący dużo |)łynnego thiszczu: sło- 
nina slucliwa* iMil. 

Studant = » student* W temże zn. 



254 



Studencid — Stuliny 



»Śtudant« Zb. V, 217 i 259. 
Rozpr. X, 238. Święt. 62. .Śtu- 
dant = 1, student, uczeń 2, słu- 
żący do mszy, ministrant* Rozpr. 
XXVI, 396. >Sztudent« = stu- 
dent Krak. II, 236. Zdr. .Stu- 
dancik« Zb. V, 193. 

Studencid = » studenci* Rozpr. 
VIII, 193. » Wybrali się trzech 
sludoncia* Pozn. VI, 352. 

Studencja = studenci: >Ze stu- 
dencyje dwóch ludków złapano* 
Kieł. II, 133. 

Studeńka = studnia: » Woda w stu- 
dońce* Kozł. 276. W temże zn. 
»Studeńka* Gliri. I, 208. 

Studnia = »gra dziecinna* (opis) 
Zb. X, 81. 

Studniarz = »co potrafi znaleźć 
wodę* Swięt. 340. 

Studniowy = » studzienny* Petr. 

S tu d n i sko = studnia: » Stare stu- 
dniska* Kolb. 59. 

Studzianka = »galareta« Pr. fil. 
V, 157. 

Studzielina = »1, u dzieci białe 
wyrzuty w^ ustach tak zw. ple- 
śniawka 2, galareta, nogi wieprzo- 
we w galarecie (w tem ostatniem 
znaczeniu od niedawna używane)* 
Spr. V, 422. 

Studzieneczka = studnia Zb. II, 
52. 

Studzieniec »a. dryhle, drahle = 
galareta z nóg wołowych a. wie- 
przowych* Zb. I, 76. 

Studzienka = » źródło* Tyg. ii. 

I, X, 419. Toż ib. 1, XII, 6. 
» Studzionka* Rozpr. X, 227. 
Chełcb. II, UO. Pleszcz. 67. »Stu- 
dzionecka* ib. 

Studzienny: >Studzienna wodzi- 
czka* Rog. no 382. Zb. IX, 15. 
Zejsz. 141. »Rosa studzienna* 
(zimna) ib. 138. >Studzienny las* 
Rog. no 382. >Przy studni stu- 
dziennej* Kuj. 11, 179. Toż Wójc. 

II, 186. 



Stndzionecka, Studzionka p. 
Studzienka. 

Studzony: » Stfidzona chorosc = 
zaziębienie* Pr. fil. III, 372. Toż 
Hilf. 161. 

Stuf p. Stof. 

Stufa = > kamienic utrzymujące ru- 
dę* Wrześ. 22. »Śtufa = kamień 
z rudą żelazna, górn.* Spr.V, 422. 
II »Stufa* p. Stucha. 

Stuk p. Sztuk. 

Stukać = » pukać* Czark. 

S t u k i e m - p u k i e m : » Leciał kruk 
po błoniu... zając za nim stukiem 
pukiem wsurowym pogoniu* Wójc. 
II, 274. 

Stuknąć = » palnąć, wypić np. 
kielich gorzały* list. z Litwy. 

Stulać = » stoczyć; stulać sie = 
stoczyć się* Spr. V, 422. »Kieby 
sie nie stulał we wodę = nie 
stoczył* Rozpr. X, 206. 

Stu lich a = »lnianka, ryż* Zb. II» 
10. 

Stulichna = » kapusta (w pieśni 
weselnej)* Zb. I, 92. »Stulichna 
(kapusta) po wszystkim objedzie; 
jak słolichnę(!) zjemy* Lub. I, 
248. 

Stulić = > zamknąć : stul pysk* 
Pr. fil. HI, 307. 

Stulidupa = * tasznik pospolity, 
Capsella bursa pastoris* Zb. VI, 
239. II >Stnlidupa = pewien 
mały grzybek* Wisła VI, 676. 

S t u 1 i d u p k a = > zielsko: tobołki, 
Thlaspi bursa pastoris* Spr, V, 
143. »Stulidupka = roślina, Si- 
symbrium Sopl;ia« Zb. VIII, 258. 

Stuliny = > weselne ciasto u Ru- 
sinów podlaskich, dawane nowo- 
żeńcom nazajutrz po pokładzinach, 
czyli po pierwszej małżeńskiej 
nocy* Zb. ł, 92. » Stuliny = po 
oczepinach obnoszenie w prze- 
ścieradle placka i sera i często- 
wanie niemi gości weselnych* 
(opis) Zb. VIII, 279. .Stuliny = 



Stolipysk — Stworzyć się 



255 



rozdzielanie przez swachnę mię- 
dzy gości placka weselnego w do- 
ma pana młodego* Pr. fil. IV, 
251. ^Trzeciego dnia po weselu 
młodzi małżonkowie przynosili 
w ofierze do dwora ciasto pszenne 
(kołacz) i ser, co miało nazwę 
stóliny, jako od stołu weselnego 
pochodzące* Maz. I, 229. Toż ib. 
III, 166. >Pójdziem do dworu ze 
stulinami* ib. 192. »Najpierwszą 
krajankę chleba i sera starszy 
drużba daje państwu młodym... co 
się stuliny (od: stołu czy też przy- 
tulania się?) zowie, potem do- 
piero obdziela gości* ib. III, 150. 
»0j stuliny, stuliny, jesce na stole 
nie były, ale będą, widzi Bóg* 
ib. 151. >Stulina = placek po- 
dłagowaty i jakby dwoisty, któ- 
rym częstują gości po oczepinach* 
ib. 185. >Pod gaikiem stulina... 
Ej stulina, stulina jesce nu stole 
niebyła* ib. 191. Por. Stólne. 

Stulipysk = >rośl. Thlaspi bursa 
pastoris; ma nasiona podobne do 
ust zamkniętych* Hempel. 

Stumanieć = stad się odurzonym : 
> Wtedy poprostu stumaniał i ustą- 
pił* Snieżko-Zapolska. 

Stumigować = »zmi1ygowad, zre- 
flektować: stu migo wała go przecie 
= ułagodziła go* Lub. II, 213. 

Stungiew p. Stągiew. 

Staniczek, Stunik p. Stanik. 

Stąpać = iść: » Myślał stupać do 
Rusi* Kętrz. 87. W temże znacz. 
»Śtupać* Zb. VII, 52. .Śtupej do 
piekła* Zb. XIV, 50. »Śtupaj = 
nazwa psa* ib. 27. 

Stapaje= > stopnie: stupaje w śnie- 
gu ciupagom rąbać* Spr. V, 422. 
Toż Wrześ. 22. 

Stapajka = > ruski piechur; czło- 
wiek, którego trzeba popędzać 
kijem * O. 

Stapator = >niem. Swangerer* 
Mrong. 676. 



Stąpnąć = łupnąć, uderzyć: >Sta- 
pnan kijem* Zb. XV, 30. 

Stuptany = zmęczony chodzeniem : 
>Źal się zrobiło żony, przez cały 
dzień stuptanej dobrze * Orze- 
szkowa. 

Stuparczyć się = »stoperczeć, 
stać, sterczeć* PoW. 93. 

S tu r p. Stor. 

Sturbować = skłopołać: > Ołów- 
kiem sobie sturbowała* Wójc. II, 
29. »Sturbują* Rozpr. IX, 270. 

• Sturbować się* = zmartwić się: 

• Sturbowany* Wójc. I, 241. Rad. 
II, 61. W temże znacz. >Strubo- 
wany* Zb. V, 234. Zb. VII, 24. 

Sturkać = > szturchać* Rozpr. XII, 
34. 

Sturudaj = » okrzyk radości u gó- 
rali* Cer. Toż Wrześ. 22. W temże 
znacz. Enc. R. II, 822. > Sturu- 
daj* Spr. V, 422. Rozpr X, 303. 
.Sturudaju* Zb. XII, 165. W Ra- 
domskiem zapewne z tego okrzyku 
powstało wyrażenie > Stara daj*: 
»A stara daj, stara daj, kiedy 
młoda nie chce* Rad. I, 233. 

S turzyc p. Sto rzyć. 

Stus p. Stos, Stos. 

Stu sak = > uderzenie, szczegóhiie 
w plecy* Roczn. 186 p. w. Bu- 
chaniec. Por. Stósić. 

S t u s i ć p. Stósić. 

Stusina p. Stosina. 

Stuśnica p. Sto śnie a. 

Stwargły = » stwardniały* Zb. I, 
24. 

Stwarzać = tworzyć: »Jak Pan 
Bóg stwarzjił świat* Chełch. I, 
139. 

Stwora= » stworzenie, istota * Święt. 
Toż Zb. Ił, 1 0. » Stwora = stwo- 
rzenie; dziwna stwora = dziwo- 
twór* Spr. V, 422. Toż Wrześ. 
22. Rozpr. X, 303. 

Stworak == »coś dziwnego* Rozpr. 
X, 303. 

Stworzyć .- i ę = zrobić się, prze- 



256 



Stworzy w — Stykać 



mienić się w coś: »Djabeł. . się 
też może stworzyć (przemienić) 
tylko koza« Wisła YII, 385. 

S t w o r z V w = stworzenie, istota: 
>Ten mali stw&rziw« Hilf. 114. 

Stwór = » stworzenie, ród: ten mały 
stwór (kraśnięta)* PoW. 95. || 
» Stwór == kościotrup: wygląda 
jak stwór* Pr. fil. IV, 25l'. Toż 
Kolb. rękop. » Stwór = cień, re- 
sztka człowieka: po ty chorobie 
tak wyschła, że ji tyło stwór zo- 
stał* Mil. 

S t y b a = stępa: »Nasuła mu w stybę 
prosa, kazała mu utłuc, a ón ji 
sie wymawia, że krótki styberek 
(stęporek)« Pozn. IV, 233.' 

Styberek = » stęporek « Pozn. IV, 
233. Por. S tą pór. 

Stycić się = » szczycić się: a styci 
się selma mucha, styci się (szczyci 
się), ze ju na nij złoty łańcuch 
świćci się* Łęcz. 157. »Po ogro- 
dzie chodziła, ze rzycią się sty- 
ciła (wstydziła?). Juz sie teraz 
nie styci, bo ma nowe pół-rzyci* 
ib. 123. W temże znacz. » Stycić 
się* Maz. II, 51. Rad. II, 30. Lub. 
I, 268. >Stycyć się* Zb. IV, 258. 
»Słyczyć się = szczycić się, py- 
sznić się: styczvła się urodą* Pr. 
fil. IV, 251. 

Sty czka: »Stycka = nieszczęście, 
wypadek* Pr. fil. IV, 251. 

S ł y c z y ć się p. Stycić się. 

Styczysko = » drewniany kulbos 
(patyk), który się trzyma w ręku* 
(przy oraniu, zapewne do czy- 
szczenia pługa z ziemi) Lub. 1, 
83. 

Styć = utyć: >Wódkiś sie napiła 
i takeś styła* Kozł. 90. Toż Zb. 
VI, 115. »Co spódnica styła* (dla- 
czego się wzdęła) Zb. IV, 122. 
»Moja córuś... cóześ mi tak bar- 
dzo styła* Łęcz. 123. »Styćsię<: 
»By nam się druga strona gęby 
styła* Pozn. II, 91. 



Stydać się= » wstydzić się* Osip. 
W temże znacz. Was. 93. 

Stydlawy = » wstydliwy* Pr. fil. 
V, 894. 

Stydnąć = > stygnąć* Zb. I, 76. 
Toż Święt. W temże znacz. »Stf- 
dnąc a. stygnąc* Hilf. 181. Pobł. 
93. 

Stydzić się = » wstydzić się * Pr. 
fil. V, 894. 

Sty gać: »Styga za nią, jak za pa- 
nią, spódnica turecka* Rud. 168. 

Sty gar = » urzędnik, dozorca w sa- 
linach wielickich* Krak. I, 59. 

S tyjąc p. Zdjąć. 

Styk »a. stykot = narzędzie, któ- 
rem wygarnia się ziemię z płu- 
ga* Sand. 265. »Styk = mała 
żelazna łopatka, obsadzona na kiju, 
służąca do oczyszczania pługa 
z oblepiającej go podczas orania 
ziemi* Zb. X, 208. W temże 
znacz. »Stvk* Lub. I, 83. Pr. fil. 
V, 157. Krak. I, 177. Rud 18. 
>Styk a kozica* J. Łoś. >Stvk* 
Rozpr. III, 376. Zb. XII, 164. 
»Istyk* Pr. fil. IV, 201. Święt. 
9 i 138. Roczn. 203. || »Styk 
= laska, kij* Rozpr. XVII, 63. 
II »Styk = drąg okuty w żelazo, 
osadzony na kole w traczu, wpra- 
wiający w ruch kółko trybowe, 
które ciągnie tak zwany wóz* 
Spr.V, 422. II »Ślyk* = bagnet 
(z ros. sztyk) Chełch. 1, 124. || 
»Sztyk a. sztyc = jedność, jako 
ocena postępów ucznia* (gdziein- 
dziej pała, pałka) Pr. fil. V, 903. 
II » Styki = » końce zagonów sty- 
kające się z sobą* lldz. || > Sty- 
ki « = styczność: >Boz tego fra- 
zesu nie obejdzie się w stykach 
(styczności) z innowiercami żaden 
Chińczyk* IIuc 654. 

Stykać = » wystarczać* Pr. fil. IV, 
288. II .Stfkac sę = spotykać 
się* Hilf. 181. 



Stykane płoty — Styrm 



267 



Stykane ploty: >Uciekajcie su- 
choty na stykane płoty (zaklęcie) < 
Wisła VII, 372. .Wodę wylewa 
się w to miejsce, gdzie ludzie nie 
chodzą; najlepiej na stykane pło- 
ty* (zapewne w rogu, gdzie dwa 
płoty się schodzą) ib 373. 

Styknąć = > starczyć, dosiad, do- 
sięgnąć; nie styknie mi = nie 
starczy Pr. fil. V, 894. .Stuknąć 
= wystarczyć: styknie ta spyrki 
na okrasę ?« ib. III, 307. 

Stykot p. Styk. 

Sty lać się = » kuleć, zawiele na- 
chylać się śród pracy, męczyć się« 
Święt. 

Stylisko= > rękojeść « Święt. > Stę- 
zysko a. stylisko = rękojeść mo- 
tyki* ib. 9. > Stylisko siekąca* ib. 
16. » Stylisko cioska* ib. 42. »Ste- 
lisko = trzonek bata owczarskie- 
go* Pr. fil. IV, 251, II » Stylisko 
a. kłódka = beleczka, w której 
są osadzone zęby grabi* J. Łoś. 

Śjtymba p. Stęba. 

Stymwaga p. Sten w ag a. 

Stynku: »Stynku, stynku, łyżka 
w rynku — mówią, gdy kto udaje, 
że mu się jeść nie chce* Wisła 

VII, 278. 

Stypa = » uczta* Pozn. IH, 116. 
W temże zn. .Stypa* Choć. 106. 
• Stypa = przyjęcie pogrzebowe* 
Pleszcz. 77. .Każdy, kto przyj- 
dzie do ciała i uklęknąwszy zmówi 
pacierz, powstawszy natychmiast 
otrzymuje szklankę piwa i kawa- 
łek chleba lub placka ze słowami: 
Toć jedz i pij, bo nieboscyk na 
to pracował. To właśnie przyjęcie 
przy ciele nazywa się stypa* ib. 
78. 

Stypendjum: .Stypendvjon« Rozpr. 

VIII, 80. .Stypendyj.' ib. XII, 47. 
.Dypensa* Zb. VHi, 250. 

Stypo w ać = ucztować : » Mieli go- 
ści i stypowali* Przeni. 209. 

Słownik T. V. 



Stypurczyć się = .puszyć się, 
wynosić się* Kolb. rękop. 

Styra = .rozwora u wozu* Pr. fil. 
V, 157. 

Styrać p. Sterać. 

Styrbno = .przykro (o drodze)* 
Wrześ. 22. .Styrbno, śtyrbno = 
= przykro, niebezpiecznie (o przej- 
ściu w górach)* Spr. V, 422. 

Styrbny >a. śtyrbny = przykry, 
niebezpieczny (o przejściu w gó- 
rach)* Spr. V, 422. .Śtyrbny = 
stromy, spadzisty* Sab. 136. Por. 
S z t y r b a ć. 

Styrchać = zmiętosić: .Łózecko 
ztyrchali* Oles. 434. .Kotka my- 
szkę łapała i łóżeczko ztyrcha- 
ła* ib. 

Styrczeć = sterczeć: . Wózek tyrcy 
a za wózkiem djdbeł stryrcy* (zap. 
omyłka zam. styrcy) Zb. XII, 215. 
II .Styrczeć*: . Gdo na kogo wyr- 
czy, tego Pan Bóg styrczy* Cinc. 
14. .Wyrczeć = wygadywać; 
styrczeć = wrazić; przysłowie od- 
nosi się do młodzieńca i panny, 
którzy na siebie wygadują a po- 
tem się przecie pobiorą* List Gin- 
ciały. 

Styrczy dło = .człowiek, który 
się wszędzie 'stvrkii', wścibski* 
Pr. fil. IV, 288.' 

Styrkać = wtykać: .Nie st^Tkej 
tam nosa, kany nie ddsz grosza* 
Ginc. 26. || .Styrkać = dzwonić 
w co np. w dzwonek* Rozpr. IX, 
214. .Styrkać* p. St y rczydło. 

Styrknąć = . uderz\'d, zawadzić* 
Spr. IV, 339. .Styrknie nogą 
w kamień* Zb. IX, 34. || .Styr- 
knąć < = zap. pociągnąć: »Sku- 
wronek st yrkn yj za zwonek * Rozpr. 
IX, 193. Por.' Styrkać. 

S t V r 1 a ć = . st Yrać, zniszczyć < Spr. 
'iv, 370. ' 

Styrm = .urwisko (Pod halo): le- 
dwo.ś konio przeprowadził pomię- 
dzy turnie po styrmach* O. »Styrm 

17 



258 



Slyrnal — Suchom 



= kupa, sterta, s1 os: darnią się 
lody i piętrzą się styrmami; styr- 
my kamieni* (Nie podano, zkąd 
wzięte). 

Styrnal p. Sterna 1. 

Styria p. Sterta. 

Slyr-zeń = » jadro wrzodu* Spr. 
V, 422. 

Styr-znik= » niewielki grzbiet wy- 
niosły pomiędzy dwoma u spodu 
płynącymi potokami* Spr. V, 422. 

Styskać się = » przykrzyć się : 
styska mi się = przykrzy mi się* 
Pr. fil. V, 894. 

Sty t lać = »zwalać, zniszczyć; sty- 
tlany = zmęczony, zmordowany* 
Pr. fil. IV, 251. .Stytłać = zwa- 
lać* ib. V, 895. >Stytłać =unu- 
rzać w Wocie, w cieście* Spr. 
IV, 370. »Styłłać = wyszarpać, 
wy szamotać* Was. 247. »Złe... 
okrutnie go stytłało* ib. 92. Por. 
Sty trać. 

Stytłać p. Stytlać. 

Stytolić = > zmiąć, zwycholić* 
Pr. fil. V, 895. 

Stytrać »a. statrać = zniszczyć, 
zgnieść, zwalać* Parcz. Por. Sty- 
tlać, Sterać, Styria ć. 

S u b e k t = subjekt : * Teraz go wziąn 
do sklepu na subekla* Święt. 
399, »Subiechci = subjekci« Cisz. 
225. 

Su ber = » Sybir, Syberja* Parcz. 

Snbernik = > złodziej « Parcz. 

Sub ery nowy = > syberynowy « 
Łęcz. 14. 

Subiecht p. Subekt. 

Subiekcować= > fatygować* Lis. 

Subraniec = » szubrawiec * Spr. 
IV, 31. 

Subselje blp. = > biura, kance- 
iarje* Ust. z Wilna. 

Substancja = > majątek, posia- 
dłość* Kuj. II, 279. W temże zn. 
>Subslancyja* Rad. 1, 185. >Szu- 
stancyja* Zb. X, 231. »Sukstan- 
cya* Kozł. 95. 



Substelny = > subtelny, wątły* 
Rozpr. XII, 104. » Substelny = 
subtelny, delikatny, cienki* Krak. 
IV, 322. »Tyś mówiła, ześ sub- 
slelna, a tyś kieby krowa cielna* 
Rad. I, 183. >Trzewicek substel- 
ny* Kozł. 155. >Buziacek sub- 
stelny jak wilco sobaka* ib. 

Suchaj p. Szuchaj. 

Suchandrys = »człowiek chudy» 
wychudły* Pobł. 95. 

Suchar »a. sucharz = suche drze- 
wo* Wrześ. 22. » Sucharz = su- 
che drzewo na pniu stojące* Spr. 
IV, 350. >Suchdrz a. sucharcyk 
= uschłe drzewo* ib. V, 422. 
W temże znacz. > Sucharze Rozpr. 
X, 221. Zejsz. 27 i 131. || »Sa- 
chorz = człowiek suchy, a wiele 
jedzący* Udz. 

Sucharcyk, Suchdrz p. Su- 
char. 

Suchedni: »Że niegdyś w suchedni 
czeladź odbierała zasługi, to mó- 
wiono: zapłacić, podwyższyć cze- 
ladzi suchedni* Krak. I, 272. 

Suchedniowa sól = »sól, wy- 
dawana co kwartał dla szlachty 
z żup skarbowych* Krak, 1,272. 

Suchelek p. Zuchelek. 

Sucherlawy »a. chuderlawy = 
suchy, zawiędły, o ludziach * Wisła 
VI, 906. > Sucherlawy = szczu- 
pły, suchy* Kolb. rękop, 

Suchlęta = > człowiek szczupły, 
suchy, suchotnik (rubaszne) * Święt 

Suchmiał = » suche drzewo* Kai. 
34. 

Sucho: st. wyższy: »Sukcy = su- 
szej* Spr.V, 422. Toż Rozpr. X^ 
238. >Czy sucha wyglądasz?* 
Rog. n®475. >Czy się sucha, mo- 
kra boisz?* ib. n®476. >Tańczy 
na sucho* = bez muzvki* Zb. 
XIV, 45. 

Suchobzdra = » suchotnik, su- 
chotnica* Kolb. rękop. 

Suchom p. Suchy. 



Sachomo — Sucianny 



259 



Suchomo == na sucho: >Suchomo 
chleb jeść« (Nie podano, zkąd 
wzięte). 

Snchopatny = lądowy: >I su- 
chopntna droga ta ponoć je« Ko- 
nopnicka, Na drodze (z ros. sa- 
choputnyj). 

Snchorz p. Sachar. 

Sachostoj = » drzewo suche* (Nie 
podano, zkąd wzięte). 

Suchotnik = » cykorja zwyczajna, 
Cichorium intybus* Zb. VI, 243. 
> Suchotnik = wiąz brzost, Ul- 
mus suberosa* ib. 303. » Sucho- 
tnik = Fiiago arvensis« Zb. VIII, 
258. » Suchotnik = ziele* WisJa 
VII, 746. 

Suchotny = z suchot pochodzący : 
>Kaszel suchotny* WisJa VI, 913. 

Suchotowe » ziele = ziele od su- 
chot* WisJa II, 606. 

Suchoty: >Ma suchoty chlebowe 
= jest otyły* Święt. 677. » Su- 
chotami być* = suszyć Pozn. V, 
189. 

Suchowaty: » Jedna (wierzbina) 
suchowata, a druga ta bujna* Zb. 
XIII, 107. 

Suchowiejka== » nieśmiertelnik, Eli- 
chrysum arenarium * Petr. W temże 
znacz. »Suchowiejka a. natupnik* 
Wisła II, 6. 

Suchowierzch = »gatunek ziela* 
Zb. VI, 205 i 310. » Suche wierz- 
chy = roślina: głowienki* Pr. 
fil. V, 895. 

Suchowija = > droga grudowata, 
w zimie aż do kurzu starta jeż- 
dżeniem, kiedy brak śniegu* Roczn. 
237. 

Suchy: »Ci, co pod strzechą, zlaci 
(zlani), a ci , co na polu, suwi 
(susi)* Zb. I, 122. »1 pp. 1. mn. 
suwi = susi; por. serbs. suw = 
suchy, 1. mn. suwi, przysłówek 
suwo* Rozpr. III, 356. >Snksy 
= snchszy* Spr. V, 422. II >Su- 



chy piątek f: >W piątek się dzieci 
nigdy nie powinny kąpać: piątek 
suchy na dzieci* Krak. III, 140. 
II » Suchy las = las liściasty 
przed rozwinięciem się liści; mó- 
wią, że gdy kukawka na suchy 
las zakuka, to będzie rok nieuro- 
dzajny na orzechy* Pr. fil. IV, 
880. » Kosterę wiedzie droga su- 
chym lasem do wieczności* Krak. 
II, 521. >Kije te bywały nabijane 
krzemieniem. Dawniej w bijaty- 
kach... wywijali niemi zawzięcie... 
a gdy się zabierali do walki na 
zabój, wówczas odzywali się: 
wziąść go przez suchy las do 
wieczności. Wyrażenie to znane 
i na Podlasiu* Krak. I, 108. || 
> Suchego dęba stanąć = na gło- 
wie z wyciągniętemi pionowo w gó- 
rę nogami; gdy pierwszy raz grzmi, 
chłopcy stają suchego dęba* Spr. 
IV, 143. II > Suchy wojtek = 
rodzaj grzyba, bedłki jadalnej* 
Parcz. II » Suche* = ląd: > Wy- 
ciągnął (z wody) na suche* Nadm. 
46. II » Suche drzewo = wicio- 
krzew zwyczajny. Lonicera xvno- 
steum* Zb. VI, 271. || » Suche 
garło = suchoty gardlane* Pr. 
fil. IV, 252. II »Suche wierzchy 
p. Suchowierzch. || > Su- 
cha środa = środa w czwartym 
tygodniu po Wielkiej nocy* CheJm. 
I, 143. II » Sucha = przegrana 
w grze karcianej Burdy* Krak. I, 
328. > Sucha = przegrana w kar- 
ty* Ust. z Litwy. II » Sucha* = 
szturchaniec: »Ko.szorciem suchą 
daje knopom* Derd. 133. || >Su- 
chom * może zam. suchą = z go- 
łemi rękami, bez broni: »Tytyla 
wystrzahi mas, a my cie tak su- 
chom pocapili* Chełch. I, 226. 

Suciachno = »suło* Parcz. 

Suciachny = »suty: suknia su- 
ciachna* Parcz. 

Sucianny p. Sukienny. 

17 



260 



Sucid — Suka 



S u c i ć : >Suci = przystoi, należy do 
czego, przylega do czego « Rozpr. 
X, 303. W leraże znacz. »Sacy< 
Spr. V, 422. >Suczy« Goszcz. 
Tatry 133. »Saczy a. suci* Wrześ. 
22. 

Suciej = głośniej?: » Zagrajcie mi 
suciej* Zejsz. 48. 

Suczka: > Sucka = deseczka w ko- 
łowrotku, cienka i wazka, łącząca 
kolbę z podelgą, którą prządka 
porusza naciskaniem nogi, gdy 
przędzie* Pr. fil. IV, 881. » Sucka 
= w kołowrotku czyli kółku po- 
łączenie z pedałem* Was. 66. 
> Sucka = kawałek drewna, za- 
chodzący w zęby kółek, tamujący 
ruch nawoju z nićmi w warsztacie 
tkackim* ib. 57. 

Suczny: »Sucny = piękny, oka- 
zały* Spr. V, 422. > Suczny = 
przystojny: suczny chłop* Wrześ. 
22. 

Su czy: »Sucza krew* = zap. prze- 
kleństwo: >Nie będę juz cierpiała, 
żebym (zap. omyłka zam. zęby) 
mleka dostała, ta niescęsna siica 
krew* Kieł. II, 143. || >Sucze 
mleko = ostromlecz (w Pieni- 
nach)* Zb. VI, 251. 

S u c z y ć p. S u c i ć. 

SuczYua: > Sucvna = suka < Pr. 
fil. IV, 252. >Suczynę kudłatą* 
Kolb. 376. 

Suć = » sypać « Rozpr. III, 376: 
ib. VIII, 233; ib. IX, 214: ib. X; 
221; ib. XI, 189; ib. Xn, 104; 
ib. XX, 434. Ust. z Jaworza. Udz. 
Spr. V. 422. Fed. 409. Wrześ. 
22. >Zacyna sie suć kupa woj- 
ska* Zb. V, 202. >Ty suj mro- 
zom* ib. 226. >Zacena suć uo- 
gnićni« ib. 254. »Z wiórchu zro, 
z boku sujo. Młynek « Zb. YII, 86. 
>Suje mu sie... piasek« ib. > Utrzy- 
mują^, że zły suje muchy* (t. j. 
sypie na świat) Zb. XI, 50. >Za- 
cóny mysy sie suć i skakać do nie- 



go* Wisła I, 310. >Zacon sad 
talarami* Zaw. 54. » Zacnie ki- 
jami suć = sypać, okładać* ib. 
72. II >Suć = lać: nasujze mleka 
na miskę* Spr. IV, 382. >Sał 
desc* = padał, lał Zb. II, 237. 

Su dać = > pełzać: >Bóg powiada: 
będziesz sudał na brzucha aż de 
sądnego dnia* Pr. fil. V, 895. 

Sudoł: >We wsi Toniach... spotkał 
się ze strzygoniem na tońskim su- 
dole* Krak. III, 66. 

S u d r o > a. sud rżysko = potćrana 
przyodziewa* Krak. IV, 322. 

Sudrzysko p. Sudro. 

Sudy dudy p. Siudy tudy. 

S u d z i e c : > Piaszczyste przyczółki, 
które zulcami, .solcami i sudcami 
nazywają* Poi, Półn.-w^sch. Europa 
U, 201. 

Sudzina = » wielki sąd a. sęd, 
fasa 2, starożytna nnara na piwo 
wyżej kwarty* O. 

Sufatka = » mała siatka lejkowa- 
ta* Prac. 

Sufnica = » belka poprzeczna, szczy- 
towa, bant* Pr. fil. V, 157. 

Sugłówek = droga? linja w le- 
sie?: >Sugiówkiem, który pan 
przecinał... widzieć się dawały... 
niby grzyby bąbiaste* Tyg. ii. 
r. 1884, nO 56, str. 51. »Na su- 
główku* ib. 

Sugoczeć p. Szugoczeć. 

Suj a = »1, pieczywo wielkanocne, 
podobne do strucli 2, dać suję 
w bok = uderzYĆ kogo w bok* 
Pr. fil. IV, 25l'. II '>Suja* p. 
Szuja. 

Suj nać = > sunąć « Zb. I, 6, 27 
i 31. Toż Kai. 36. Por. Sunąć. 

Suka: »Zuchciało się suce rajskiego 
jabłka* Ka^pr. 75. >Suka = sa- 
mica psa, lisa« Hoinpel. » Leśna 
suka = wilczyca* Zb. III, 29. 
> Borowa suka = wilczyca* Rozpr. 
IX. 192. II »Suka, budzisuka = 
stróż nocny* Pr. fil. V, 895. || 



Sukać — Sukmana 



261 



>Sukę paść: przy wożeniu dłu- 
gich sztuk budulca na saniach 
(dwie pary) lub wozie (zad odłą- 
czony od przodka) drągiem, przy- 
wiązanym do końca zadniego na 
zakrętach drogi nadaje się kieru- 
nek, pasie się sukę, aby zadnie 
sanie nie zjechały z drogi* Spr. 
V, U3. II >Suka = kawałek 
drzewa, którem orczyk przytwier- 
dza się do gnatek, albo do sani« 
ib. 422. II >Suka = rodzaj ha- 
mowidła u wozu« Spr. IV, 31. 
»U niekiórych wozów zamiast du- 
nala jest &uka żelazna, na której 
się waga szczelnie wspiera, gdy 
się ją do dyszla zakłada* Święt. 
9. II >Suka = przyrząd do ha- 
mowania wozu: kawałek drzewa 
z rowkiem, w który wchodzi koło* 
Pr. fil. IV, 309. »Suka = ka- 
wałek drewna, zatyczka; z czesk. 
suk* (?) Rozpr. XVn, 63. »Suka 
= część warsztatu tkackiego słu- 
żąca do hamowania ruchu* Lub. 
I, 91, »Suka = w warsztacie 
tkackim kawałek drewna do przy- 
trzymywania nawoju* Spr. V, 422. 
II >Suka« = część żaren: »Do 
ściany wbitą jest kolatajka a. suka 
drewniana; w niej jest żarnówka 
czyli mielak* Lub. I, 85. || > Su- 
ka = klocek do zabijania klinów* 
Święt. 30. II >Suka = czapka 
barankowa* Pr. fil. V, 895. || 
»Suka = peleryna u sukmany 
męzkiej* ib. Toż Wisła VI, 189. 
Dyg. Krak. I, 122. Kolb. (obja- 
śnienie rycin). Kieł. I, 37. »Siika 
= ciemno-bura sukmana z trój- 
kątną peleryną, wyszywana bia- 
łemi sznurkami i suknem czer- 
wonem* Tyg. ii. 1, 404. || >Scen- 
na suko! = wyzwisko* Doman. 
Sukać = »za pomocą kołowrotka 
przenosić (przesukiwać) nici wą- 
tku z przed zioń . umieszczonych 
na wijarkach, na cewki* List od 



Bystronia. Toż Rozpr. XII, 104. 
> Sukać = kręcić nici. Nić, ja- 
kiej krawiec używa, jest sukana 
t. j. kilka nitek razem skręconych 
na kołowrotku* Pobł. 95. »Su- 
kać = kręcić* Petr. » Sukać = 
zwijać* Rozpr. XVII, 64. 

Sukadło = > narzędzie do nawi- 
jania nici na cewkę* Ust. z Lidy. 

Sukcesor: »Koncesor« Pr. fil. V, 
767. 

Sukienka = > długi, marszczony 
z tyłu surdut kobiecy z mnó- 
stwem żółtych guzików* Rad. I, 
54. » Sukienka = sukmanka ko- 
bieca* Zb. X, 195. Toż Wisła III, 
281 (Małopolska). 

Sukienniak = » spodnie sukien- 
ne* Pr. fil. V, 895. »Sukienniak 
= kiecka sukienna* Kuj. I, 67. 

Sukiennik = zap. wyrabiający .^^u- 
kno: > Ożenił sie sukiennik* Zb. 

XII, 217. 

Sukienny = z sukna: »Sukienne... 
kaftany* Rud. 35. W temże zn. 
>Sucianny* Derd. J. 18. 

Sukman p. Sukmana. 

Sukmana = >kapota« Rozpr. XI, 
189. » Sukmana = wierzchnia 
odzież z sukna* ib. XX, 434. 
Toż Mil. W lemże znacz. » Suk- 
mana* Święt. 45 (opis). Zb. XV, 
156 (opis). Kuj. II, 177. Pauli 
105 (opis). Zb. IV, 244. Pozn. II, 
169 (opis). Kieł. I, 38. Wisła III, 
289 (opis); ib. 727. Łęcz. 57. 
Wójc. II, 201, 209 i 258. Kłosy 

XIII, 44 (opis). >Trzy sukman* 
Kam. 111. »Bliższa koszula ciała 
jak sukmana* Kuj I, 197. •Su- 
kman a. sukmanek* Maz. III, 28. 
• Sukman* Kolb. 221 i 222. Krak. 
II, 506. Wisła III, 84, 563, 568 
i 605. Osip. Pr. fil. V, 895. Kuj. 
I, 192. » Sukman a. sukmanina* 
Maz. III, 215. Zdr. > Sukmanka* 
Zb. IV, 237. Pozn. II, 171. Kam. 
172. »Sukmanek* Mil. Wisła I, 



262 



Sakmanek — Samatocha 



319. CheJch. I, 255; ib. II, 100. 

Wójc. II, 99. Wisła V, 1 56. 
Sukmanek p. Sukmana. 
Siikmaniarz = » przezywają tych, 

którzy obloką sukmany* Pr. fil. 

V, 895. 

Sukmaniąlko = > nędzna sukma- 
na* Pr. fil. V, 895. » Krótkie su- 
kmaniątko* Krak. II, 41. 

Sukmanik = sukmanka: »Drugi 
nie ma sukmanika* Zb. II, 111. 

Sukmanina = licha sukmana: 
• Sukmanina stara* Kam. 101. 
W temże znacz. Sand. 52. Oles. 
168. Zb. IV, 177. Krak. 11,432. 
Maz. II, 27. Por. Sukmana. 

Sukmanisko = sukmana (licha): 
> Wziął sukmaniska, odział ją< 
Maz. i, 290. 

Sukmanka p. Sukmana. 

Sukmańsko = sukmana (licha): 
»Psy rozszarpały mu sukmańsko* 
Krak. IV, 200. 

Suknia = » spódnica fałdowana 
z krótkim stanikiem na szelkach* 
Alen. 1877, 11,111. »Suknia = 
sukmana* Pr. fil. V, 895. > Su- 
knia = surdut męzki* Pozn. I, 
60; ib. II 92 i 333; ib. IV, 331; 
ib. VI, 99. » Suknia = kożuch 
suknem pokryty* Doman. •Su- 
knia* = habit: >Nakupiuł ber- 
nadyńskich sukniów* Chełch. I, 
252. II » Suknia = ubarwienie 
ptaków lub zwierząt* Prz. ludu 

VI. 111. 

Sukniaki = > spodnie sukienne* 

Pleszcz 10. 
Sukniany = >sukiennv* Pr. fil.V, 

895. Tuż Wrzos, rękop. 
Sukniczka = sukienka: »Zdej- 

mujze ^hlrvsill ze siebie suknickę* 

Pauli 91. ' 
Suk nisk o = suknia: »Zdyinajże 

Kasinki te sróbne suk niska* Kolb. 

59. 
S u k r a w i c a = > krew z nosa idą- 
ca* Pr. lii. IV, 881. 



Sukstancya p. Substancja, 

Sul = »próg, niem. Schwellec Bisk. 
26. Por. Szuło. 

Sul acz == »bicz« Ust. z Łomżyń- 
skiego. 

Sulaczek p. Sulak. 

Sal ad = >miąć, ściskać* Wrześ. 
22. »Sulad, usulać = gnieść, wał- 
kować: scykane kluski trza sulać* 
Spr. V, 423. 

Sulak » a. suldcek = podłużny gar- 
nek* Spr. V, 423. 

Sulan >a. sułtan = mańkut: a toć 
ty sulanem się żegnasz; muszę 
robić sulanem, bo prawa ręka... 
boli* Maz. V, 37. 

Su lic »co komu = roić, stręczyć, 
nakłaniać do nabycia czego* Osip. 
• Sulić = stan kem* Mrong. 720. 

Sulir = przyśpiew: >Sulir, bulir, 
dalej, dalej* Krak. I, 238. 

Suliszka = >sko\\Tonek leśny* 
Pr. fil. V, 895. 

Sułka = > podłużny ziemniak* Spr. 
V, 423. W temże znacz. » Sułka* 
Ęnc. R. II, 816. Wrześ. 22. Wisła 
VIII, 812. Rozpr. X, 303. || >SuI- 
ka = gałka z ciasta* ib. 

Sułtan p. Sulan. 

Sum = » smętne dumanie* Zb. I, 
76. » Chodzi jak sum = milczący, 
zadumany, zgryziony* Kolb. rękop. 
Por. Sumować. || >Sam= wi- 
cher* (szum) Spr. IV, 382. || 
>Sum* p. Sam. 

Suma = torba?: »Stoi suma od 
obroku* Maz. III, 155. 

Sumak = > koza dzika* Tyg. ii. 1, 
XIV, 162 (W. Pol). 

Su 111 ar = »osieł* Spr. V, 423. 
W temże zn. > Sum ar* (podana 
etymologja) Rozpr. XVII, 14. >Hib- 
kiem w surnary jeżdżują* Pr. fil. 
V, 746. »Sumar a. samar = 
osieł* Wrześ. 22. »Sumar = 
przezwisko pogardliwe* Rozpr. X, 
304. 

S u m a t o c h a: » Sumatocha-swat jest 



Sumce — Sumować 



263 



przy weselu ludu ruskiego... zo- 
bowiązany do rozweselania smu- 
tnej panny mJodej« Tyg. ii. 1, 
XIV, 19. 

Sumce = » dyle w ścianach domu « 
Święt. 34. » Sumce kloc (kloce?) 
drzewa do budowy* Zb. 11, 253. 

Sumiecie= > zaspy śnieżne* Osip. 

Sumienie: >Sumnienie« Chełch. I, 
110. Rog. no 349. >Sumnienie 
a. sumienie* Czark. » Sumienie* 
Osip. Pr. fil. IV, 881. .Sóminie, 
somióni* Hilf. 179. »Sąmnienie* 
Derd. 13. || »Bez sumienia! = 
rodzaj zaklęcia* Rozpr. X, 271. 

• Zobowiązuję się poprawie i po 
sumieniu oddać* Kaspr. 16. > Su- 
mieniem poprawić = przysiąc* 
Sand. 265. » Chłopi se w sumie- 
niu zamyśleli* = w duchu* Kam. 
161. »Nie stać nikiedy żyda na 
takie sumienie, kieby tak chłopa 
-zdar, jak prepinator* ib. 82. >Nie 
mom do ciebie sumienia = prze- 
konania* Kuj. II (str. nie wska- 
■zana). || » Sumienie = usposo- 
bienie, natura: on jest twardego 
sumienia przy likach = jest mo- 
cnej natury przy zażyciu lekar- 
stwa, leki go nie poruszyły* Krak. 
IV, 322. »Mięlkiego sumienia = 
obrzydliwy* (t. j. wrażliwy na 
obrzydzenie) Zb. X, 235. || »Są- 
mienie = serce* Derd. J. 21. || 

• Sumienie = piersi: tak mi ciężko 
na sumieniu, co ani dychać nie 
mogę* Spr. IV, 360. » Ciężka krzy- 
pota padła jej na sumienie* Del. 
123. II » Sumienie = żoł;idek* 
Pobł. 85. »Mieć na sumieniu a. 
sercu = bvć chorvni na żołądek* 
Nadm. 138. || > Sumienie* = 
tył: » Kacia... sumienie mu zryli, 
zsiekli, ze ani stać, ani siedzieć* 
Kieł. II, 258. 

Sumik: »Sumiki = wszystkie te 
płazy w chału[)ie. któro są prze- 
rżnięte dla otworów t. j. drzwi 



i okien* Spr. IV, 314. Toż ib.V, 
423. »Soniki a. suniki =' części 
ściany między oknami* Wrześ. 21. 
Toż Rozpr. X, 302. (W innych 
okolicach: sumiki = bale ścienne, 
kładzione nie na węgieł, lecz za- 
suwane między dwa słupy Ł.). 

Sumiot :=: »kupa śniegu: po na- 
wianych sumiotach* O. »Smiot 
= zaspa śniegu: podczas zamie- 
ci... tworzą się smioty. U Syro- 
komli *sumioty'* Pobł. 89. 

Sumisyja = » poddanie się* Sand. 
269. 

Sumiszka = » krupy hreczane 
z mąką (Tarnopol)* Wisła VIII, 
596. 

Sumitować się = » przepraszać, 
zarzekać się, zapewniać pokornie: 
sumituję się >yam, ojcze, ze nie 
mógem inak* Krak. IV, 322. 
> Przysięga się, sumituję* Łęcz. 
104. > Sumitować się = uspra- 
wiedhwiać się* Sand. 269. •Su- 
mitować się = zaklinać się* O. 
II » Sumitować = zamyślać się, 
toż samo, co ^sumować'* Pr. fil. 
V, 895. »Jesce nie zbieracie, już 
sumitujecie, co za nią (pszenicę) 
weźmiecie* Kai. 90. 

Sumka p. Szum ka 

Sumienie p. S u m i e n i e. 

Sumienny = » sumienny* Pr. fil. 
IV, 881. 

Sumnica = » poziomka, Fragaria 
vesca* Zb. II, 258. »Sumnica = 
poziomka (w Kieleckiem)* Zb. VI, 
255. W temże znacz. >Sonycia 
(w Dziewiętnikach)* ib. >Sunica* 
Petr. (Może'Szumnica'). Por. Szu- 
mu i k. 

S u m n i e n i e p. Sumienie. 

Sumować = > zamyślać się * Pr. 
fil. V, 895. Toż Kolb. rękop. » Su- 
mować a. zasumować sie = za- 
dumać się* Zb. I, 76. »Zasłado 
komory i sobie sumuje* Maz. V, 
260. Por. Sumitować. 



264 



Suuać — Surowiatka 



Sunąć = sypnąć, rzucić: > Jak su- 
nie na te becki temi k rzemyka- 
mi* Cisz. 108. >Sun<'\ł się las = 
zaczął róść* Zb. II,* 237. Por. 
Sujnąć. 

S u n i c a p. S u m n i c a. 

S u n i k p. S u m i k. 

Suńdy p. Sządy. 

Suń ta p. Szanta. 

Supasta = > subhasta« (sprzedaż 
przymusowa) Pr. fil. V, 895. » Po- 
dam na supastę« Kaspr. 20. Por. 
Supastacyja. 

Supastacyja= » subhastacja* Pr. 
fil. V, 895. W temże zn. > Supa- 
stacyja* Kaspr. 13. Por. Supa- 
sta. 

Supastować = »subhastować« Pr. 
m. V, 895. 

Supeł, > supełek = sypeł, sypełek* 
Pr. fil. IV, 881. » Supeł a. szu- 
peł = węzeł u chustki; supełek 
= węzełek (może z niem. Zippel) « 
Kuj. II, 277. W temże zn. > Su- 
pełek* Wisła V, 351. » Supełek* 
Zb. VIII, 269. >Szypuł a. sypuł* 
Pr. fil. IV, 254; ib. V, 898. Kud. 
>SzYpełek* (autor) Kuj. I, 237. 
Wisła VII, 92. ^Sypełek* Zb. II, 
145. Zdr. >Supełecek« Maz. III, 
103. >Sypeł = węzeł, zawinią- 
tko* Osip. »Szepeł« Derd. 96, 
>Szypułek = węzełek* Pozn. VII, 
157. Por. Szypuła. 

Supernacyja == > dobre znalezie- 
nie się, ogłada towarzyska, grze- 
czność (z łac. subordinatio)* Krasn. 
309. 

Supiłka p. Sopiałka. 

Supitura = >sepultura* Parcz. 

Suplasty = > syplasty * (węzło- 
waty) Pr. fil. IV, 881. 

>Już wam więcy nie 
Pozn. II, 239. 
» sznurek lub wazki 
pasek z surowca, służący do ścią- 
gania i związywania końców dol- 
nych kleszczów u chomąta* O. 



Supliko w ać: 
seplikujemy< 
Su pon ia = 



>Suponie = rzemień do ściągania 
chomąta* Pleszcz. 44. 

Supor-zyja = » substancja, ma- 
jątek, posiadłość* Kuj. II, 279. 
W temże znacz. »Suporzyja« ib. 
I, 288. 

Supozowany: » Idzie ten szewiec 
supozowany, i przychodzi do dom 
zafrasowany* Maz. III, 72. 

Supstyk = > substytut, zastępca < 
Udz. 

Sur...p. Syr... 

S u r = > śmieci « (raczej sór, por. 
ros. sor) Petr. || >Sur* p. Szur. 

Surdać się p. Szurdać się. 

Surdu-burdu: >Mój jędor surdu- 
burdu* Maz. II, 147. 

S u r d u k = surdut Kam. 83. W tem- 
że znacz. >Surgut* Spr. IV, 382, 
Arch. V, 644. Rozpr. XXVI, 394. 
Udz. »Siurgut* Pr. fil. IV, 247. 
>Szurgut* ib. V, 904. Zdr. »Sur- 
dutek*: » Jedwabny surdutek na 
moim kochanku < Rud. 136. 

S o r d u t e k p. S u r d u k. 

S u r g a = > przezwisko kobiety* Udz. 
por. Szurgot. 

Surgacz = >szteluga, na którą 
z cywiów w warsztacie tkackim 
zwija się lub stawia przędzę* Lub. 
I, 91. 

Surgut p. Surduk. 

Surjantum .= przyśpiew: »Surjan- 
tum rektuni prekuriatum dektum 
dokturyja* Kolb. 130. »Suryjan- 
tum brantum pregurantum dokto- 
ryja* Rad. II, 57. 

Sur-latym-połym = » naślado- 
wanie głosu dzwonka, zwołującego 
górników na zapis* Zb. X, 333. 

Surma = »duża ligawka* (opis) 
Wisła III, 653. >Surwa*: »Sur- 
wy grają* Kuj. II, 34. 

Surowiatka = » rodzaj grzyba* 
Zb. X, 196. W temże znacz. » Su- 
rowiatka* Łęcz. 231. >Syrowia- 
tka* Zb. II, 14. Mil. >Syrowiadka 
= bedłka, Agaricus russula* Spr. 



Sorowie — Susz 



265 



V, 143. >SQrowialka a. syrowia- 
tka« Pr. fil. IV, 252. || >Suro- 
wiatka = ryba z plociowatych* 
Prac. Por. Serowiatka. 

Su rowie = » surowo* Pr. fil. V, 
895. 

Surowiec = »1, złodziej 2, robo- 
tnik fabryczny* Pr. fil. III, 499. 

Surowietka = »motki przędzy* 

Wisła IV, 881. 
Surowina= »z rudy przetopione 

żelazo* Spr. V, 423. 

Surowisko = >drzewo mokre, su- 
rowe* Lub. II, 213. 

Surowitne » płótno = niebielone * 
Pr. fil. V, 895. 

Surowy: > Serowy € Kuj. I, 141. Toż 
Wisła III, 89. .Kiebóskaseró = 
kiełbaska surowa* Nadm. 75 (ob- 
jaśnienie Łęgowskiego). »Syrowy« 
Mil. II » Surowy = wilgotny: 
drzewo surowe, ziemia surowa, 
mur surowy € Roczn. 237. »Sy- 
rowa ziemio!* Maz. V, 27. || > Su- 
rowy = niedokończony, niegoto- 
wy: koń surowy = nieujeżdżony* 
Roczn. 238. 

Surówka = > rodzaj zgrzebnego 
płótna* Rozpr. XXVI, 394. || 
• Syrówka = cegła niopalona* 
Spr. V, 123. Zb. II, 11. Pozn. 
I, 91. 

Surwa p. Surma. 

Suryjan = > nazwa woła* Pozn. 

I, 104. 
Suryjantum p. Surjantum. 

Surzyd = » śmiecić* Pelr. Por. 
Sur. 

Surżyca = » mieszanina Vży' (se- 
cale) z *żytem' (triticum)* Rozpr. 
XII, 108. 

Susać = » przesadzać rowy, o za- 
jącu* Prz. ludu VI, 111. > Susać 
^skakać* O. || »Susać=: lekki 
szmer wydawać: drzewa chwiane 
wiatrem susają* O. || » Susać* 
p. Ssać. 



S u s e ł = » świszczek * Prz. ludu VI, 
111. 

Susfał, Susfałek p. Suswał. 

Susfoł p. Su s wał. 

Susła = > smark zaschnięty* Petr. 

S u s ł o = » trzusło « Udz. 

Susoty »a. kosuly, koluchy = igły 
sosnowe* Pleszcz. 36. 

Sustać p. Szustać. 

Sustaw >w I. mn. sustawy == stawy 
w palcach u rąk* Pr. fil. IV, 881. 
» Sustawy = stawy, łączące z sobą 
członki* Osip. » Sustawa = czło- 
nek, np. część palca, staw* Petr. 

Sustawa p. Sustaw. 

Sustecka p. Szóstka. 

Sustek = >gat. rośliny* Spr. V, 
423. 

Suswał = » wiszący strzęp, kar- 
was: wisa tylko susfały = sople, 
redy* Pr. fil. IV, 881. »Susfoły 
t= strzępy, fafoły* ib. V, 895. 
W temże zn. »Szuszwał* Pobł. 
158. Wisła III, 747. >Saszwałek 
a. susfałek* O. >Szuszfałki = 
nici wystrzępione i wypadające 
z płótna* Pobł. 158. » Susfałek 
= zawiniątko* Rozpr. X, 304. 
Toż ib. XVII, 64. Spr. V, 423. 
• Suswał = zwitek, kłębek* Parcz. 
II >Szuszwał u. szusfał (niem. 
Schurzfell) = fartuch kowaUki* 
Zb. I, 24. W temże zn. > Suswał* 
Zb. II, 220. II » Susfał = czło- 
wiek do niczego* Spr. V, 423. 
> Susfoł = drab, urwisz* Udz. 
»Hej kowale susfae* Rad. II, 
112. » Największy suwał (może 
suswał?)* Zb. X, 267. 

Susz = > drzewo uschłe, gałęzie 
uschłe* Osip. >Susz = suche ga- 
łęzie* Pr. fil. IV, 881. >Naznosili 
suszu* Beld. 108. »Obsuła go 
suszą, ledwie uciekł do kościoła 
z duszą* Kon. 105. || »Susz = 
suszone owoce* Rozpr. XX, 434. 
Toż Krak. I, 192. Zb. VI, 220. 
Zb. XIV, 161. Pr. fil. rV, 252. 



266 



Saszarz 



Swacecka 



WisJa VII, 76. Udz. Kolb. rękop. 
II >Sus = plastry wosku bez 
mioduc Pr. fil. IV, 881. Toż Święt 

Su szarż: >Susarz = suszący zboże* 

Pr. fil. V, 157. 
Suszczed p. Szuścić. 
Susze j sza = » szosa « Pozn. I, 58. 

Suszka = »uschJe drzewo* PobJ. 
95. > Suszki = uschłe na pniu 
drzewa* Pr. fil. V, 893. Toż Ust. 
z Jaworza. || > Soszki = owoce 
suszone* Zb. XIV, 39. Pr. fil. IV, 
252. Mat. Wig. 10. || >Su>zki = 
konopie pręcikowe* Zb. VI, 238. 
Toż Chełm. I, 77. 

Suszmień: » Sńszmień = płat, zwła- 
szcza śniegu lub słomy* Pobł. 85. 

Suszpenda = > uwolnienie ze służ- 
by, dymisja* Pr. fil. III, 499. 

Suszyć = » pościć o chlebie i wo- 
dzie* Osip. II »Susyć zęby = 
chichotać, zalecać się, żarcikować, 
umilać się, spędzać czas na we- 
sołej ga wędce* Pr. fil. IV. 881. 
II > Suszą się pieniądze — mó- 
wi lud o miejscu , gdzie widać 
błędne ogniki* Hoff 63. 

Suszy drze w o = » ogrodnik , żar- 
tobl.* Pr. fil. V, 896. 

Suszwałek p. Suswał. 

Suszyo wieczk a: >Ty suszyowie- 
czko, wysuszyłeś owce* Zejsz. 
139. 

Suszysko= »niem. Trockenplatz* 
Mrong. 772. 

Suścić. Suścieć p. Szuścić. 

S u ś 1 i ć = » ssać, brudzić ustami * 
Petr. 

Suta >a. sutka = nora, izba cie- 
mna np. w sulerynie, zaułek* Pr. 
fil. V, 896. Por. Sutka. 

Sutka = »zupa inączna* Wisła VIII, 
596. II »Sutki blp. = ciasne 
przejście między zabudowaniami* 
Czark. Toż Osip. Maz. V, 49. Pr. 
fil. IV, 881. > Sutki = 1, zaułki 
ciasne i wązkie w miastach 2, zej- 



ście się kilku granic* ib. Por. 
Suta. 

Sulryna = »suteryna* Pr. fil. V, 
896. W temże zn. »Siutryna< 
Rozpr. XVII, 60. 

Sutułowacieć = » stawać się przy- 
sadzistym, tyć, grubieć* Ust. z Li- 
twy. 

Sutułowaty = > przysadzisty, gru- 
by* Ust. z Litwy. 

Suty = > stosy, warstwy kamieni, 
miejsca zasute kamieniami* Pr. 
fil. IV, 881. 

Suty: » Droga suta = sypana z pia- 
sku* Lud. I, 180. II .Suty* = 
dziarski?: »Biczyk śmigły, chło- 
piec suty* Zb. II, 92. 

Suwać = » tańczyć rzeźko: jak óna 
suwa!« Kuj. II, 277. » Suwać* = 
umykać: » Widzą, że ich dopędza, 
suwają w bok* ib. I, 160. 

Suwało w ać = » stroić figle nie- 
przyzwoite* Zb. I, 53. 

Suwał p. Suswał. 

Su wałka = > łopatka do mieszania 
wapna* Ust. z Litwy. 

Suwały = szuwary?: > Gołębica... 
leci, gdzie większe suwały, i krzy- 
cy, i wrzescY, woła do sie pary* 
Kozł. 113. 

Suwany = » taniec, galopada na 
2 równo tempa* Krak. II, 378. 
Toż Kieł. II, II. »Suwany= ro- 
dzaj krakowiaka* Zb. XII, 231. 

S u w a r p. Szuwar. 

Suwój > płótna = sztuka ok. 30 
łokci* Ust. z Litwy. Toż Zb. XI, 
246. 

S u z o ł = » chłopak przebrany w za- 
pusty* Pr. fil. V, 157. 

Sużować = > męczyć , dręczyć * 
Rozpr. XII, 104. 

Swacecek = » szwagier* Krak. I, 
275. 

Swacecka = swatka, druchna: 
> Młodziutka, jak nasa swacecka* 
Pauli 45. >Młodziuchna, jak nasza 
swaceczka* Wójc. II, 64. 



Swach — Swachna 



267 



Swach = > szwagier* Krak. II, 10. 
> Swach, swak a. swagier = szwa- 
gier* Rozpr. X, 222. || » Swach, 
swacha = tak się nazywają wza- 
jemnie rodzice, których dzieci 
wstąpiły w związki małżeńskie* 
Pleszcz. 44. II » Swach, swak, 
swat a. stary == starosta wesel- 
ny* Krak. II, 10. || »Swach, swat 
a. rajek = pośrednik małżeństwa, 
urządzający zmówiny* Zb. 11,26. 
W temże znacz. » Swach* Pozn. 
II, 319. Wisła VIII, 279. >Swach 
a. schwach = dziewosłęb* Lub. 
I, 181. II » Swach = każdy star- 
szy wiekiem względem młodzieży, 
będącej w wieku żeniebnym * Maz. 
V, 209. Toż Osip. || » Swach = 
drużba weselny* Pozn. II, 81. 
• Szwach* = godność weselna 
Wisła VIII, 495. W temże znacz. 
» Swach* ib. 499. Łęcz. 55, 61 
> Przyjechali swachowie 
Pleszcz. 59. 
• swaszka, swaczka, swa- 
chna, swachniczka (w pieśni), 
swoka (na Litwie i w Krakow- 
skiem) = każda mężatka, ucze- 
stnicząca w godach. Jedna jest 
starsza, inne są młodszemi swa- 
chami. Starsza najczęściej nosi 
tytuł starościny; młodsze wybrane 
do pewnych obrzędów i czynno- 
ści. Swaszkami i swachnami lud 
galicyjski zowie niekiedy i dru- 
chny* Zb. I, 93. » Swacha r= 
każda mężatka uczestnicząca w go- 

• 

dach weselnych. Zona swata, raj- 
ka, lub matka chrzestna panny 
młodej jest starszą swacha i s{)eł- 
nia różne obrzędy; inne są s wa- 
chami młodszemi* Pr. fil. IV, 881. 
II »Swacha = gospodyni, która 
oświadcza młodziana* Maz. 1,273. 
Toż Fed. 33. Lub. I, 139. Skrzyń. 
73. Wisła VIII, 279. || »Swacha 
= gospodyni, która na weselu 
pilnuje porządku między niewia- 



i 134. 

zdaleka* 
Swach a. 



stami i dziewczętami* Chełm. I, 
213. » Usłużyć w s wachy* = 
jako swacha Maz. V, 201. » Dzień 
dobry pani s wasze* Łęcz. 61. 
>Szwacha* Lub. I, 178. Parcz. 

• Starsze swachy* Kuj. I, 266. 
» Panna młoda sadowi się między 
dwiema swachami* ib. 268. » Swa- 
chy odbierają pannę młodą dru- 
chnom* ib. 271. > Starsza swa- 
cha* Wisła VII, 726. >Starsza 
szwacha* Kuj. I, 320. > Swacha 
wieńcowa i czepkowa*: > Idzie 
cała kompanija do swachy wień- 
czowej po wieniec. Swacha ubiera 
wieniec* Wisła VII, 726. •Swa- 
cha cepkowa, która kładzie cze- 
pek na głowę młodej* ib. 731. 
> Starsza swacha a. pani ubiera- 
czka, która pannę młodą i dru- 
chnę ubiera* Maz. V, 201. >Swa- 
cha* = godność weselna Wisła 
VIII, 499. W temże zn. Wójc. II, 
30. Kłosy VIII, 111. Pozn.V, 201. 
II > Swacha* p. Swach. 

Swach enka = swachna (w pie- 
śniach) Kozł. 43. Zb. VIII, 270. 
Maz. III, 143 i 153. 

Swachna = » swatka* P^ fil. V, 
896. II »Swachny kobiety zamę- 
żne na weselu; bywa ich dwie 
lub lrzv« Maz. III, 169. W temże 
znacz. Was. 115. Kozł. 213 i 221. 
II » Swachna* = urząd weselny: 

• Wybierają się drużby, druchny 
i swachna* Połuj. 200. || > Swa- 
chna = druchna* Pozn. I, 181 
etc. W teinżo znacz. »S/-wachna* 
ib. 253. Toż ib. II, 98, 270 i 325; 
ib. III, 170 i 192. >Swachna* 
Pleszcz. 73. » Młodsza swachna* 
Kozł. 235. » Starsza swachna* 
Maz. I, 289. Rad. 1, 200. || » Swa- 
chna = matka panny młodej* 
Top. 84. > Schodziły się kobiety 
i dziewczęta do swaehny lub też 
do kogoś z rodziny panny młodej* 
Zb. VIII, 266. 



268 



Swachneczka 



Swak 



Swachneczka: >Swachnecka« = 
swachna Kozł. 152. Was. 190. 

Swachniczka: »Swachnicka< == 
swachna Kozł. 229. Kętrz. 38. 
Pozn. I, 229; ib. V, 201. Paali 
44. Rad. I, 171, 186, 210 i 215. 
Lub. I, 209 i 243. 

S w a c i a > panowie swacia, panowie 
swaty = wszyscy żonaci goście 
weselni; z łych rajek jest star- 
szym swatem* Pr. fil. IV, 881. 
» Nazwa: swacia, zbiorowo brana, 
służy niekiedy wraz z żonatymi 
i drużbom także* Maz. III, 103. 
> Swacia = imię zbiorowe od: 
swat* Pr. fil. V, 896 (tu przyto- 
czone inne zbiorowe na — a). 
»Spieszmyż swacia, bracia* Lub. 

I, 143. » Sprzedają ją swaciom* 
ib. 154. » Kawalerowie na weselu 
nazywają się swaciami* Maz. V, 
201 . >Pan młody zaprasza swaci* 
ib. >Pan młody swaciom daje 
śniadanie* ib. W temże znacz. 
Krak. IV, 298. Rozpr. VIII, 222. 
Zb. XIII, 155. Lub. I, 229. Wójc. 

II, 69. Zb. I, 93. Wisła IX, 229. 
II » Swacia* = swatka, swacha: 
»Żeby pani pozwoliła mu tę świ- 
nię na swacie* Zb. XI, 239. 

Swacie = » mówić komu: swacie* 
Pr. fil. IV, 252. 

S wacik = >zdr. od: swat: a gdzie 
się moje swacikowie podzieli* Pr. 
fil. IV, 252. » Swacikowie* Kozł. 
222. Krak. II 47. Kieł. II, 20. 
Rad. I, 191. W temże zn. »Swa- 
cik* ib. 210. Zb. XIV, 85, 97 
i 98. 

Swaciny »a. swaty = swatanie, 
kojarzenie małżeństwa* Pr. fil. IV, 
881. 

Swacisko = swat: >Tn se po- 
siędą swaciska* Rozpr. VIII, 224a. 

Swacka = swatka, druchna: » Pan- 
na swacka* Pauli 45. >Pojon so- 
bie gąsior gęś, kacor panią kackę, 
młodziusińką cyraneckę obrali za 



swackę* Kozł. 154. W temże zn: 
>Swaczka* Lub. I, 243. > Panna 
swaczka ogoliła* (brodę drużbie) 
Wójc. II, 64. »Do swaszek, swa- 
cek* (pieśń) ib. 46. 

S w a c u s i a = zdr. od : swatka: sta- 
rościna wesela* Rozpr. VIII, 210 
i 233. 

Swaczka p. Swacka. 

SwaczYĆ = > jeśd podwieczorek « 
Pr. fil. V, 896. Toż Rozpr. XII, 
104. Aten. 1877, II, 108. 

Swaczyk: » Swacyk a. swśk = 
mąż siostry ojczystej* Zb. X, 175. 
• Pląsajze do swacyka* Maz. III, 
143' 

Swaczyna >a. swacyna = pod- 
wieczorek* Pr. fil. V, 896. Toż O. 
Rozpr. XII, 104. Spr. IV, 31 
i 360. Hue 456. Aten. 1877, II, 
108. Opel. 42. Pr. fil. IV, 291; 
ib. V, 157. W temże zn. »Spa- 
czyna* ib. III, 311. Rozpr. XVII, 
87. »Szwaczyna« Zb. II, 11. 
»Szwacyna* Spr. IV, 360. >Swad- 
czyna (Szlązk)* Tyg. ii. 2, V, n^ 
110. 

Swada = » kłótnia* Pr. fil. III, 311. 

Swadczyna p. Swaczyna. 

Swadebnica »a. kunica, mordka, 
kopa licerska = opłata składana 
dziedzicom w czasach poddaństwa 
od dziewek , wychodzących za 
mąż* Zb. I, 86. ' 

Swad łona = > szwaczka* Rozpr. 
XII, 104. 

Swadźba = » swatanie, swatostwo, 
swactwo, rajenie* Zb. I, 93. || 
> Swadźba = wesele* Wrześ. 22. 
Toż Rozpr. X, 221. W temże zn. 
» Swadźba* Hiłf. 182. || > Swadź- 
ba* = weselna drużyna Zb. XI, 
250. 

Swajsery = .szwoleżery (?) : » Tylko 
sie boje francuskich sw^ajserów* 
Zb. XIV, 234. 

Swak >a. swojak = krewny, powi- 
nowaty* W^isła V, 915. W temże 



Swaka — Swarzyć 



269 



znacz. >Swak a. swach< ib. 319. 
.Swoch* Pr. fil. V, 897. >Swok 
= stryj c Pr. fil. III, 307. W tern- 
ie znacz. >Swak« Wi-Ja I, 155. 
Pr. fil. IV, 252. »Sw^k == wujc 
Pr. fil. V, 896. Ust. z Będzina. 
Rozpr. VIII, 83 i 123. .Swak = 
wuj, stryj* ib. XX, 434. Toż ib 
VIII, 233. Kuj. II, 277. ^Swak 
= stryj, wuj, mąż ciotki « Wrześ. 
22. Rozpr. X, 304. >Swśk = 
raąż ciotki* Spr. IV, 350. Rozpr. 
XXVI, 394. Udz. Pobł. 142. 
»Swak = wuj a. mąż ciotki* Pr. 
fil. IV, 252. >Swdk = mąż sio- 
stry ojca* Spr. IV, 31. »Swak 
= mąż siostry matczynej* ib. 360. 
>Swak = maż siostry* Pr. fil. 
V, 423. »Swak = szwagier* 
Święt. Kai. 127. Kud. Sand. 265. 
Krak. IV, 322. Zb. II, 238. Rozpr. 
X, 221. W temże znacz. »Swok, 
swojak* Hilf. 183. »Swak, swak 
a. swok«-Pr. fil. IV, 252. »Swok< 
ib. V, 896. >Swśg* ib. V, 157. 
U >Swdk = swat* Krak. II, 10. 
Swięt. Pr. fil. IV, 252. || >Swak 
= tytuł nadawany przez młod- 
szych starsz^Tu mężczyznom* ib. 
V, 896. II »Swak a. swojak: ro- 
dzice męża i rodzice żony są wza- 
jemnie dla siebie swakami a. swo- 
jakami* ib. 897. 

Swaka = swaszka: » Już wam (dru- 
chnom) wzięto pannę młodą, krzy- 
kną nasze swaki* Maz. III, 99. 
Toż Wójc. II, 35. »Na zdrowie... 
swaki* Fed. 95. 

S w a 1 b a = » wesele « Rozpr. IX, 304. 

Swaliziry = > szwoleżerv * Zb. XI V^, 
234. 

S w a I n i e p. S c h w a I n i e. 

Swałek »a. swałka = jiłówka ka- 
pusty* Zb. II. 253. 

Swałka p. S wałek. 

S w a n i a = .'swatka : > Zaproszona 
była na swanię* Orzeszkowa Beiie 
Nati 158 i 164. 



Swańka = »swat< Połuj. 206. 
>Svvaiika« = swatka, swacha 
Orzeszkowa Nad Niemnem. 

Swar = » kłótnia* Kam. 149. >Swśr 
= sprzeczka* Święt. 521. >Za- 
cąn s warzyć na babę... ale leśna 
nie zważała na ten swar* ib. 421. 
> Hałas, swar, wreszcie kułakowa- 
nie* ib. 475. » Grzmot... jest swa- 
rem Pana Boga na ludzi* ib. 512. 

Swdrb = > świerzb* Pobł. 95. 

Swark = » kłótnia* Kam. 144. 

S w arka = kłótnia: » Bracie, by- 
wałeś ty ze mną w swarce* Maz. 
I, 233. 

Swar li wy = » kłótliwy < Fed. 409. 

Swarnica = swarliwa baba Krak. 

IV, 229. 

Swarny p. Szwarny. 

Swarzać się = toczyć częste kłó- 
tnie: »Baba... go niekoniecznie 
lubiła, swarzała sie ś nim* Święt. 
420. 

Swarzybaba = »rośl. widłak, Ly- 
copodium* Pr. fil. V, 897. Toż 
Pleszcz. 135. Chełm. II, 242. Zb. 
111,97. > Swarzybaba = rośl.Gum- 
phidium arenarium* Was. 14. 

Swarzyć »kogo = ganić, łajać* 
Pr. fil. V, 897. Toż Rozpr. VIII, 
75. Udz. W temże znacz. Krak. IV, 
168 i 322. Matusiak K. 19. Arch. 

V, 646. Spr. IV, 330. »Nąze na 
górala swarzyć* Swięt. 444. »Swa- 
rzuł na babę* ib. 500. || •Swa- 
rzyć się = kłócić się* Rozpr. 
VIIL 75; ib. 177. Pleszcz. 44. 
Spr. IV, 330 i 381. Rozpr. XI, 
189; ib. XXVI, 394. Fed. 409. 
Zb. XIV, 6. W temże zn. •Gwa- 
rzyć się* Pozn. II, 216. •Gwa- 
rzyć się a. cz warzyć się* Zb. I, 
26. >Czwarzyć się (Poznańskie)* 
Pr. fil. III, 375. »Czwarzfc sę = 
1, swarzyć się 2, byle jak robić* 
Pobł. 14. II > Swarzyć się na kogo 
= gniewać się, burczeć* Ust. 
z Litwy. 



270 



Swasia — Swataniec 



S w as i a = swaszka: >Pani swasiu 
tego wesela, proszę do siebie < Zb. 
XIII, 156. > Proszę mi pani swasi 
nie sponiewierać* ib. 

Swaszcusia = swaszka, swachna 
Zb. XIV, 87. Toż Zb. XIV, 99. 
Zb. XV, 116. 

Swaszczycka = swacha, swa- 
szka Zb. XIV, 99. 

Swasz czyny = > składkowa uczta 
przedweselna n swaszki* Zb. XIII, 
154. W temże znacz. »Swaszcy- 
nyc Zb. XIV, 98. 

Swaszel p. Swaszlowy. 

Swaszeńka = swaszka Lub. I, 
156. 

Swaszka: >Swaska = starościna 
weselna* Rozpr. XX, 434. Toż 
Zb. X, 121 i 125. Zb. XIV, 83, 
118 i 179. Skrz. 73. iMaz. V, 
375. »Swaszki = mężatki na we- 
selu c Maz. III, 194. Zb. XIV, 175. 
»Szwaszka = swatka na weselu* 
Parcz. W temże znacz. > Swaszka* 
Zb. XIII, 154. II > Swaszka, s wą- 
ska = małe dziewczę, gdy służy 
na weselu za druchnę; dorosłe 
nigdy się tak nie nazywają* Spr. 
IV, 360. »Swaszki, swachy = 
druchny* Pauli 35. >Panna swa- 
ska* ib. 52. » Obierają drużbę 
i swaszkę* Rozpr. VIII, 222. 
W temże znacz. Pozn. II, 316. 
Rad. I, 157. Lub. I, 154.Wwąt- 
pliwem znacz. >Swaska« Wisła 
IX, 231. Zb. XII, 76. II »Swa- 
szka* przy wieńcowinach t. j. 
wiciu i poświęcaniu wieńca na 
iMatkę Boską Zielną* Zb. XIV, 75. 

Szwaszlowy > koń = w zaprzęgu 
czwórką koń od prawej ręki idący 
przodem; koń w swaszlu chodzą- 
cy* Krak. IV, 322. 

Swaścioki = > krzaki kapusty* Udz. 

Swaśnicka = »dziewosłębica* 
Rozpr. XX, 434. » Swaśnicka* = 
swaszka Zb. XIV, 177. 

Swat >swak (w Krakowskiem), raj 



(w Auguslowskiem), rajek (nad 
Narwią) = gospodarz, który prosi 

rękę dziewki dla młodziana, 
targuje się z jej rodzicami o wia- 
no, układa czas wesela, na któ- 
rem swat zostaje pierwszym urzęd- 
nikiem t. j. starostą weselnym « 
Zb. I, 93. W temże zn. »Swat« 
Pozn. II, 290. Was. 115. Pleszcz. 
63. II »Swat = drużba* Pozn. 
II, 117. Zb. XIV, 83. »no orszaku 
weselnego wybierają 4 swatów 
i 4 druchny* Chełm. I, 213. •Pa- 
nieński swat* = zap. drużba ze 
strony panny młodej Chełm. I, 
220. » Starszy swat = starszy 
drużba* Maz. V, 201. >Dobranoc 
młodsem swatom* Kozł. 225. || 
>Swat* = sw^aty?: >Chowa<5 mi 
ją 7 lat, aż powrócę z wojny 
w swat* Kolb. 175. || »Śwat* 
= rodzaj drużby przy wieńcowi- 
nach t. j. wiciu i poświęcenia 
wieńca na Matkę Boską Zielną: 
>W Brzezinach ten, u którego 
mają wić wieniec, sprasza 4 swa- 
tów i 4 drużcki* Zb. XIV, 75. 
II >Swat: Rodzice obojga mał- 
żonków nazywają się swatami, tak 
że nazwa swat oznacza ojca zięcia 
lub .synowej* Pr. fil. IV, 252. 
W temże zn. >Szwat« Spr. IV, 
360. II » Formy: 5 pp. 1. p. »Swa- 
tu«: »A ty, swatu!* Pleszcz. 63. 

1 pp. 1. mn. > Swatowie* Maz. III, 
169. Rad. I, 216. »Swatowie a. 
swacia* Rozpr.. VIII, 214. P. 
S w a c i a. 

Swata = > teściowa * Mst. 

Swatać > z kim* . »Matuś mnie swa- 
tają z starym borowym* Kuj. I, 
167. 

Swatan = zap. sw^ał: » Na wodzie 
piany to moje swatany* Kozł. 43. 

S w a t a n e k : » Szwatanek a. szwata- 
niec = towarzysz 'żeniatv' kawa- 
lera, swat* Pozn. 111, 166. 

Swataniec p. Swatanek. 



Swatanka — Swoboda 



271 



Swatanka: >Szwałanka ^ pośre- 
dniczka małżeństwa, swatka « Pozn. 
III, 166. 

Swataszek = >drużba< Lab. I, 
194. 

Swatek = swat : > Swatkowie « 
Rozpr.yill, 223 a. Maz. III, 176. 
Rad. I, 188. Lub. I, 164. »Szwa- 
tek = drużba* Lub. I, 194. 

Swateniek = swat: >Rybeńki to 
moje swateiiki* Kozł. 43. »Swa- 
teńkowie* Wisła VII, 696. 

Swatka = >dziewosłębina, zastę- 
puje często na Kujawach swata 
przy oświadczynach* Zb. I, 93. 
W temże zn. Rad. I, 136. > Swa- 
tki* = zap. kobiety zamężne na 
weselu Pleszcz. 59. Kuj. I, 267. 
> Starsza swatka* Maz. I, 229. 
»Szwatka* Kuj. I, 317. 

S w a t n a = swacha : > Dobronoc 
starsy swatnie* Kozt. 225. 

Swatniczka = > swacha młodego: 
posiedź-ze moja swatnicko* Maz. 
III, 187. 

Swatowa = > pośredniczka przy 
małżeństwie, swatka* Giuz. 433. 

Swatuszek = swat: >Swatusko- 
wie* Rad. I, 197. 

Swaty = > swatanie lub oświad- 
czyny* Zb. I, 93. Toż Krak. II, 
10. II >We swaty służyd = być 
drużbą* Maz. V, 201. || » Swaty 
= gra dziecinna* (opis) Kuj. I, 
224. 

Swaty = > święty* Goszcz. Tatry 
132. » Aniołowie swaci* ib. 274. 
Toż Wrześ. T. 44. 

Swawola p. Swywola. 

Swawoliczka: » Idę , juzem się 
wybrała, bo mnie swawolicka od 
matki wygnała* Kieł. II, 24. 

Swego nazwiska: » Bękartom nie 
dawano nazwisk, tylko imię z po- 
wyższym dodatkiem, np. Jan swego 
nazwiska* Pr. fil. IV, 881. 

Swetlicki: > Kupcy... jaj ki, skórki, 
swetlicki(?) skupili* Wisła VI, 265. 



Swędad się p. Szwendać się. 

Swędra: >Swędry = plamy od 
owoców* Pr. fil. V, 897. W temże 
znacz. »Sedra* Rozpr. VIII, 94. 
>Śwędra = plama od rdzy że- 
laznej powstająca, gdy mokrą bie- 
liznę lub suknię położy się na 
żelazie* Pr. fil. IV, 884. »Szwą- 
dra = plama barwy pomarańczo- 
wej na ręce lub na palcu* Tóp. 
103. 

Swędrzyć = > szeptać bajki* Udz. 

Swędzić: »Swędzec, 3 os. I. p. 
swadzy* Hilf. 182. »Świędzić« 
Zb. X, 145. Toż Pr. fil. IV, 256. 

S Węgier = » wrzód u bydła; wą- 
gier, węgier* Pobł. 95. 

Swiardnąc == » stwardnieć* Hilf. 
182. 

Swiaz: >Swioz = 1, naczynie dre- 
wniane okrągłe do masła dla ro- 
botników w polu pracujących 2, 
oko: md ocze jak swiozf = duże, 
piękne, wesołe*- Pobł. 96. 

S w i e g k a (?) = >żona brata, zeł- 
wica* Hilf. 183. 

Swinąć = > zwinąć* Pr. fil. V, 897, 

Swioz p. Swiaz. 

Swirdzac = > twierdzić, potwier- 
dzać 1 os. 1. p. swirdzaję* Hilf. 
182. 

Swiren p. Świren. 

Swizralus = skomponowane na- 
zwisko w Peregrynacji dziadow- 
skiej z r. 1612 Wisła VI, 874. 
Por. Sowizdrzał. 

Swoboda: »Swyboda« Pr. fil. IV, 
252. »Pójdzies po swy bodzie* 
Kieł. 1, 164. » Śpiewa panna o swy- 
bodzie* Kai. 165. || >Świeboda«: 
>Świebody użyje* Kuj. I, 310. 
» Kiedy będzie po świebodzic* 
Kozł. 62. »Dlaświebody* ib. 252. 
>Na świebodzic* ib. 283. > Uży- 
jesz świebody* Kieł. 1, 197. »Mo- 
jej świebody... pożal się Boże* 
Rad. I, 212. >Sama idę na świe- 
bodę* ib. II, 25. >Uzyć świebo- 



272 



Swobodnie — Swojczyzna 



dy« Lub. II, 10. II > Śpię woda <: 
>Będzies na śpiewodzie« Rad. II, 
24. II >Sieboda<: > Chodzi Kasia 
po sicbodzie< ib. 25. || >Swie« 
goda«: > Zapomnisz ty panienko 
świegody* Pozn. III, 66. || »Świ- 
boda<: >Śpiewa)a świbodę< Kieł. 
IL 176. II >Śleboda« Spr. IV, 
313; ib.V, 416. Rozpr. XVII 61. 
WisJa VIII, 217. 

Swobodnie: » Swiebodnie « Rozpr. 
X, 185. » Swiebodnie* = okaza- 
le?: >Pon kazał zohiirza burdzo 
swiebodnie pochować* Kuj. 1, 118. 

Swobodny = > wolnego stanu* 
Rozpr. XIL 105. »Świebodny* = 
swobodny: >Swiebodne czasv« 
Kieł. I, i 97. W temże zn. »Śie- 
bodny* Sab. 136. Spr. IV, 350. 

Swobodzić = > bawić się« Kolb. 
słown. »Nie trza było sobie (żono) 
z Jasieńkiem swobodzić* Wójc. 
I, 242. Toż Pauli 102. 

Swodziciel = »zwodziciel< Pr. 
fil. V, 897. 

S w o i e p. P r z y s o b i ć. 

Swoizna = » pokrewieństwo : to 
na^a swoizna* Pr. fil. IV, 882. 

Swoja: >Choć się w karczmie poj- 
mie i w dziesięć ze swoją (tańczy 
się w 10 par) miejsca nie zbra- 
knie* Kam. 140. || » Swoja* = 
swojaczka, krewna: >Gubernantka 
przy... matce była jakby swoja* 
Kam. 10. II > Swoja = żona* 
Zl). II, 253. »Jędruch na- spra- 
szaj w troście worgani>tę ze swoją 
i wowczarza ze <woją* Kam. 142. 
W temże znacz. ib. 10 i 173. 
Krak. III. <i'J: ib. IV. 113. Zb. II, 
2:Wy. Zb. VII, 5. Pozn. VI, 233 
i •2^7. < isz. 1*27. || > Swoja « == 
z •lornyśinem: strona: »\Vilk po- 
-Z»-i w >\vt> :i, a i'\< toż w >\vni:i« 
l'./.n. VI, :i29. II »Swoia« z do- 
n:\>!n»!ii: izO'*/. : >Jiiż <!♦• nie 

r.Wit.'. lVł joj-'7. . -tu\vn»- obja- 



śnienie. II > Swoja robota = każda 
tkanina w domu robiona: chodzi 
tylko w swojej robocie t. j. 
w odzieży wytkanej na domo- 
wych krosnach* Pr. Gl. IV, 881. 
P.' Swój. 

Swojaczanka: > Służebniczka nie- 
wolniczka... swojaczanka w pieca 
siada... Służebniczka sianko grabi... 
swojaczanka pędzi wołki... Siero- 
tom grajcie graczyki... a wy, li- 
che swojaczanki za drzwiamy stój- 
cie* Pozn. V, 86. 

Swojaczek = > tutejszy* Kolb. 
słown. »Tam swojaczek, a tu twój 
gość* Kolb. 416. 

S wojaczka = » krewna, powino- 
wata* Pr. fil. IV, 881. Toż ib. 
252. Maz III, 170. || »Swoja- 
czka = współmieszkanka tejże 
wsi* Zb. I, 24. >W ślemienia 
były pieniążki... ale mi się roz- 
hulały do jedynaczki, swojaczki< 
Pozn.' III, 60.' 

Swojaczyna p. Swojatyna. 

Swojak = » krewny lub powino- 
waty; swojaki = krewni lub po- 
winowaci* Pr. fil. IV, 881. W tem- 
że znacz. Rad. I, 206. Pleszcz. 
44. » Swojak* Spr. V, 423. Pr. 
fil. V, 897. > Swojak a. swak« 
Rozpr. XI, 189. >Swojok a. 
swok* Wisła V, 915. || »Swojak 
= współmie-izkaniec jednej wsi« 
Ja^trz. Toż Zb. I. 24. Spr.V, 423. 
W tomżt' zn. Beld. 103. || •Swo- 
jak = tro<podarz. mający swój 
wla-^ny iinint* Zb. 1, 24. »Ja, 
s\vo):ik. nifim być fabrycznym po- 
pyirliaczom!* Ka-«pr. 82. 

S w o 1 a t y II a a. ^woja^^yna = gro- 
ina«la ««\voioli. pokrewieństwo, fa- 
milia* Krak. IV, ,S22. 

S w o i e z y z II a = pokrewieństwo: 
>(ioL'«» pan ^wacriiM* 'po śmierci 
żonv -.:ł._^ na< ciuiza. . ohoć nie- 
l'u-ka łpiiarla. to»' liiateizo zawse 
-wojozyziia* Maz. V, :U). 



Swojegłośny — Swój 



273 



Swojeg^ośny: >Swojeglosny = 
własny € Hilf. 183 (może: swoje- 
wJasny, niem. selbsteigen? K.). 

Swojewola = » chwila radosnego 
szału weselników, gdy po pokła- 
dzinach znajdą dowody dochowa- 
nego dziewictwa panny młodej 
(nad Berezyną)« Zb. I, 93. 

Swojser: > Francuskich s wojserów 
= chevaux Iegers« Rozpr. XX, 
434. 

Swojski: >A ly panno polska... 
a ty panno swojska, pobarzyłaś 
wojska* Kai. 152. > Gdybym ja 
był swojskim synem, napaws^y 
ja dzióchy winem, ale ja jest pa- 
robeczek« Rog. n^ 628. >Synie, 
synie, swojski synie, już twoja 
wiesiołośd wodą płynie* Zb. IX, 
255. II » Swojski* = swojego, 
władnego wyrobu: > Kupują ma- 
szynowe płótno, gdy swojskie sprze- 
dadzą* Święt. 32. 

Swołówka= > zwoływanie < Rozpr. 
IX, 284. 

Swora = gatunek skały gąbczastej 
(martwica) Spr. V, 413. || > Sfora 
= drąg w środku woza, który 
jest na to, żeby *dysiel nie sed 
na dór* Spr. IV, 333. || >Sfora 
= rzemień, który wiąże kapice 
cepów* Święt. 13. Toż Spr. IV, 
334. Zb. X, 209. 

Swornik = »sworzeń (u wozu)* 
Spr. V, 413. W temże zn. >Sfor- 
nik* Rozpr. X, 300. Wrześ. 20. 
II >Sworniki a. szynale == gwo- 
ździe , przytwierdzające żelazną 
obręcz na kole u wozu* J. Łoś. 
II > Swornik i* : »W sprzęgaczu 
brony wywiercone 4 dziury (po 
jednej na każdym końcu) na swor- 
niki* Lub. I, 83. >W kobvlicv 
(do obrabiania drzewa)... swornik 
przytrzymuje pieska ze stołkiem* 
ib. 84. II > Swornik*: » W ośkach 
wózka pi-zy pługu osadzony jest 
klucz, rodzaj dyszla opatrzonego 

SłowTilk T. V. 



na końcu swornikiem* Lud. I, 
188. 

S w orny = » zgodny, solidarny* Pr. 
fil. III, 499. II »Sworny = dziel- 
ny: swornych chłopców* Zejsz. 
170. »Sfornej matki pacholiczek* 
ib. 148 i 167. > Dwóch paniców 
swornych c Fed. 384. 

Sworzeti = > gruby i długi gwóźdź 
żelazny, który przechodzi przez 
obartel, nasad, koniec rozwory 
i oś, łącząc w ten sposób przo- 
dek wozu z pośladkiem* J. Łoś. 
W temże zn. »Sworzeń* O. Lub. 
I, 87. »Szworen a. szworeń* Ust. 
z Litwy. 

Swozid = > zwozić* Pr. fil. V, 897. 

Swój >a. swojak = krewny lub po- 
winowaty* Osip. » Będziemy swoi* 
= pobierzemy się Rog. n® 259. 
>Dziaduś panu powiedzieli, jakby 
swojemu* = krewnemu Kam. 123. 
» Naszło sie swoich* = krewnych 
ib. 142. >Czy pan da radkę swoi- 
mi « = własnymi robotnikami ib. 
188. II »Swój* = mój, twój, 
jego, nasz, wasz, ich: >Boże, daj 
siłę do śmierci swoji« = mojej 
Kuj. I, 115. >Paj kapłanom do 
swej wiedzy* Żb. IV, 94. »Swoi 
słudzie* = ich właśni Derd. 131. 
>Rozkozał... żeby szed do domu 
swojego (= jego)* Pozn. VI, 186. 
>Możeby ón u nas chciał poostać, 
jako za swego (naszego) syna* 
ib. 189. >Dał nam 9 sztuk ob- 
skich a dziesiątą swoją (naszą)* 
ib. 308. > Każdemu koniowi jes 
swoja porcyja* Cisz. 38. || > Swo- 
je « : »Pan nie dawał pasowiska 
po swojeuK (na swoich polach) 
Kam. 16. »Pan przerwał gadkę 
dziadusiowi i do nich s wojem* 
(słowem rzekł) ib. 49. » Chłop 
wżdy swojem śmierdzi v ib. 186. 
» Grabią ma na swojem 30 tys. 
chłopów* (w majątku) ib. 99. 
>Pan Jezus miał swoje namyśli* 

18 



274f 



Swór — Sygnować 



= swoją myśl Matusiak K. 18. 
» Z babom nigdy nie wydzies na swo- 
je* (nie zyskasz) Rozpr. VIII, lOi. 
• Umarły poszed sobie we swoje* 
(w swoją stronę) Pozn. VI, 182. 
»Iść na swoje* (z doma rodziców 
na własne gospodarstwo) WisJa 
III, 720. >Żyto wydaje po swo- 
jemu* (sypie należycie). Kai. 46, 
I »Do sweho! = wołanie na 
crowę* Cen. 77. P. Swoja. 

Swór = »pęk nici* Pr. fil. IV, 252. 

Swy, swy= » okrzyk przy szczuciu 
świń psem* Maz. III, 47. 

Swyboda p. Swoboda. 

Swy wola = » swawola* Gzark. »Po 
swy wolach latała* Kai. 164. Nie 
zrośnięte w jeden wyraz: »Po 
swyjś woli chodziła* Wisła VIII, 
497. 

Sy = > sobie: daj sy spokój* Zb. I, 
62. » Wyjdę ja sy za góreckę* 
Oles. 41. >Tak sy wyśpiewuje* 
ib. 61. > Zapłaczę sy nieraz* ib. 
128. » Wybierz sy jednego* ib. 
291. »Weź sy panie i woły* ib. 
454. » Obetrzyj sy siwe oczki* ib. 
468. »Muzykanty sy podmówił* 
Wójc. I, 219. »Wziął-że ja sy 
Kasineczkę* ib. 287. > Siądę ja 
sy na konia* ib. 288. »Niech sy 
szuka innej żony* ib. || »Sy* 
w znacz, wątpliwem: >Nie rób 
matuni ciżby; dosyć jej sy naro- 
biła, kiedyś maluśką była* ib. II, 
39. »Wy sie bardzo we wielkie 
rzecy wdawacie, kiedy wy tyle sy 
mnie pożądacie, które ledwo ode 
mnie otrzymacie* Aten. 1877, II, 
644. Por. Się. 

Sy, sy = » wabienie konia: syska, 
sy, sy* Pobł. 100. Por. Si. 

Sybacek p. Pióro. 

Sybitka = » strop* Pr. fil. IV, 252. 

Sybnąć p. Szybnąć. 

Sybolki p. Szybołki. 

Syc = »sknera, skąpiec* Rozpr. 
VIII, 233. II » Syc «= rodzaj ma- 



terji: » Suknie... z sycu koloro- 
wego* Pozn. II, 332. » Kobiety 
różnowzorowemi sycami zastępu- 
ją... spódniki białe* ib. 364. Por. 
Cyc. 

Sychłać = » robić co powoli, plą- 
tać* Spr.V, 122. Por. Sychtać. 

Sychtać:= > robić co powoli* Rozpr. 
XVII, 64. Por. Sychłać. 

Sycić sie = » szczycić się, prze- 
chwalać się* Święt. 

Sycowy == z sycu: »Fartu8ek sy- 
cowy* Łęcz. 190. 

Syć == suć, sypać: »Inośrybło, zoto- 
suła. Zoto syje, srybło tocy * Wisła 
VII, 149. 

Syderować p. Szyderować. 

Sydwach = warta (szyldwach): 
>Co wojak wy stoi: we dnie ma- 
sćruje, w nocy sydwach stoi* Zb. 
XII, 208. 

Syga p. Szyga. 

Sygać p. Szyga ć, Sięgać. 

Syga = » sroka* (w zagadce) Nadm. 
145. 

Sygdać = » susy dawać * Nadm. 
145. Por. Szyga ć. 

Sygit = »dobrze* Spr. V, 123. 

Sygnacyja = asygnacja: »Sygna- 

cyja do lasu* Kam. 175. Toż Lub. 

II, 213. 
Sygnarek = »mały dzwonek na 

kościele* Spr. IV, 369. Toż Mil. 

• Brzęk sygnarka* Derd. 73. 

Sygnarka = » dzwonek mały na 
kościele. Rozpr. XXVI 394. \\ 
>Sygnńrka = wieżyczka z dzwon- 
kiem na kościele* ib. W temże 
znacz. »Signarka« Wrześ. 20. Spr. 
V, 414. Rozpr. X, 301. 

Sygnąć p. Szygnąć, Sięgnąć. 

Sygnet: »Sygniet* Pr. fil. IV, 252. 
»Zygnet* Pozn. VI, 20, 48 i 346. 

Sygnować = » dzwonić w sygna- 
turkę na kościele* Spr. IV, 31. 
W temże zn. » Sygnować* Was. 
150. Mil. »Zygnować* Pozn. VI^ 



Syjmać — Synek 



275 



347. >Asygnowad« Dod. do Kraju 
1889 n» 46. 

Syjmad = >zdejmować« Pr. fil. V, 
897. 

Syjmować = > zdejmować « Spr. 
V, 423. 

Sykotać = » syczeć* Jastrz. »Sy- 
kotać = syczeć, 3 os. 1. p. sy- 
kota = sykocze* Ust. od Opa- 
towa. >Sykoce jak zinija« Kieł. 
II, 66. >Coś sykocze, a to ghipi 
zaczął w worku sykotać< Kozi, 
347. »Sykotać = syczeć z bólu < 
Pr. fil. V, 897. II »Sykptać = 
mazurzyć, mówić z mazurska* ib. 
IV, 262. 

Sykstować = »podmawiać, robić 
plotki: ludzie gadają, ludzie sy- 
kstają, żeby ciebie nie lubić « Pr. 
fil. V, 897. 

Syktarz = » rąbiący w lesie sajty 
t j. polana* Spr. V, 423. 

Sykura = »sokora« Pr. fil. IV, 
252. 

Syli = przyśpiew: »Syli i sektnm, 
rek rektum, doktum* Kolb. 129. 

Sym = sejm: > Boćki prowadzą 
w jesieni sym« Rozpr. VIII, 77. 
>Na svmne = na sejmie* Pozn. 
IV, 270. 

Symon = przyśpiew: »Symon re- 
chtum prawerechtum dechtuni* 
Pozn. IV, 211. 

Syn: »Sen* Kuj. I, 128. Toż ib. 136 
(ale 2 pp. »Syna«). »Syn, synia, 
syniowi a. syniu, z syniem* Zb. 
I, 12. >Zadny (Sosnowianki) o se- 
na nie prosę* Wisła VII, 123. 
5 pp. 1. p. »Synie* Zb. IX, 196. 
Rozpr. Xn, 50. »W synie* ib. 
51. »Po synie* Zb. XV, 177. 
1 pp. 1. mn. »Syny« Kuj. I, 127. 
Toż Cisz. 121. » Przed svnmi« 
Kozł. 77. II »Syn boginki* = 
istota mityczna Dygasiński Kurjer 
Codzienny z kwietnia 1892 r. || 
»Syn< p. Sen. 

Synaczek = » synek; synackowie 



= synkowie* Pr. fil. IV, 882. 
»Mój synocku* Zb. IV, 84. »Na 
synaczka* Łęcz. 252. 

Synagrol = » astrolog* Kuj. II, 
279. » Synagrulowie, co gwiazdy 
liczycie, czy wy o mojem kochan- 
ku nie wicie?* ib. I, 307. 

Syn al = syn: »SyndluI* Kaspr. 
76. 

Synalecek = synek: »Niech Naj- 
święlsa Panienka broni mego sy- 
nalecka* Plesżcz. 221. 

Synaszek = synek : » Włożyła 
swego synaszka* Kieł. II, 243. 
»Mój syno.sku« Zb. IV, 84. » Dzie- 
wuszka synoszka mu niesie* Pozn. 
IV, 147. W temże znacz. »Syno- 
sek* Kozł. 78 i 244. Pauli 87. 
Zaw. 92. »Synoszek* Pr. fil. V, 
897. 

Syncerz = ^snycerz* Pr. fil. IV, 
252. 

Syndować = » nadskakiwać * Udz. 

Syneczek = chłopiec: » Będziesz 
ty dzićweczko lutować... Nie będę, 
syneczku* Rog. n® 237. W temże 
znacz. ib. n® 346, 349, 352, 382, 
462 (zawsze w 5 pp. 1. p.). 

Synek = » chłopak* Zb. II, 10. Toż 
Pr. fil. V, 897. »Że ja się w nie- 
szczerym synku zakochała* Rog. 
nO 202. w' temże zn. ib. n^ 247, 
274, 334, 431. >Idź ino tam, 
synek* (= chłopcze) Wisła VI, 
588. > Synek używa się w 5 pp. 
pieszczotliwie choćby do dziewczy- 
ny: chodź synku do mnie, mówi 
się do dziecka obojcj płci, i mąż 
do żony, i żona do męża lub do 
służącego, zwłaszcza w młodym 
wieku* Roczn. 238. > Synek = 
mężczyzna nieżonaty, młodzieniec 
(na górnym Szlązku)* List Łęgow- 
skiego. II >Synki* = część war- 
sztatu tkackiego: >Nici zabezpie- 
czone są przed powikłaniem się 
synkami I. j. czterema zwykle 
patykami między nie wslawiony- 

18* 



276 



Syneska — Syrdycek 



mi« Święt. 32. »Synki=:w war- 
sztacie pfóciennym patyki do prze- 
tykania rozesnutych nici« Spr. V, 
423. 

Syneska = » synowa* Pr. fil. IV, 
252. Osip. W teraże znacz. »Sy- 
noska* ib. V, 897. 

Syn ki p. Synek. 

Synogarlik: »Tę parę dzikich go- 
łąbków (t. j. państwa młodych)... 
tego synogarlik a z tą synogarli- 
czką« Pozn. I, 182. 

Synoski p. Syneska. 

Synoszek p. Synaszek. 

Synowa: »Senowa< Wisła VII, 123. 
• Synowa* ib. 137. 

Synówna = synowa: »Odstarsych 
synówien* Ghełch. I, 274. 

Synuleczek = synek: »0, mój 
synoleckul* Kętrz. 80. 

Synuszek = synek: »Czy syn li- 
szka powija* Lub. I, 294. 

Synuś =: synek: »Synusiu!« Zb. 
IV, 161. Rad. II, 205. 

Sypać: » Sypej « = svp Rozpr. Xn, 
62. 

Sypani p. Sypanie, Sypka. 

Sypanie = >kwitnienie pszenicy* 
Prz. ludu VI, 104. Por. Arch.VIII, 
468. »Na pańskim sypaniu a. pszy- 
nicy« ib. 469. || » Sypanie* = 
sąsiek, spichrz: >Na sypani = 
na sąsieku* Zb. VII, 98. » Sapa- 
nie = spichrz* Rog. n^ 442. 
W teraże znacz. » Sypanie* ib. n® 
439. 

Sypanka = » beczka do zsypywa- 
nia zboża* Pr. fil.V, 897.Wtemże 
znacz. Roczn. 238. » Sypanka a. 
sypań* Chełm. II, 243. 

Syp ań p. Sypanka. 

Sypiać: >Sipiać* Kuj. I, 120, 154; 
ib. H, 30, 276, 286. Kozł. 66, 
135, 278, 284. Kolb. 223, 396. 
Pozn. VI, 9. Maz II, 144; ib. III, 
226, 268, 319 Rad. II, 189. Cisz. 
293. Święt. 207, 247, 407. >Nie 
sipiajma* = nie sypiajmy Łęcz. 



201. II » Sypiać* = usypiać: 
> Sypiały go, starzały go* Fed. 
217. 
Sypialnia: >Sipialnia* Cisz. 296. 

Sypialny: » Pokój sipialny* Krak. 
I, 17. 

Sypka > a. zsypka = zboże na or- 
dynarję dla sług i oficjalistów 
przeznaczone* Zb. I, 24. » Sypka 
a. sypani = dawniejsza pańszczy- 
zna, zboże odstawiane do dworu* 
Pr. fil IV, 288. 

Sypki = »ziarnkowaty, miałki, po- 
żywny* Święt. 

Sypłać >a. wysypłać się = wysy- 
pać z kieszeni grosz, ogołocić się, 
wyzuć ze wszystkiego* Krak. rV, 
322. > Sypłać = poszukiwać skrzę- 
tnie czego za pomocą palców; 
sypłać się =: szukać koło siebie* 
Święt. » Sypłać się == siepać, rzu- 
cać (ciepać) często, wydobyć pie- 
niądz, być hojnym: sypłojze sie, 
sypłoj, mój Wojtusiu* Zb. IV, 
112. 

Sypnąć = »rzucić. Pr. fil. V, 897. 
Powiedz, kiela sypnies* = ile 
dasz, ile pieniędzy wysypiesz przy 
kupnie Zb. VII, 52. 

Sypnice = > rodzaj gruszek* Zb. 
XIV, 28. 

Sy polic = » niewyraźnie mówić* 
Rozpr. X, 304. Toż Wrześ. 22. 
Spr. V, 423. 

Sypuł p. Supeł. 

Sypy = > młode piórka na ptakach 
świeżo wylęgłych lub liniejących 
na wiosnę* Pr. fil. IV, 882. 

Sypytlawy = » wałkujący, pod- 
wałczłicy* (t. j. wymawiający ł 
jak u) Pr. fil. V, 898. Por. S e- 
p e 1 1 a w y. 

Syr = >ser« Rozpr. X, 173. >Ser 
bociani a. ser gęsi = rośl. Ly- 
coperdra bovista* ,Zb. VI, 271. 

Syrce p. Serce. 

Syrdycek p. Serdeczek. 



Syrek — Sytko 



277 



Syrek = » uczta popogrzebowa* 

Wisła IV, 859. 
Syren p. Syrena. 

Syrena: » Wszystkie syreny i syre- 
nowie (pół ryby, pół człowieka) 
mają znowu swojego starszego 
niby to biskupa* Krak. IV, 105. 
» Syreny = pół ryby, pół panny... 
są i chłopi do nich tacy jak one 
same, tylko z długiemi brodami, 
w spiczastych czapkach* ib, III, 
36. »Syryny = pół kobiety, pół 
ryby. Wisła VII, 386. 

Syrkarnia = » miejsce, gdzie wy- 
rabiają sery, inaczej melkarnia* 
Pr. fil. V, 898. 

Syrl: »Luśka syrl, syrl = wołanie 
na świnie* Rud. 24. 

Syrnik p. Klin. 

Syrocki = » szeroki: ma stozecke 
syrocko, sama ładna wysocka* 
Pr. fil. V, 898. 

Syroczka= >ostróżka« (rośl.) Wi- 
sła IV, 883. 

Syroiszka = » gat. grzyba, Aga- 
ricus russula« Roczn. 238. 

Syrok = > worek na s^r« Udz. 

Syroka = »sroka« Pr. fil. V, 252. 

Toż ib. V, 898. W temże znacz. 

»Seroka« Kuj. I, 254. Pozn. III, 

87. 
Syrokos p Serokos. 

Syromłotnia = » miejsce, gdzie 
młócą niesuszone zboże, klepisko* 
Petr. ' 

Syromłotny: »Syromłotne zboże 
= młócone bez uprzedniego wy- 
suszenia* Petr. 

S y r o w i a t k a p. S e r o w i a t k a, S u- 
r o w i a t k a. 

Syrowina = »ser, pogardl.* Pr. 
fil. IV, 252. 

Syrowizna = » owoce niedojrzałe, 
ogrodowizny nieugoł cwane* Osip. 

S y r o w y p. S u r o w y. 

Syrówka p. Surówka. 

Syrwatka = » serwatka* Dyg. >Cyr- 



watka* Spr. IV, 20. » Suro watka* 

Ust. z Lidy. 
Syrymak: » Pisała sroka do syry- 

maka... ale syrymak odpowiedział* 

Święt. 686.' 
Syryna p. Syrena. 
Syrzeć: » Strzec = .surowym się 

stawać, miękim jak syr (o zboża 

miękiem wskutek wilgoci)* Pobł. 

85. 
Syrzenie = > twaróg* Pr. fil. IV, 

252. W temże znacz. » Syrzenie 
a. syrzeri* ib, V, 898. 

Syrzeii p. Syrzenie. 
Syrzynka p. Szerzynka. 

Sys: »A sys, a sys! = wołanie przy 
szczuciu prosiąt* Wisła IV, 690. 

Sysać p. Ssać. 

Sysak = » jagnię, ssące matkę* 
Hempel. » Cielęta cycaki* Kam. 

Sysałka ^ » smoczek* Krak. III, 
141. W temże znacz. »Sysołka* 
Narbutt, Dzieje nar. litewskiego 
I, 43. .Sysółka* Glin. I, 203. 
Por. Smoczek. 

Syscak »a. szecarz = krzywonos 
a. krzywodziób, Loxiacurvirostris* 
Spr. V, 423. 

Syseczka p. Syska. 

Syska = »koń, picszczotl.* Pobł. 
25 i 100. Por. Sisi. || -Syski 
= małe pierożki, rozrzucane dzie- 
ciom podczas wesela* Pr. fil. IV, 

253. W temże znacz. »Syseczka«: 
>Sysecki piekła* Zb. XIV, 87. 

Sy solić = »gadać nie dorzeczy* 

' Spr. V, 423 
Sysoła =-- » człowiek, gadający nie 

do rzeczy* Spr. V, 423. 
Sysołka p. Sysałka. 

Sysun = » dziecię przy piersi; mło- 
de zwierzątko ssące jeszcze pierś 
matki* Osif). 

Syta = »miód gotowany z wodą 
i z korzeniami na pokarm dla 
pszczf>ł« Roczn. 238. 

Sytko = »wszyslko< Spr. IV, 382. 



278 



Sytnąć — Szacber-macher 



Sytnąć: »Ani s^i:nąJ = ani pisnął < 
Zb. II, 253. 

Sytny = sycony: >Miodv sytne< 
' Kłosy VII, 157. || .Sytny = 
prędko zaspakajający głód, poży- 
wny* Osip. W temże zn. »Silny< 
Wisła I, 305. Spr. IV, 350. 

Syto > a. dziad, lemięska, prytochai 
pierdziocha = razowa mąka roz- 
gotowana z wodą na zupę* Zb. 
VIII, 263. II »Syto = pożywnie, 
nie głodno* Petr. 

Syty = .tłusty* Pr. fil. V, 898. 
Pobł. 85. Prz. ludu VIII, 208. || 
»Syty* = pożywny: .Jedzenie 
było 'syciejse', choć nie lak do- 
borowe i obfite* Pozn. II, 243. 
II .Do svtu« = do sytości ib. 
VI, 326. "II .Syty* p. Szyc. 

Sywar p. Szuwar. 

Szabas .a. szabasz = wykrzyknik, 
kładący kres czynności jakiej* 
Roczn. 238. || .Siabat* = sza- 
bas: .Zvd niewierny, na siabat 
bvł kosiernv* Kieł. II, 260. 

Szabasówkłi = . czapka żydow- 
ska* Zb. XIV, 53. II .Szabasówka 
= świeczka łojowa* Ust. z Kró- 
lestwa. 

S z a b a ś n i k , S z a b a t n i k f). S a- 
b a t n i k. 

Sza ba tura = .torba, sakiew^ka, 
woreczek na pienia^dze* Kolb. rę- 
kop. 

Szabol = .fasola* Aten. 1879, I, 
223. Tuż KraMi. 309. || .Sabol* 
p. S z a 1)1 a. 

Sz a lx* 1 1)() n p. Sza bl a k. 

S z a b (• I i c z k a , S z a b e 1 i n k a p. 
Sza 1) i a. 

Szahfika = » pomocnik żandarma* 
Pobr. 96. 

Szal) er = >1, mały odłam kamie- 
nia, do umocowania wiok>z<'go 
i;)rzv murowaniu użvwanv 2, dhito, 
żelazo do łamania murów (w ję- 
zyku zło(iz <'j>kim •« Iloczn. 238. 



Szabielaniee: wyraz nieobjaśniony 
Bisk. 59. 

Szabla: .Sabel* Spr. IV, 30. .Sa- 
bela* Pr. fil. IV, 245; ib. V, 873. 
.Siabel* Zb. IV, 257. .Siabla* 
Chełch. I, 65. Zdr. .Szabeleczka«: 
.Wyjęła sabeleckie* KęŁrz. 79. 
.Szabelinka* Rog. n® 7. .Szabe- 
liczka* Rog. n® 22, 24, 27 etc. 
.Szabluś* (?): .Siada na koniusia, 
przypnie szablusia* Rog. n® 29. 
.Sabelusia* Rozpr. IX, 187. »Sia- 
belecka* Kozł. 55. .Szablina* Zb. 
IX, 58. Zb. XIV, 65. .Szablica* 
Zb. XV, 177. .Sablisia* Święt. 
228. .Szabliczka* Pr. fil. V, 898. 

S z a b 1 a k = groch szablasty, fasola 
Wisła IX, 81. W temże znacz. 
.Szablak, szabelbon, siablak, sia- 
belbon* Mil. .Szabelbon* Zb. I, 
36. .Szablaki* Pozn. II, 44. 

S z a b 1 a t = groch szablasty: .Panna 
n>łoda szablaty dłubała* Kuj. I, 
257. 

Szablica, Szabliczka, Szabli- 
na, Szablisia, Szablusia 
p. Szabla. 

Szablon = .szablak, groch sza- 
blasty* Pr. fil. V, 898. 

Szabraczek = czaprak : . Po koni- 
czkach, po bronnych, po szabra- 
czkacli czerw^onYch* Kolb. 21. 

¥ 

S Z a b r a k a : wyraz nieobjaśniony 
Bisk. 16. 

Szabrować = .1, wypełniać szpa- 
ry zewnętrzne między szychtami 
2, otworzyć, włamać się (w języku 
złodziejskim)* Hoczn. 238. 

Szach = >dhiga rózga, pręt* Pobł. 
96. > Szach = żerdź* Ililf. 183. 

Szac li e r-m ac h or = prędko: .Sza- 
cher macher, czcniprędzej!* Maz. 
V, 224. .Ożenił sio sacher-ma- 
cher, l)OJąn sobie Jup-cup^ ib. II, 
103. .Szachcr- macher* = po- 
kryjomu: .Nie dadzą, sio umizgać 
a ja sobie w kąciku szacher-ma- 



Szachlerka — Szadzenie 



279 



cher po cichu « ib. II, 200. Po- 
dobnie Wójc. II, 332. 

Szachlerka = >9zachrajka« Pr. 
fil. V, 898. 

Ssachlerz = >szachraj< Pr. fil. V, 
898. »Sachlerz= oszust* Wrześ. 
20. >Rozpr. X, 300. >Sachlerz« 
Spr.V, 411. 

Szachlerzyć: »Sachlerzyć = sza- 
chrować « Rozpr. X, 300. »Zydy 
syćko sachlerzom a. seknianiom« 
Spr. V, 411. 

Szachmasto = >buchasto, prze- 
strono, workowato* O. 

"Szachtować = kopać?: >Szach~ 
towali i tara te wojaki pochowali* 
Kog. no 48. 

Szachulec = > bale drewniane do 
budowy: może od niem. Schaff- 
holz* Kuj. II, 277. W łemże zn. 
ib. I, 78. » Budowla staropolska 
była jedynie w szachulec doko- 
nywaną* Pozn. I, 90. »Dom zbu- 
dowany w szachulec* Wisła lll, 
720. 

Szacić się = odziewać się: > Na- 
pij się... póki się twój ojciec sza- 
ci* Rog. n® 410. 

Szacować = oceniać, liczyć: » Ce- 
mu nie wiążecie, ino sacujecie, 
co za nią (za pszenicę) weźnie- 
cie* Wisła V, 758. >Mnie, za- 
jącka, nie sacujcie; ja nie was* 
Kozł. 145. »Czy ty twe konie zło- 
tem szacujesz?* Łys. 26. »Sza- 
cujcie sie, panowie drużyna, da- 
rujcie... pani młodej na cepcycek* 
Sand. 68. Toż Wisła IX, 246. 

"Szacunek = pieniądze: >Pytajo 
sie, mas-li trzos, a kiedy mas 
jaki sacunek, będzies mijił pewny 
frasunek* Kęlrz. 89. 

Szać »a. ruoior, polka = nazwa 
tańca, z niom. Schottisch* Pozn. 
V, IX. II »Szać* p. Szadź. 

S z a d a w y: »Sadawy = o maści by- 
dlęcia, pośredniej pomiędzy czarną 



a gniadą* Spr. V, 411. W temże 
zn. Wisła V, 922. Por. Szady. 

Szadocha = » krowa płowa* Pr. 
fil. IV, 253. 

Szadola = > człowiek z włosami 
rozczochranemi* Pobł. 96. 

Szadomorz = » szron* Hilf. 183. 

Szadula = » nazwa krowy* Wisła 
IX, 1 30. > Sadula = nazwa krowy 
maści szadej* Pr. fil.V, 874. » 'Sa- 
dula' = krowa brunatna albo 
ciemno-siwa* Krak. 1, 177. W tem- 
że znacz. > Sadula* Wisła VII, 
387; ib. V, 923; ib. VIII, 812. 
• Sadala czarna, biała pod brzu- 
chem* (o krowie) Krak. I, 178. 
» Sadula z-płowa sada podpalała* 
(o krowie) ib. Por. Sadocha. 

Szady = » szary* Hilf. 183. Toż 
Derd. 137. » Szady = płowy, si- 
wy* Pr. fil. IV, 253. »Sady = 
płowy (o koniu)* ib. III, 307. 
» Sady = cisawy z bijiłem (o sierści 
u bydła)* Spr. V, 142. >Sady = 
popielaty np. wół sady* Pleszcz. 
42. »Koloru szarego, sad ego (o grzy- 
bach)* Wisła VI, 678. >Sady 
groch* Zb. XIV, 26. »Szady wół* 
Lub. II, 37. »Sadv wół* Wisła V, 
922. Toż ib.VI, 202; ib. VII, 336 
i 337. Kozł. 273 Pozn. II. 181. 
Zb. I, 132. Zb. IV, 152. Maz. II, 
187 i 238. Kieł II, 168. Krak. 

I 178. Fed. 212. Łęcz. 149. 
>Szada = stalowo popielata (kro- 
wa)* Wisła IV, 691. W temże zn. 
»Sada* Rad. I, 67. Zb. XIV, 27. 

I I » Szada = mająca ciemną płeć * 
Parcz. II >Sady* w zagadce: »Cer- 
wonv ciołecek sadą górkę lizę. 
Ogień* Zb. 1, 132. || »Szady = 
kosmaty* Hilf. 183. » Szady = 
najeżony* Derd. 137. »Szady = 
rozczochrany* Pobł. 96. 

Szadzenie = > wymawianie sz 
zam. s« Wisła V, 748. » Szadze- 
nie knry bez płot = mówienie 
|)0 pańsku, mówienie 'z litery'. 



280 



Szadzić — Szakal 



t. j. językiem książkowym, wyma- 
wianie sz, cz, ż zam. s, c, z« Pr. 
fil. IV, 253. 
Szadzić: » Szadz fc = czochrać : 
poszadz^ł sobie włosf-* PobJ. 96. 
II » Szadzić a. czadzić = wyma- 
wiać sz zam. s np. casz< Powsz. 

Szadź: >Szadz = 1, sadza 2, szron « 
PoW. 96. >Sadź = szron, para 
powietrzna, skrystalizowana zimą 
na drzewach. Pr. fil. IV, 872. 
Toż Osip. Pleszcz. 42. >Sadź a. 
osadź* Rozpr. XVII, 59. » Szadź* 
Mil. Chehn. II, 243. .Szać 2 pp. 
szacie Ust. z Litwy. 

Szafa: »Sofa« Lis. »Szłafa« Maz. 
III, 41. » Szafa = półki na ławie 
stojące* Lub. I, 61. || »Szafa = 
jakieś naczynie na twaróg, które 
się wiesza, żeby serwatka wycie- 
kła; górals.* Enc. R. II, 82Ó. 

Szafarnia = » spod ni a część szafy, 
pudło, skrzynia z drzwiczkami; 
służy do przechowywania zapasów 
żywności* Lub. I, 61. » Szafarnia 
= skrzynia na mąkę, kaszę* 
Was. 36. W temże zn. •Szafar- 
nia* Wisła VI, 429. »Safarnid* 
Rozpr. XI, 188. »Safarnia = 
skrzynia z przegrodami, lub szafa 
z wielkiemi szufladami na krupy, 
mąki, poślad, zboże, w sieni, spi- 
żarni lub lamusie stawiana* Pr. 
fil. IV, 872. Toż Spr. IV, 312. 
»Safarnia = skrzynia na zboże* 
Rozpr. IX, 213. || >Szafarnia = 
mieszkanie szafarza, zrobione na 
przedniej części wiciny* Wisła 
II, 256. 

SzafarowY = do szafarza nale- 
żącv: »Szafarową Magdalenkę za- 
bił*' Rog. nO 117. 

Szafarz = »[)isarz kupiecki na 
wici nie* Wisła II, 256. || » Sza- 
farz*: >Gospodarze śliczni, piękni, 
jak szafarze < Połiij. 203. 

Szafarzy = do szafarza należący: 



>Ku szafarzej cerze... chodził* Rog*. 
nO 117. 

Szafel: »Siafel a. safel = naczynie 
klepkowe z dwoma uchami* Pr. 
fil. IV, 873. W temże znacz. . Sa- 
fel « Maz. III, 43. »Krew zebrali 
do saflów* Zb. Vn, 42. 

Szafirka = » elegantka, iron.* Ust. 
z Litwy. 

Szafir z = szafarz: ^W siódmym 
roku chwestarza robią szafirzem* 
Pozn. VI, 226. 

Szafliczek= » naczynie drewniane 
do mleka* Pozn. I, 96. W temże 
znacz. »Szafliczek< Ginc. 10. Wisła 
VI, 855. »Siaflicek* Pr. fil. IV, 
873. 

Szaflik »a. wąwerek, cebratka = 
naczynie okrągłe z klepek, nizkie^ 
rodzaj balijki bez ucha, głównie 
do pomyj, do zmywania statków* 
J. Łoś. » Szaflik = flitka* Kuj. 
I, 86. W temże znacz. » Szaflik* 
Kozł. 370. Pozn. I, 96. Wisła VI, 
429. Kolb. 384. Zb. II, 218. MiL 
>Saflik a. safel* Maz. III, 43. »Sia- 
flik* Spr.V, 121. Pr. fih IV, 873. 
• Szeflik* Kuj. II, 279. || •Sza- 
flik a. szeflik = narzędzia u sze- 
wca* Zb. I, 24. 

Szafować = » wybierać ryby z nie- 
wodu* Pozn. III, 137. 

S z a f r a n i c a = zap. szafran : » Do 
placków z serem zjuniast jaj do- 
dają szafranicę* Zb. X, 198. 

Szafran ik: »Safranik = kramarz 
wędrowny* Spr. V, 411. Toż 
Wrześ. 22 (zap. zam. Szafran- 
nik K.). 

Szaga p. Saga. 

Szajce p. Szaniec. 

Szajdy p. Sajdy, Sządy. 

Szajn =; »złoty« O. »Ośm i pół 
szajnych = około 13 złotych; 
górals.* Tyg. ii. 1, XII, 58. 

Szak = 5 wszak* Zb. I, 28. Rozpr. 
XII, 72. 

Szakal >a. szakalik = szczapa nie- 



Szakaryla — Szalamąje 



281 



wielka, kawałek poszczepanego na 
drobno polana « O. (por. lit. szaka, 
szakele K.). 

Szakaryla p. Kaskarylla. 

Szakłak = >żościel, Rhamnus ca- 
thartica« Roczn. 238. W temże 
znacz. >Sakłak€ Zb. VIII, 258. 
»SzatIach« Hilf. 78. .^Sadłaki' 
czyli *saklaki' == sukienne (czapki) 
o ośmia rogach z obszyciem ba- 
raniem (staropolskie)* Krak. I, 
128. 

Szakłakowy: > Sakłako we drzewo « 
Zb. III, 31. »Sakłakowe buty, ol- 
sowe kapcie « Maz. II, 234. 

Szakłat = » gęstwina: ptaszek sie 
chowa w szakłacie* Pr. fil. V, 
898. 

Szalamon p. Solomon. 

Szalaty = szalony?: > Chcesz ty 
ładnom żonkę mieć, do Krakowa 
po niom jedź. Je takń szalata, 
prawą nóżko zamiata < Rozpr. III, 
376. Por. Sałaty. 

Szalbierz: »Siajbierz« Święt. 

Szalej: >Salej, sialej, sialeniec = 
blekot, rośl.« Pr. Gl. IV, 872. 
W temże znacz. »Szaleń< ib. V, 
898. 

Szaleniec = > roślina lecznicza, 
shiżąca do przeczyszczania żo- 
łądka* Pr. ril.V, 898. » Szaleniec 
od bólu zębów* Wisła VIII, 138. 
> Sialeniec = szalej, blekot* Pr. fil. 
IV, 872. W temże zn. ^Szalińc* 
Pobł. 97. 

Szalenka: »Salenka = perkalowa 
chusteczka na głowę* Rozpr. X, 
300. 

Szaleń p. Szalej. 

Szal er z == » może szalbierz, a może 
od szaleć?: tobie Jasiu, salćrzu 
dałem w alkierzu* Pr. fil. V, 898. 

Szal i ć = » łudzić, wabić* Pobł. 96. 

S z a 1 i n o w y : » Szalinowa chustka = 
rodzaj chustki do zawiązywania 
głowy* Pr. fil. IV, 253. '»Szali- 
nowy= cienki: szalinowe chustki 



= letnie, cienkie chustki* ib. V, 
157. 'Szalinowa chustka = ka- 
szmirowa chustka* ib. 898. 'Sza- 
linowa chustka = wełniana* Rad. 
I, 55. 

Szalinówka = chustka wełniana* 
Rad. I, 162. 

Szaiińc p. Szaleniec. 

Szalipłachta -= > szaławiła* Hue 
234. 

Szalka = » filiżanka* Tyg. ii. 2, 
V, n® 110. 'Szalka = naczynie 
na wapno, około 1 litra* Ust. 
z Jaworza. || » Szalki = szelki* 
Zb. I, 24. 

Szalmbrat = » wałeczek w war- 
sztacie tkackim do ściskania nici* 
Lub. I, 90. 

Szalony: 1 pp. 1. mn. r. m. »Sza- 
loni* Pozn. I, 189. » Szalony = 
wściekły* Czark. || » Szalony* = 
nazwa tańca: »Zagrejże mi sza- 
lonego* Zb. IX, 193. II 'Szalone 
dni = zapusty, ostatki* Gluz. 
447. Toż Zb. V, 151. Maz. 1, 120. 
Mat. Zap. 9. 

Szalwark p. Szarwark. 

Szał = 'Wścieklizna* Pobł. 96. 

Szała?: 'Żdzar mi chlćb kiernoz, 
a ja go też za szały, oddaj mi sa 
kawały* Pozn. V, 140 (zamiast: 
za gały? KX 

Szałaban: » Uciąć szałabana = 
upić się, podpić sobie* Ust. z Li- 
twy. 

Szałach- małach = » szach - 
mach* Pr. fil. IV, 252. 

Szała m aj = 'jakiś taniec nieznany. 
Wyraz ten znany jest jedynie 
z przymówiska: Jak ja tobie dam 
batem, to ty szalamaja zataiiczysz. 
Jak ci dam zalewanie (cięgi), za- 
tańczysz ty szałamaja* Osip. 

Szałamaja p. Bałaban. 

Szała maje = skrzypce : ' Szała- 
majów czyli skrzypiec* Pozn. II, 
113. 'Będą tam grały szałamaje, 
skrzypki* ib. 271. Podobnie ib. 



282 



Szalamajka — Szanować 



284f. Kuj. I, 264. Pozn. I, 206; 
ib. V, 201. W lemże znacz. »Sza- 
}omaje« Kaj. I, 283. >Sza}ameje« 
ib. 313. >Szołomaje< ib. 264. 
Wisia VIII, 488. .Sałamany: 
»W kotiy bito, w sałamany gra- 
no* Rad' II, 2. 

Szalaraajka: » Pomiędzy drzewami 
pobrzękiwała drumla, szułamajka 
i dzwonił bębenek « Śnieżko -Za- 
polska. 

Szała manić = zap. tumanić, oszu- 
kiwać. Por. Szałamon. 

Szałamechum = > pozdrowienie 
żydowskie (z tureckiego: salem 
aleikum)« Ust. z Litwy. 

S załam on = »ten co szałamoni« 
PoW. 96. 

Szałapiny = »hebiowiny« Pr. fil. 
V, 898. 

Szałaput = > roztrzepaniec* Osip. 

Szałas = » domek pasterski i w o- 
góle wszelki budynek mieszkalny 
w górach* Wrześ. 22. W teraże 
znacz. » Szałas* Stęcz. Tatry 76. 
Goszcz. Tatry 1 30. Kłosy XV, 324. 
> Szałas a. sałas* Rozpr. X, 220. 
Wrześ. T. 37. » Sałas* Rozpr. 
XVII, 13 i 88. »Sałaszc Wisła 
VIII, 68. Wędr. XXVI, 86. Aten. 
1877, II, 661. »Sałas = ogro- 
dzenie na polanie dla owiec* Cer, 
• Sałasz = hala* (!) Hoff 42. Zdr. 
»Sałaszek* Zb. IX, 198. Por. 
Bacówka. || > Sałas* = pa- 
łasz?: »Cemze ci zrąbali, mój Se- 
werysiu? Sałasem, pałasem, moja 
Marysiu* Kieł. I, 185. 

Szałaśnik: » Sałasznik = rządca 
sałaszu* Aten. 1877, II, 116. || 
»Sałaśnik a. gazda sała.śny = 
ptak Ruticilla tithys* Spr.V,'356. 
Toż ib. 411. W tomże zn. »Śli- 
niogórz a. sałaśnik* ib. 416. 

Szałaśny: » Gazda szałasny = ro- 
dzaj ptaka* Wrześ. 8. » Gazda sa- 
laśny a. sałaśnik = ptak Ruticilla 
tithys* Spr. V, 356. 



Szałat p. Sałata. 

Szałata = >ziarnopłon wiosenny, 

Ficaria ranunculoides* Chełm. U, 

198. 
Szałek = > główka kapusty nie- 

sformowana, sam głąb* Kuj. II, 

277. W temże zn. »Szałki* Pr. 

fil. V, 898. II » Szałek = stara 

panna, nazwa wzgardliwa* Parcz. 

Por. Sałka. 
Szałota p. Sałata. 
Szałtonos = » pierożek gryczany 

serem nadziany, na Litwie* O. 

W temże znacz. *Szałtanos* Juc. 

218. 
Szółtys p. Sołtys. 
Szałtysów p. Sołtysów. 
Szałwja: »Sałwija a. sołowija = 

szałwja, używana jako lekarstwo 

na kaszel i ból gardła* Pr. fil. IV, 

872. .Sołowija* Wisła III, 90; 

ib. VI, 916. 
Szamb erony p. Sankloty. 
S z a m p a n o w y « szampaiiski: » Win- 
ko szampanowe* Zb. II, 39. 
Szandar = .żandarm* Rog. n® 48. 

W teraże zn. »Siandar* Spr. IV, 

30. .Szandara* Pr. fil. V, 898. 

»Siandara* ib. 877. 
Szandra = >rośl. Mentha* 

XIII, 182. 
Szandy p. Sządy. 
Szanek = .konewka* Pr. fil. 

253. .Szanek = miara ^4 

czki* Ust. z Pińska. 
Szaniec: .Szajce = szańce* 

fil. III, 499. Toż ib. IV, 253. 

.Szaniec a. feslunek = więzienie 

kryminalne* Osip. 
Sza nobli wy = .ten, który umie 

szanować* Zb. I, 53. Toż Udz. 

II > Sanobl i wy = oszczędny* Spr. 

V, 412. Por. Szanowliwy. 
Szanować: . Szanec = szanować, 

szaneję = szanuję* Hilf. 183. || 

.Sanować = oszczędzać* Spr. V, 

412 .Ale jej trza szanować* 

Kai. 160. II .Szanować = objąć 



Zb. 



IV, 
be- 

Pr. 



Szanowiiwy — Szargać 



288 



za szyję, ściskać, calo^^'ać: usza- 
nuj mamę (do dziecka); cyś ty 
widziała, zęby ja Jaśka sanowała? 
(ściskała) < Udz. W temże znacz. 

• Szanować* Zb. XIV, 50. Zb. 
XV, 61, 156, 157, 161, 169, 
171. II » Sanować sie = kochać 
się« Rozpr. XX, 434. 

Szanowiiwy: » Sano wli wy = sza- 
nujący « Święt. por. Szanobliwy. 

Szanownieńki = szanowny, miły 
(Białoruś): >Ałeż wyglądasz sza- 
nownieńki, dalibóg, o lat 20 młod- 
szy* Ostoja. 

Szanowność = oszczędność ? : 
> W szanowność panno młoda trza 
ci sie sposobić, abyś sobie mo^rła 
męża na miłość zarobić* Zb. XIV, 
117. 

Szanta >a. szaiita, szainta. sajŁa = 
rośl. Marrubium vulgare< Zb. VI, 
272. > Santa = roj^l. Nepeła ca- 
laria* Spr. V, 412. » Szanta = 
mięta* list. z Litwy. >Suiita* Pr. 
fil. V, 895. 

Szanujący = szanowny: >Do tych 
ućciwych, saiuijących ojców i go- 
spodarzy* Kai 132. 

Szapon >a. szłapon = sieć kształtu 
worka na kiju do zastawiania na 
ryby* Pobł. 158. W temże znacz. 

• Szapón, u niem<*ów kurońskich 
Schraphamen* Wisła III, 747. 

Szar = »szorejr, rzęd, pasmo: stoi 
5 sarów snopów na polu; dach 
pobity gontami we trzy szary, tak 
że jeden szar zachodzi na drnjri* 
Krak. IV, 322. »Sar = szereg 
tarcic albo gontów na dachu* 
Spr. V, 412. »Sar = rząd jron- 
tów na dachu lub słomy w strze- 
sze* Święt. II >Sar = budka 
w dachu na froncie domu z drzwia- 
mi na zewnątrz* ib. 35. || >Szar« 
p. Szur. 

Szarabara: »Szarahara w l)ej4)eu 
bije, hsa pala wvskakujo« Zb. VI, 
137. 



Szaracz?: >Zaprzągajcie śtyry ko- 
nie, piąte sarace (karocę?)* Maz. 
III 243. 

Szaraczek = » gatunek gleby (z ka- 
lendarza Jaworskiego)' Spr. V, 
370. Por. Szaraczka. 

Szaraczka = gatunek gleby : »Le- 
psza ziemia popielata, szaraczka 
zwana* Kuj. I, 24. 

Szara myszka = *oszukaiistwo, 
omamienie. Są ludzie, co z żół- 
tych liści umieją robić żywe .szare 
myszy; ci zwykle dopuszczają się 
oszustwa* Petr. 

Ssaranca = » szarańcza* Hilf. 183. 

Szaraniec = >szarv kwiat* Zb. 
VI, 120. »Saraniec = kwiat zda- 
wna upowszechniony w ogródkach 
ludu wiejskiego nad Narwią* Pr. 
fil. IV, 872. 

Szarawanik = » szlafroczek ko- 
biecy* Zacharjasiewicz Opinja pa- 
rafjalna (por. ros. .<arafan). 

Szara w arki =: » spodnie, z tur. 
szalwar* Roczn. 239. 

Szarawy p. S a n k 1 o t y. 

Szarawiła = szaławiła: » Ożenił 
się szarawiła, p«>jiił żonkę łup cup* 
Zb. VI, 132. 

Szarczysko= » stara chusta szara: 
\Vzięna.ś szarczysko, nićmeś się 
okryła* Kuj. II, 13. 

Szarek = > nazwa psa* Zb. IV, 
187 i 200. 

Szarf »a. szarfisto = dzielnie, śmia- 
ło, ostro, zgrabnie, niem. scharf* 
Zb. I, 53. > Szarf gafean, trzvmej 
sie łaty* Zb. XIV, 37. 

Szarfa: »Siarfa = szalik* Pr. fil. 
IV, 247. 

Szarfus = » niem. Kratzfuss « Mrong. 
456. 

Szargać: > Szargać, szargaję = bru- 
dzić, brudzę* Hilf 183. >Sargać 
sie = chodzić po Wocio, chla- 
pać się* Rozpr. X, 300. »Kot 
szarawary poszargał = zając zmo- 
czył skoki po rosie* Pr. fil. V, 



284 



Szarga — Szarwark 



898. II »Szorgać się = szurgać 
się, smykać, przesunąć się szybko 
np. o kunie, wiewiórce* Krak. 
IV, 323. II »Sargać« = sarkać? 
>Jak jo roztrzepała, to na mie 
sargała, jak ci my jo susy, targa 
mie za usy« Rozpr. VIII, 167. 

Szarga = szaruga, deszcz: »Ocl św. 
Medarda 40 dni szarga. W dzień 
Św. Medarda szarga na 40 dni 
pogodę potarga* Zb. VI, 172. 
»Sarga= śnieżyca* lldz. || >Sar- 
ga = dziewka, pogard!.* Rozpr. 
X, 300. »Sarga a. sargula = 1, 
włóczęga 2, kobieta zapuszczona 
w ubraniu, plucha* Święt. >Sar- 
ga* p. Szargus. 

Szargalanka: » Sargalank a = ubra- 
na modnie, w długą suknię* Jastrz. 
Por. Szarganka. 

Szargan = > licho, kaduk; może 
to jakiś bożek z mitologji sło- 
wiańskiej* Li>t Cinciały. »Niech 
to piekło (kaduk, grzech, szargan, 
czerl) weźnie* Ginc. 25. » Szar- 
gan = smok, moraws. szarkan 
= smok, węg. sarkany = smok* 
Rozpr. XVII, 25. 

Szarganica = »słai a podarta gu- 
nia* Rozpr. III, 376. W temże 
znacz. >Sarganica* Zb. XII, 171. 

Szarganiec »a. szargula = szar- 
gacz, flejtuch, brudas* Zb. I, 24. 

Szarganka: > Siarganka a. siarga- 
lanka = obszargana, obszarpjina* 
Sand. 265. 

Szargula = kobieta nieporządna, 
plucha: »Mazeskie szargulo po- 
przepijały koszule* Łęcz. 188. 
W temże znacz. Kozł. 126. Święt. 
220 i 303. Por. Szarga. 

Szargus: »Sargus a sarga = ob- 
dartus* Rozpr. X, 300. 

Sz ar lach = »szellak, niem. Schel- 
lack* Ust. z Litwy. 

Szarłooki >a. świdrowaty = ze- 

m 

zowaty* Spr. V, 412. »Sarłooki 
= zezowaty* Rozpr. XVII, 59. 



Szarodny= » szkaradny < Hilf. 1 83. 

Szarońdziec = »zając: na sza- 
rońdca szpilkowanego* (zaprosze- 
nie) Maz. I, 277. 

Szarować = » szorować* Ust. z Li- 
twy. W temże znacz. »Szerować« 
(konie = czyścić) Zb. IX, 264. 
II > Szarować = spulchniać zie- 
mię sapą t. j. motyką np. pod 
buraki* Ust. z Ukrainy. W temże 
znacz Roczn. 239. 

Szaroziem= >gatunek gleby (z ka- 
lendarza Jaworskiego)* Spr. IV, 
370. 

Szarówka: > Sarówka = tarcica 
do pokrycia dachu* Spr. V, 412. 
II » Szarówka = szara godzina* 
Pr. fil. V, 899. 

Szarpaczka: *Sarpacka = bójka^ 
bijatyka* Rozpr. XXVI, 393. 

Szarpać = »biec szybko* Ust. 
z Litwy. 

Szarpjony = » rodzaj kartofli bia- 
łych, które po ugotowaniu żółkną* 
Ust. z Jaworza. 

Szarpnąć: >Sarpło = szarpnęło* 
Rozpr. IX, 274. 

Szarsza = » szarża* Rozpr. XIU 
35. 

S z a r u 1 a = » nazwa krowy c Rozpr. 
XII, 76. 

Szaruźnia p. Podszurk, Po- 
rządkami a. 

Szarużyć: »Dziś szaruży = jest 
niepogoda* Pr. fiL V, 899. 

Szarwa »czy też szarwy blp. = 
wóz prosty* Ust. z Litwy. Może 
w temże znacz. »Sarwary*: »0j 
i zaprzęgaj sarwary (kochanek), 
oj i te wronę koniki* Pozn. III, 
59 (kochanek — dopisek Kolberga). 

Szarwark: »Szalwark* Lub. II, 
213. »Sialvvark* Pr. fil. V, 877. 
Kud. II »Sśrwark = daremna fi- 
zyczna praca* Rozpr. XX, 434. 
II »Sarwak = hałas, niepokój* 
Rozpr. X, 300. Toż ib. XVII, 59. 
Wrześ. 20. 



Szarwary — Szatan i ec 



285 



Szarwary, Sarwary p. Szarwa. 

Szary: > Marzec u myśliwych jest 
miesiącem szarego polowania* Tyg. 
ii. 1, XIII, 241. 

Szarynnik =: > bagno, staremi 
mchami pokryte* Zb. IX, 244. 
»Szarzynnik = jałowy grunt po- 
rosły szarzyzną* O. W temże zn. 

• Szarynnik* Ust. z Lidy. 
Szarża = szara odzież: >Nie po- 
winieneś ty w purpurze chodzić, 
jeno w szarzy, jak nasi starzy; 
dobi-ze oni robili, że w szarzy 
chodzili* Kuj. I, 227. 

Szarzyna = trawa, Bliźniczka po- 
spolita* O. 

Szarzynnik p. Szarynnik. 

Szaseja = » szosa, droga bita* 
Krasn. 309. Zap. w temże znacz. 
>Szasieja« Bisk. 16. >Szasieja< 
ib. 47. »Szaseją jechał* Derd. 14. 

Szaser: »Sasier* Łęcz. 141. 

Szasieja p. Szaseja. 

Sza snąć: »Siasnąć = uderzyć* 
Spr. IV, 30. »Siaśnie przez pysk 
chabinkom* Zb. V, 245. »Siasnąn 
sablom* Zb. VII, 19. »W zęby 
siastnies* Chełch. I, 222. »Sza- 
śniesz tą różczką* Pozn.VI, 235. 

• Szastnąć ^ machnąć np. ba- 
tem* Mil. II »Szasnąć* = wy- 
skoczyć : » Szastła przez okno (wy- 
skoczyła)* Zb. II, 12. 

Szast! = »Baba siast, zazćna garz* 
(zżęła garść zboża) Zb. V, 247. 
»0n byka szast bez tył* (różdżką) 
Pozn. VI, 235. »Szas bez tyłek* 
ib. 236. »Siastu, siaslu po świe- 
tnicy* Zb. XII, 153. »Szaslu, 
szastu poświetniki* ib. 169. >Sa- 
stu, sastu po ty ziemi* ib. 197. 
»0j siasta, siasta, dziewcynaz mia- 
stii, daj się namówić, będzies nie- 
wiasta* Maz. III, 113. Toż Kozł. 
279. II » Szast komu.ś sprawić = 
sprawić komuś łaźnię: sprawię ja 
ci szast* Kolb. rękop. 

Szastać = » rozrzucać na wszystkie 



strony* Rozpr. XII, 101. » Sza- 
stać = trwonić pieniądze* Osip. 
II » Szastać* = zap. uderzać, bić: 
•Na... grobie trzy latorośl rośnie; 
urwij se jednego, siastaj se po 
grobie, to ci sie matusia obezwie 
do ciebie* Rozpr. VIII, 166. || 

• Szastać = być niecierpliwym, 
nie kończyć jednego, brać się do 
czego innego* Hilf. 183. || > Szastać 
się == uwijać się niepotrzebnie* 
Osip. II » Szastać a. siastać = 
mówić z waszecia w przeciwsta- 
wieniu do mazurzenia: pod Kra- 
snym stawem szastają* Pr. fil. rV, 
253 

Szastak = » człowiek szastający 

t. j. wymawiający sz, cz, ż* Pr. 

fil. IV, 253. 
Szastnąć p. Szasnąć. 
Szaszedron = » rodzaj tkaniny 

wełnianej* Pozn. II, 334. 
Szaszor = » rozruch, zgiełk, niem. 

Getiimmel* Mrong. 345. 
Szaszorować = »niem. Schwiir- 

men* Mrong. 677. 
Szaszynap Sasyna. 
Szata: » Szaty = suknie, odzież* 

Parcz. W temże znacz. » Szaty* 

Zb. IX, 182. Rozpr. XII. 102. 

Ust. z Jaworza. »Szatf « Hilf. 97. 

• Szat a. szata* ib. 183. •Saty* 
Zb. XIV, 244. •Szaty a. śróty* 
Hoff 42. » Szumne szaty* = bo- 
gata odzież Prz. ludu r. 1891, 
100. II »Sata = czterograniasta 
chustka z omiesnego płótna, w któ- 
rą się ser kładzie, a żętyca ocieka 
z niej do gielety* Spr. V, 412. 
»Sata = płótno do wyciskania 
sera* Stęcz. Tatry 76. 

Szatan = »szatny: służył Jasio 
u pana za wielkiego szatana (sza- 
tnego)* Pozn. IV, 327. 

Szataniec: » Nie jesteś ty młodzie- 
niec, tvlko z piekła szataniec* 
Wójc. i, 291. Toż Kozł. 261. 
Zb. II, 81. Maz. II, 161. Sień. 



286 



Szateczka — Szczadra 



269. »Ty wróbelcze, ty szalań- 
cze!« Kuj. II, 66. 

Szateczka p. Szatka. 

Szatek = > listek (kapusty)* Mst. 

Szater »a. szatry, sater, satry = 
dach z gałęzi wsparty na kołkach 
dla ochrony bydła na halach* 
Wrześ. 22. W temże znacz. »Siś- 
łer< Rozpr. X, 220. » Szatra* Sab. 
136. »Satra* Spr. V, 412. 

Szatka = »chusleczka« Wisła VI, 
492. » Szatka = chustka; szatka 
do garści = chustka do nosa« 
Rozpr. XII, 101. » Szatka = chu- 
stka* Aten. 1877, II, 630. W tem- 
że znacz. Rog. no 117, 344, 419. 
Rozpr. IX, 304, 308, 339. Zb. 
IX, 191. Wędr. XXVI, 129,135. 
Ust. z Jaworza. Pr. fil. V, 899. 
> Siatek a. siatka* ib. 877. » Sza- 
tka* = chustka?: » Wyrabiają 
sobie z prętów lub szatki rzęcie- 
rze* Zb. I, 111. Zdr. > Szateczka* 
Zb. IX, 200, 232, 235. 

Szatkowy == szatkowany : » Kapu- 
sta szadkowa z mięsem* Maz. III, 
198. 

Szatlach p. Szakłak. 

Szatnica = » komora do chowania 
szal* Pr. fil. V, 899. 

Szatnid = » ważyć , szacować * 
Pobł. 97. 

Szatnie = ozdobnie, pięknie: > Wę- 
gry noszą się szatnie* Krak. III, 
38. 

Szat n y = »czvsto, pięknie odziany* 
Krak. IV, 322. 

Sza tor, Szatora, Szatornik, 
Szatornica, Szatornickip. 
Szot . . . 

Szatra p. Szater. 

S z a t r a ć = » baczyć, pamiętać, przy- 
pominać sobie* Pr. fil. V, 899. 
>Szatrać = pamiętać; nie j^zatram 
= nie pamiętam* l'>t. z Lublina. 

S z a ł r o w a ć = > ł rżeć « Parcz. 

Szat rzyć: >Satrzyć = znać zda- 
Itka: <atrzę truł.'hę c^tać, czes. 



Setfiti* Rozpr. XVII, 59. Toż Spr. 

IV, 30. »Satrzyć = poznać: tak 
sie ogarnoł galanto, ze go ledwie 
satrzyć* Zb. II, 252. || >Satrzeć 
patrzeć* Pr. fil. IV, 245. || ^Sa- 
Irzeć = przypominać sobie* ib. 

V, 157. II »Szetrzyć = baczyć, 
szetrzyć się = strzec się* Rozpr. 
XVII, 64. 

Szawar p. Sołodyca. 

Sządy »a. szuńdy = drążek do 
noszenia cebrów lub wiader; po- 
werek* Krasn. 309. >Szońdv = 
przyrząd do noszenia wiader* Mil. 
»Sądy, sióńdy, siondy, szońdy, 
szondy, sządy = nosidła do wody, 
zakładane na ramiona* Pr. fil. IVy 
245. W temże znacz. » Sządy* 
Zb. II, 162. » Sządy a. szońdyc 
Wisła III, 747. »Szońdy* Kuj.' I, 
86 i 320. Pozn. II, 47. »Szondv« 
ib. I, 85. »Szóńdy« ib. 97. » Szon- 
dy a. szuńdy* Pobł. 142. »Szójń- 
dy* Pozn. III, 132. »Szojnda« 
Zb. VIII, 73. > Sondy* Konopnicka 
Na drodze. »Sądy, szandy* Mrong. 
p. wyr. Pede i Schande. » Siady* 
Zb. X, 201. Parcz. >Siądy, sądy, 
sióńdy, szońdy, szondy, siondy, 
sządy, szajdy, szojnda, suridv« 
Pr. 'fil. V, 877. >Sońdy* Mil. 
> Siudy a. nosidła* J. Łoś. >Suń- 
dy* Spr. IV, 369. || » Szondy* 
= jakiś kwiatek Pozn. II, 47. 

Szątopierz p. Nietoperz. 

Szchanie >a. szchań blp = nosze 
do noszenia wody* Pobł. 97. Por. 
Sządy. 

Szcholc >a. szcholk = rękojeść, 
trzonek np. noża* Hilf. 183. 

Szczać: »Jscać* Rozpr. XII, 33. 
>J.<-zczy* (3 os. 1. p.) List Cin- 
ciały. »Scyć, -^cyj* Zb. VIII, 305. 
>ScVć* Cherch.'ll, 13. 

Szczadra = > mały odłamek przy 
rąbaniu drzewa* Pr. fil. V. 899. 
>Soadra a. zadra = trzaska od- 
czepiona* ib. IV, 872. >Scadra 



Szczajbdna — Szczed 



287 



= szczypa, drzazga* Spr. IV, 30. 
II »Scadry = włókna* Pr. fil. IV, 
245. 

Szczajbdna = >szczelina, szpara 
(między belkami, deskami)* Udz. 
W tamże znacz. >Szczajbona« Zb. 
XIV, 11. 

S z c z a k i : » Scaki = wyrastające 
piórka ptaszków* Święt. || »Szczń- 
ki = uryna* Zb. I, 24 i 53. 

Szczakier, >szczakra = chłopiec 
krnąbrny* Po W. 97. 

Szczakowaó się: >Scakowaó sie 
= pierzyć się, piórkować się* 
Święt. 

Szczakra p. Szczakier. 

Szczalba = > szczęka, szczebla* 
(szczebel?) HofT 41. 

Szczałba = > odłam przywiększy 
drzewa lub kamienia* Pobł. 97. 
»Strzałba = nazwa skały; scałby 
nazwa pola* Wisła II, 153. 

Szczapa = > gruba część rozłupa- 
nego drzewa* Pr. fil. V, 899. 
> Szczapa = długi a cienki ka- 
wał drzewa odrąbanego* Mil. Por. 
Szczepa. 

Szczapać się: >Szczapac sę = 
zaszargać się* Pobł. 97. Por. 
Ciapać. 

Szczap ić »a. scapić = porwać* 
Krasn. 308. »Szczapić = uchwy- 
cić* Mil. Toż Parcz. W temże zn. 
»Szczapić a. szczopić* Kuj. II, 
276. »Scdpić* Pr. fil. IV, 246. 
>Scopić« ib. III, 311. »Zcapić« 
Fed. 413. 

Ssczarnpiny = > skorupy od jaj* 
Parcz. 

Szczaw: > Szczaw koński a. koby- 
lak =Rumex obtusifolius « Pleszcz. 
1 1 8. W temże znacz. » Szczaw ko- 
byli* Lub. II, 161. Por. Szczawa. 

Szczawa = »szczaw€ Pobł. 97. || 
• Szczawa := w języku górali koło 
Szczawnicy każda woda mineralna 
kwaśna* Tvg. ii. X. 243. Czas 
1885 nO 176. Arch. I, 429. 



Szczawica = jakaś roślina Wisła 
VIII, 142. 

Szczawka >a. moczydło = częste 
oddawanie uryny u koni lub by- 
dła* Pr. fil. V, 899. 

Szczawręga = »chudy koń, hetka, 
szkapa; także *sztabręga'* Pr. fil. 
IV, 253. 

Szcz3drzyć p. Szczędzić. 

Szczątek: »Będą nasi rodzice pro- 
sić, jak od szczątku (początku), 
tak do szczątku* Zb. IX, 51. 

Szczątka = szczątek, ślad: »Dla 
odszukania szczątek miasta* Ty- 
szkiewicz Wilja i jej brzegi 17. 
»Z drobnych szczątek* ib. 18. 

Szcze = •jeszcze* Zb. I, 76. 

Szczeble >a. miecze u wozu* Kuj. 
II, 277. »Szczeble (zap. w dra- 
bince) u wozu* Spr. IV, 333. || 
• Szczebel = 1, łodyga 2, trzo- 
nek, rękojeść np. łyżki* Hilf. 183. 

Szczebiotać: >Kacki namnie sce- 
blotały* Łęcz. 201. 

Szczebrzuszyć = » słowo pocho- 
dne od: szczebrzuch; uściebrzusy 
= źle zrobi, niedbale* Rozpr. 
XVII, 68. 

Szczeciarz: »Sceciarz = brodacz, 
mający ostrą brodę; chłystek* 
Święt. 

Szczecina = >igly sosnowe* Pr. 
fil. V, 899. H •Scecina= broda 
ostra, grubowłosista, szczeciasta* 
Święt. II •Szczecina = świnie* 
Lub. I, 82. 

Szczecinka = oddzielny włos 
w szczotce : •Rzucił szczotkę... 
i z każdej szczecinki powstało 
drzewo* Zb. XI, 291. 

Szczeć = > szczotka druciana do 
czesania lnu* Krak. I, 182. Toż 
Zb. X, 209. Nadm. 96. W temże 
znacz. »Sceć* Spr. V, 397 p. w. 
Półgarstek. »Sczec = paździory* 
Nadm. 115 (zap. w znaczeniu 
szczotki od lnu). 



288 



Szczedł — Szczerbacz 



SzczedJ = wzszedł: » Słońce scze- 
śło, miesiąc sczed« Zb. I, 5. 

Szczególenny = » szczególny, je- 
dyny, jeden* Kolb. rękop. 

Szczegułc == »udziaJ, oddzielny 
kawałek czegoś « Hilf. 183. 

Szczekacz = >gal. rośliny* Zb. 

VII, 311. W teniże znacz. Święt. 
608. 

Szczekaczek = piesek: >Dałamy 
psiaczka, małego szczekaczka« 
Kuj. I, 162. 

Szczekać = > kłamać, łgać« Hem- 
pel. II » Szczekać = wydawać 
głos, o orle« Prz. ludu VI, 126. 

Szczekot = » osoba pyskata, krzy- 
kliwa* Pobł. 97. 

Szczekować: » Szczekowac =^ 
szczekać* Hilf. 183. » Pies na mnie 
szczekował* Rog. n® 533. 

S ze ze I = »uryna« Petr. || »Szczel 
= moczący pod siebie we śnie* 
Czark. 

Szczelena p. Szczeżuja. 

Szczelina: »Scelina a. scypa = 
kawałek drewna, urąbanego z saj- 
ty* Spr. V, 412. »Scelina a. scypa 
= trzaska* Rozpr. X, 300. Toż 
Wrześ. 20. Spr. IV, 349. Święt. 

• Zapaliłek scelinami* Zb. VII, 24. 
Szczeluba: >Sceluba a. sparuga 

= szpara* Czark. » Szczeluba = 
szpara, szczelina* Pr. fil. IV, 253. 

Szczenić się: >Scynić sie := wy- 
dawać płód, o suce* Rozpr. XX, 
434. 

Szczeniec: »Moc a. szczenc = 
mocz, uryna* Hilf. 172. 

Szczeniuk = szczenię, szczeniak 
Bib. Warsz. CXLVI, 1. 

Szczep = zap. rąbane drzewo: 

• Ładują (na tratwy) szczep lub 
gały* Del. 75. || »Szczep* = ?: 
»N:i dworcu od pJtotu do ściany 
albo do scepu z powrósej* Rozpr. 

VIII, 222. II .Szczep = jabłoń: 
to nie gruska ino scep* Udz. 
W temże zn. » Szczyp, szczypek* : 



»Na szczypiu jabka* Krak. IV, 
52. > Jabka na szczypku* ib. 
Szczćpa »a. szczypka = kawałek 
drzewa do pieca, trzaska, drzazga « 
Pr. fil. V, 899. » Drzewo na opał 
rąbie się w .szczepy « Pozn. I, 87. 
Toż ib. II, 52. W temże znacz. 

• Szcćpa, szcćpka* Rozpr. VIII, 
232. >Scepa« Rozpr. VIII, 177. 

• Scćpa* Święt. 714. » Suchy jak 
scepa* ib. 682. W temże znacz. 

• Scypica*: Suchy jak 8cypica< 
ib. »Bo ji córka jak scypica* ib. 
247. »Szczypa* Krak. III, 166. 
Zb. VI, 278. Zb. XIII, 153. .Scy- 
pa* Rozpr. X, 300 p. w. Scelina; 
ib. XX, 434. Zb. XIV, 153. || 
.Szcz^a, zdr. szczypka = 1, 
końce trzech palców połączonych 
z sobą, szczypta: wziąć co w szczy- 
pki 2, szpona, pazura: chto sę 
w jego szcz^pf dostanie, ten je 
zbfty* Pobł. 97. 

Szczep a c = .szczypać* Hilf. 183. 

Szczepanik = .kolędnik* (na św. 
Szczepan) Wisła II, 730. 

Szczepanowanie = .kolędowa- 
nie* Wisła II, 730. 

Szczepek = » młode drzewo owo- 
cowe, zaszczepione* Rozpr. XII, 
102. 

Szczepiąc: . Szczepiąc = rozszcze- 
piać, szczepać* Hilf. 183. 

Szc(z)epidrz = » ten, który szcze- 
pi, felczer, żartobl.* Pr. fil. V, 
899. 

Szczepienie: .Scćpienie (drzew) 
bywa w klin i za skórę* Święt 
24. 

Szczepię = .szczep, sadzonka* 
Zb. II, 252 p. w. Sadzonka. 

Szczepióry = » szczypior * Pr. fil. 
IV, 253. 

Szczepjna: »Scepina :^ polano 
drzewa* Rozpr. X, 300. .Scepiny 
= szczapy* ib IX, 214. .Sce- 
pina = polano* Wrześ. 20. 

Szczerbacz: . Szczyr bacz = szczer- 



Szczerbak — Szczerość 



289 



baty, nie mający zębów c Wrześ. 
22. W temże znacz. »Scyrbśc« 
Spr. IV, 30. Rozpr. X,' 300. 
.Szc^rbdc* ib. VIII, 190. || 
•Szczerbacz = Cirsium rivuiare« 
Pr. fil. V, 157. II >Scyrbńc = 
nóż wyszczerbany* Spr. IV, 30. 

Szczerbak: > Scyrbdk = roślina 
o szorstkich, rąbkowatych liściach* 
Sab. 136. »Sc^rbak = gatunek 
trawy Spr. V, 412. 

Szczerban = » rośl. Ostrożeń trój- 
koszyczkowy, Cirsium rirulare, 
(rus.)< Zb.VI, 244. Por. Szczer- 
bacz. 

Szczerbaty: >Scvrbatv = nie ma- 
jacy zębów* Rozpr. X, 300. Toż 
Spr. IV, 30. II > Dziecko sc^rbate 
t. j. takie, które ma zajęczą war- 
gę* Święt. 600. 

Szczerbosz >a. szczerbulka ^ 
dziecko bez zębów, szczerbate* 
Pr. fil. V, 899. 

Szczerbulka p. Szczerbosz. 

Szczerczeć p. Szczerkać. 

Szczere k: >Na szcerku pola = na 
szczerem polu* Pr. fil. V, 899. 
II >Szczórek, scdrek = piaszczy- 
sta gleba: prawdziwy szozerek 
mazowiecki* Spr. IV, 370. •Wzgó- 
rza, łąki i szczerki* Kuj. I, 41. 

Szczyrk = > drobne kamienie * Pr. 
fil. IV, 287. »Szczerk = 1, ziarno 
najlichsze, poślad 2, drobne ka- 
myczki, piasek gruby, rola szczer- 
kowata* PoW. 97. 

Szczerkać »a. szczerczeć = brzę- 
czeć* Rozpr. XVII, 64. >Scyrkać 
= dzwonić* Udz. >Paniczka klu- 
czykami szczerka* Rog. n^ 422. 

Szczerkawka = >zabawka dla 
dzieci, drewniana lub blaszana 
kulka na drążku, w której są ka- 
myki: to 'szczćrkś' przy porusze- 
niu* (grzechotka) Pr. fil. IV, 287. 

Szczerknąć = > wymówić, wyrzec 
słówko: tylko szczerknie słówko, 
a zaraz dostanie* Krasn. 309. 

Słownik T. V. 



Szczerkowaty = piaszczysty: 
> Grunta szczerkowate* Wisła V, 
733. Por. Szczere k, Szczerk. 

Szczernica p. Prze wodnic a. 

Szczerhy = » szczery, czysty: 
w szczernem polu; szczernv pia- 
sek* Pr. fil. V, 899. Toż Wisła 

III, 89. >Szczemy = istny, czy- 
sty, niepośledni, rzeczywiście taki: 
szczerny wisielec! = istny urwis. 
Szczema pustynia = istna pu- 
stynia. Szczerne piachy = same 
piaski. Szczerne zboże = czyste 
zboże i t. d.« Osip. Toż Kuj. II, 
284. > Ugotuj go w szczernej mie- 
dzi* Kolb 120. W temże znacz. 
• Szczerny*: >Na szczernym pia- 
sku. Chto na tym świecie jest 
szczćrny, to i na tamtym mieć 
będzie wszystkiego poddostatkiem* 
Kuj. I, 150. > Szelążki szczćrne* 
Pozn. II, 245. »Szczćrnem zło- 
tem* Kuj. II, 17. > Szczćrny* Spr. 

IV, 370. >Scerny* Pr. fil. V, 875. 
>W scćrnem polu* Zb. IV, 206 
i 240. »Z tamtej strony młyna 
scerna jarzębina (sama tylko)* 
Połuj. 90. »Szczyrny*: > Sygnet 
szczyrny złoty* Kuj. I, 294. 
»Z serca szczyrnego* ib. 310. 
>Wiśnek ze szczyrnego złota* ib. 
II, 33. »Scyrny = prawdziwa'* 
Fed. 408. »W scyrnem polu* 
Kozł. 35, 57, 133. Toż Krak. II, 
174. >Scyrny a. scyry* Sand. 
265. >Ścerny*: » Niesiemy ru- 
chlankie ze ścernego złota* Kętrz. 
73. » Ścierny* Spr.V, 121. •Czer- 
ny = czysty np. cz^^rne zboże; 
czarny a czarny = zupełny* Hilf. 
162. Toż Pr. fil. III, 374. Ram. 
21. »Cerny*: >W cernem polu* 
Krak. II, 176. || »Scyrny = hoj- 
ny, nieskąpy* Mil. || > Szczerne 
ziele = rośl. dzwonki, Hypericum « 
Krak. III, 129. Por. Szczery. 

Szczerość: >Scyrość*: >Będę na- 
rzekała na swoje scy rości* Kieł. 

19 



290 



Szczenipa — Szczęście 



I, 157. »Scyraość«: >W twoich 
ockach scyrności nie widzę* Fed. 
120. 
Szczerupa »a. czerapa = skora- 
pa« Pr. fil. V, 899. > Szczerupa, 
szczerupka = skorupa, skorupka, 
także pogardl. stara baba< ib. IV, 
253. >Szczerupy = skorupy z roz- 
bitych garnkowe Zb. XIV, 11. 

Szczerupiany >a. czerupiany = 
skorupiany, gliniany: szczerupiana 
dzieżkac Pr. fil. V, 899. 

Szczery = życzliwy: >Błażkowa 
nie była zawsze Janowej szczera* 
Bal. 74. II » Szczery =: hojny, 
nieskąpy* Po W. 97. Toż Święt. 
»Scery — za centem by do Pa- 
ryża polecidN Święt. 681. »Był 
jeden biedny i scdry, kuzdćmu 
daw^ tabaki* Cisz. 228. »Siadaj 
na konia, kiedyś taka scyra* Pauli 
116. II >Scery = prawdziwy, np. 
ma ona seść nici scerych korali* 
Fed. 408. > Pod szczerym niebem * 
Cinc. 16. >Idę za mąż szczerą 
dziewką* Skrzyń. 13. »Ścire po- 
le* Pr. fil. V, 905. »Wszcz^rdm 
polu* Rog. n® 21. >W scyrym 
polu* Zb. VII, 72. » Szczery zbój- 
nik* Zejsz. 148. > Śczyry krusiec 
= ruda srebronośna* Kossowski. 
•Dziada jćno szczere kości* Rog. 
n^ 388. »Szyry* : »WyjrzaJa 
w szyre pole, w szyre pole na 
Podole* Kieł. I, 44. || » Szczery 
= ostry, pracowity, o koniu* Ust. 
z Litwy. II > Szczery*: » Myśmy 
szczerzy bracia, nie mamy pić za 
co* (prawdziwi?) Rog. n® 521. 
> Odprowadź mnie najmilejsza do 
szczerej opoli* Kieł. I, 198. Por. 
Szczerny. 

Szczerzec = > szczere pole, pu- 
stkowie: na szczercu* Pr. fil. V, 
899. 

Szczerzula p. Szczeżula. 

Szczęście = » szczęście* Mil. 



Szczezać = ginąć: >Scezajta< =^ 
gińcie (o urokach) Zb. XIV, 199. 

Szczezla p. Szczeżula. 

Szczeznąć = » zginąć, przepaść: że- 
byś szczez!* Pr. fil.V, 876. Wtem- 
że zn. >Zczeznąć* Krak. IV, 327. 
»Szczeznąć* Roczn. 239. Bar. 8; 
ib. 185. Kam. 188. Lud. I, 178. 
>Bodajeś scezi* Pleszcz. 105. || 
• Scesnóć = umrzeć (pogardl.)* 
Rozpr. VIII, 103. 

Szczeżula: » Szczerzula = płetwa 
u rybyc Krasn. 309. >Szczezule 
= tuska* Zb. II, 11. >Scezula 
= rybia łuska* Mil. W temże zn. 
9 Szczezla a. szczelena* Hilf. 183. 
^ Szczeżfiła = 1 , ość rybia 2, hi- 
ska rybia* PoW. 97. 

Szczędny = » zbierający, składa- 
jący, oszczędny* Zb. I, 24. 

Szczędzić: »Scadrzyć = szczę- 
dzić* Zb. VIII, 254. .Szczędzić 
» skąpić, zbierać* Zb. I, 24. 

Szczęka: »Sceka* Krak. IV, 294. 
>Szczoka* Pr. fil. V, 900. Was. 
232, 234 i 247. >Ścioka* Spr. 
V, 121. >Scoka€ Mil. »Szczoki 
= szczęki, policzki* Osip. »Szczo- 
ka = usta* Ust. z Augustow- 
skiego. 

Szczękacz: » Zagrajze mi kowala... 
scękaea, brzękaca* Rad. II, 112. 

Szczękać = >kłapać zębami, o po- 
jedynku, myśl.* Pr. fil. V, 899. 

Szczękotać == szczękać: >Scęko- 
tałeś zębami* Maz. I, 296. 

Szczepie = » szczeble: wysokie 
koła u sokoła, a u sokolicy szcze- 
pie* Pr. fil. V, 900. 

Szczęsny: »Scęsny wiecór!* =: 
dobry wieczór! Zb. X, 173. 

Szczęście: >Scejście« Rozpr. IX,. 
329. »Szczcsce« Bisk. 38. 2 pp. 
l.mn. »Szczęściów« Rozpr. XII, 52. 
>Przysed na to scęście i dzian- 
dar* (= szczęśliwym przypad- 
kiem) Święt. 429. >Ja nie pijam 
nijak tego smrodu, chyba pod wiel- 



Szczęść Boże — Szczodry 



291 



kiem szczęściem = nie pijam 
wódki, chyba bardzo rzadko* 
Pleszcz. 4r8. 1 1 » Szczęście « = pro- 
gnostyk szczęścia: »Po ubitej ugo- 
dzie sprzedający wyrzuca z kape- 
lusza szczęście t. j. 2 do 4 cen- 
tów, które sprzedający i kupujący 
na połowę biorą* Zb. V, 111. 
• Szczęście = drzewko, mające 
sprowadzić do domu pomyślność* 
Rozpr. XII, 52. || > Szczęście = 
rośl. stare ziele, Erigeron acre< 
Petr. 

Szczęść Boże => pozdrowienie 
np. do żniwiarzy* Wisła III, 89. 
» Ludzie zno przy ty drodze owies; 
podchodzi do nich i powieda: 
Scęść panie Boże I Ludzie odpowie- 
dajo: Panie Boże zapłać* Chełch. 
1,122. » Szczęść Boże!* Mil. »Sceś 
Boże! — Bóg zapłać* Doman. || 
> Szczęść Boże = kaptur kierei, 
zawieszony na plecach, ściągany 
sznureczkami, kształtu księżej cza- 
peczki z uszami* Kuj. I, 64. 

Szczęśliwy: >U Boga szczęśliwy* 
Zb. VI, 263. .Szczynśliwy* iMil. 
»Sceśliwy« Piątk. »Szczestliwy< 
Bisk. >Szcze8tl!wy« Hilf. 144. 

Szczęt = > ostatek, pozostałość cze- 
go. Ze szczętem = zupełnie. Ze 
szczętem a. do szczętu grad zboże 
wy kołatał = zupełnie grad zboże 
wybił* Osip. »Na scęt = do 
szczętu* Pr. fil. IV, 246. 

Szczkawka »a. sckawka = czka- 
wka* Krak. IV, 323. » Sckawka 
a. scykutka = czkawka* Mil. 

Szczkło = > szkło* Mrong. 350. 

Szczoch == > łowiący ryby w łóżku, 
szczący się przez sen* Ust. z Li- 
twy. >Jscoch = moczący pod 
siebie podczas snu, pluch* Święt. 
698. 

Szczodraczarz: » Scodracarz = 
chodzący po szczodrakach* Swięt. 
Por. Szczodro c. 

Szczodraki = » rodzaj ciasta pie- 



czonego na Trzech Króli w kształ- 
cie placuszków* Spr. IV, 339. 
>Scodrak = bułka dla szczo- 
draczarza przeznaczona* Święt. 
> Szczodraki = ciasto pieczone 
w postaci gruszki, utworzonej 
z wałka ciasta zlepionego końca- 
mi; są to szczodraki pieczone* 
Pr. fil. V, 975. >Szczodrak a. ro- 
gal = chleb pszenny w kształcie 
rogatym, pieczony na Trzech Króli* 
Krak. 1,229. > Szczodraki = cia- 
sto weselne, upieczone w różnych 
kształtach, najczęściej w formie 
kolebeczek, kogutków, psów, gęsi, 
wężów* Zb. IV, 115. >Dzień przed 
Nowym rokiem pieką gospodynie 
szczodraki Id nowych leciąt* Zaw. 
Etn. 2. > Szczodraki = placuszki 
pieczone na trzy-Króle* Rozpr. 
XVII, 64. W temże zn. » Szczo- 
draki* Zb. IX, 6. Zb. XIU, 69. 
Maz. III, 72. Rad. I, 90. Chełm. 
1, 120. Wisła VII, 78. Zdr. »Szczo- 
draczki* Zb. IX, 6. Maz. 111,72. 
Zb. XIV, 164. II .Szczodrak = 
chłopiec, chodzący z szopką* Wi- 
sła VI, 477. »To ja ciebie wywią- 
zuję, ej, szczodraczku maluśki* 
Lub. I, 210. >Scodraki« p. Pie- 
czonaki. 

Szczodrować = >chodzić po szczo- 
drakach w Trzy Króle* Pr. fil. IV, 
253. W temże znacz. Wisła V, 
511 (rus.). Chełm. I, 126 (rus.). 

Szczodrówka = » pieśń śpiewana 
przez dzieci, które obchodzą do- 
my w dzień Trzech Króli* Rad. 
I, 90. 

Szczodrucha = >ostatni dzień 
roku : życzą sobie włościanie szczo- 
d ruchy, aby urodzaje w polu i w pa- 
siekach były szczodre* Ust. z Po- 
lesia wołyńskiego. » Szczodrucha 
wieczór szczodry, wieczór przed 
Nowym Rokiem (w Polsce, w Ga- 
licji)* Chełm. I, 120. 

Szczodry = » hojny, nieskąpy ; st. 

19» 



292 



Szczodrze — Szczuka 



wyż. szczerszy = szczodrzej szy« 
Pozn. VI, 192. >Szczodri^ dzień 
= wigilja Trzech Króli < Pr. fil. 
V, 975. » Szczodre dni = dni od 
Nowego Roku do Trzech Króli* 
Rad. I, 90. » Szczodry wieczór = 
wigilja Trzech Króli • PoW. 97. 
Maz. III, 72. Chełm. I, 120. 
W temże znacz. » Szczodry wie- 
czór. Nadm. 75. Zb. XIV, 51. 
Zb. X, 116. Krak. I, 199 i 228. 

Szczodrze: »Za dworakiem będzie 
szczodrze, będzie mi się żyło do- 
brze* Maz. III, 314. ^Tam ci bę- 
dzie bardzo dobrze, wszystko szczo- 
drze* Zb. XIII, 70. 

Szczoka p. Szczęka. 

S ze zon = > przezwisko pogardliwe: 
ty szczonie jakiś! * Usl. z Poznań- 
skiego. 

Szczonder >a. szczondrak = smar- 
kacz* Kuj. II, 277. 

Szczondrak p. Szczonder. 

Szczopić p. Szczapić. 

Szczerszy p. Szczodry. 

Szczot = » szczotka* Wisła IX, 
100. II > Szczot = krosteczka na 
spodniej stronie języka; krowy 
cierpią na szczota* Swięt. 639. 
» Szczot = szczyt * Stęcz. Tatry 86. 
» Szczot = 1, cyplisko turni 2, 
na Litwie rachunek 3, szczoty = 
narzędzie rachunkowe, pomaga- 
jące do rachunku, składające się 
z płaskiej skrzyneczki, w której 
są poniżane kółka na drutach* O. 

Szczotczyna = > nędzna szczo- 
tka* Pr. fil. V, 900. 

Szczoteczki p. Szczotka. 

Szczoteńka = szczoteczka: > Złote 
.szczoteńkę* Wisła VII, 695. >Zło- 
teńką szczoteńkę* ib. IV, 97. 

Szczotka = » pędzel do bielenia 
ścian* Pr. fil. V, 900. || •Szczo- 
tka = rośl. Dipsacus silvestris* 
Krak. III, 128. W temże znacz. 
> Szczotki* Zb. VI, 249. » Szczo- 
teczki N. Pannv* ib. 202. 



Szczoty na = liście, igły: » Djebdł 
gwiznąn, to jaz scotyna z drz^w 
uobleciała* Zb. V, 240. 

Szczowci (? w jęz. literackim pol- 
skim byłoby szczowki) = jasno- 
włosy. Hilf. 183. 

Szczódróc = toż samo, co szczo- 
draczarz: »My szczódróce, nie bó- 
róce* Nadm. 75. 

Szczubeł ^ » szczupak* O. Toż 
Wisła I, 155. Prac. (z Kaliskiego). 
>Scubeł* Pr. fil. IV, 873; ib. 246. 
Rozpr. XVII, 84. W temże znacz. 
• Szczubełek* Prac. >Scubełek* 
Pr. fil. IV, 873; ib.V, 875. .Szczu- 
beł = szczupak niewielki z je- 
ziora Wigierskiego* Osip. 

Szczubełek p. Szczubeł. 

Szczublak = »mały szczupak* 
Kuj. II, 277. 

Szczublątko p. Szczublę. 

Szczublę a. > szczublątko = mały 
szczupak* Pobł. 97. »Szczublęta 
= szczupaczki. Prac. (z Kali- 
skiego). 

Szczubliczka = » samica szczu- 
paka. Lip. 92. » Szczubliczka = 
mała rybka* Kolb. słown. 

Szczuczęla = >małe szczupaki* 
Hilf. 183. 

Szczuczyn ska wiara = » wy- 
znanie reformowane, zbór którego 
znajduje się w Szczuczynie: Po- 
wiedają, co jon przekabaciuł się 
na szczuczyńską wiarę* Osip. 

Szczuć: »Scuć na kogo = oczer- 
niać kogo, starać się komuś za- 
szkodzić* Rozpr. X, 300. Toż 
Wrześ. 22. »Scuć na kogo = 
podmawiać na kogo* Święt. 

S zezuj: >Szczuje* = zap. psy Prz. 
ludu VIII, 215. 

Szczuk = » czkawka: szczuk ją 
dusi. Pr. fil. V, 900. 

Szczuka = > szczupak * Rozpr. XII, 
102. W temże znacz. »Scuka* 
Opól. 42. .Szczóka* Pobł. 97. Toż 
Bisk. 37. 



Szczukad — Szczypawka 



298 



Szczokać = >inieć czkawkę* Zb. 
XI, 32. > Szczokać się = odbijać 
się: Szczuka roi się po tej kieł- 
basie* Pr. fil. III, 499. 

Szcznkawka = »czkawka« Pr. 
fil. V, 900. 

Szczupać= > macać < Osip. Czark. 

Szczapel >a. szczupiel == szczu- 
pak. WisJa III, 89. 

Szczupiałeczek = szczupaczek 
Krak. I, 235. 

Szczupiel p. Szczupel. 

Szczupnąć = »largnąć: ón wten- 
cas jak sie scupnut, stązki po- 
targał* Cisz. 250. 

Szczura = >mvsz« Petr. 

Szczurnica = »łapka na szczury* 
(opis) Chełm. II, 181 i 243. 

Szczurnik: »Scurnik = rośl. Ono- 
nis hircina* Zb. VIII, 258. 

Szczurowe > ziele = rośl. Echium 
Yulgare* Zb. VI, 250. 

Szczury = » szczodry* Derd. 137. 

Szczurze = > szczodrze, obficie* 
Derd. 108. 

Szczurzyć się »naszczurzyć się 
= nastopirczyć się, nadąć się 
w gniewie* Zb. I, 76. || *Szcz\xrzfe 
= zjeść kawał chleba chciwie: 
głodny szczurzył żnchel chleba 
w oka m^rgnieniu* Pobł 98. 

Szczuwać: »Szcziiwac = szczuć* 
Hilf. 183. 

Szczwany: » Cwany a. opaterny = 
zapobiegliwy* Spr. V, 349. 

Szczwoł=> Aetusacynapium, rośl. « 
Wisła III, 91. > Szczwoł = eh wast 
ogrodowy, podobny z liści do pie- 
truszki* Osip. >Scwoł = roślina, 
wydająca po przełamaniu łodygi 
białv sok* Pr. fil. IV, 873. 

Szczycić się: >Scyci sie z urodą* 
Rad. II, 59. Por. Stycić się. 

Szczyć p. Szczać. 

Szczyg = > czyżyk* Hilf. 183. 

Szczygać = strzyc : » Gdy ji włosy 
szczygali* Wis^a VII, 118. 

Szczygieł: > Szczygła dać w nos 



= dać szczutka w nos* Pr. fiL 
V, 900. 
Szczygliczek = szczygiełek Krak. 

I, 241. 

Szczyk >a. scyk = pierwsza tra- 
wka pokazująca się na wiosnę* 
Zb. II, 253. » Szczyk = delikatna 
trawka rosnąca po błotach* Spr. 

V, 143. 

Szczyka = >szczypta, niem. Prise* 
Mrong. 590. 

Szczykać = » szczypać* Rozpr. 
XVII, 64. »Scykać = zrywać 
trawę ponad korzonkiem paznog- 
ciami* Święt. >BabuIka... sie scy- 
kała* (= szczypała się) Zb. XIV, 
48. >Szczykane kluski = kluski 
rwane z twardego ciasta* Enc. R. 

II, 822. 

Szczyl = > chłopiec robiący pod 

siebie* Spr. IV, 370. 
Szczynki p. Sczynki. • 

Szczynna = * nieduża sadzawka 

(Kaliskie)* Prac. 
Szczyny = » mocz « Ust. z Litwy. 

W temże zn. »Szczynt« Hilf. 96. 
Szczyp p. Szczep. 

Szczypa = >łuczywo* Gluz. 451. 
• Obchodzą ogród ze szczypą, aby 
był urodzaj na owoce* Aten. 1877, 
II, 117. Por. Szczópa. 

Szczypać z: >Scypac = człowiek, 
lubiący innych szczypać* Spr. IV, 
381. 

Szczypać: » Te placki .szczypią (ła- 
mią) na czterech końcach; od- 
łamki przeznaczają dla krów* Zb. 

VI, 261. >Szczypane kluski = 
kluski rwane* Chełm. I, 62. 

Szczypak = > szczupak* Zb. I, 
24. W temże znacz. »Scypak* 
Rozpr. XVII, 84. Toż Pr. fil. IV, 
246. 

Szczy panki = » kluski szczypane 
t. j. rwane* Kai. 40. 

Szczypawka = »każdy owad, mar 
jacy szczęki zdolne uszczypnąć* 



294 



Szczypce — Szelepaó 



Osip. II >Szczypawki = kluski 
szczypane t. j. rwane* Kai. 40. 

Szczypce >a. scypce = klofta, 
duże szczypczyki, u Górali* Krak. 
IV, 323. 

Szczypeczka: > Scypecka = szczy- 
pla< Zb. II, 254. II »Szczypeczki« 
szczepy drzew owocowych Rog. 
n« 67. 

Szczypek p. Szczep. 

Szczypetek = szczypta: »Szczy- 
petek piórek* Zb. VII, 113. 

Szczypetka = szczypta: » Lepsza 
szczypetka szczęścia, niż garść 
pieniędzy* Cinc. 21. 

Szczypica=:=» szczypawka* Wrześ. 
22. »Szczypica == skorek wielki, 
Forflcutagigantea«Paw^|| » Szczy- 
piec = kleszcze u raka* HofT 41. 
II >Szczypica< p. Szczapa. 

Szczypieni = » zaszczepienie ospy « 
Rozpr. XII, 102. 

Szczypiórko = » szczypiorek * Pr. 
fil. V, 900. 

Szczypka = śzczepka, trzaska 
drzewa Wisła VIII, 237. Por. 
S z c z e p a. 

Szczypkować: > Szczf^pkowac = 
mało, po troszce dawać, skąpić: 
skąpa pani szcz^pkuje* Pobł. 97. 

Szczyplawy: » Szczy plawe korze- 
'nie = pieprz* Pr. fil. IV, 900. 
>Scyplawy = ostry: scyplawd 
bryndza* Spr. V, 413. 

Szczypliwy = >1, ostry, gryzący 
w smaku np. szczypliwa bryndza 
2, skąpy, co szczypie z igły* 
Wrześ. 22. 

Szczypta = ^odrobina; weź mąki 
do scypty t. j. między trzy palce: 
wielki, wskazujący i średni* Spr. 
IV, 349. 

Szczypułka »a. szypułka = ogo- 
nek (u owocu)* Petr. »Scypułka 
= szypułka: chnielnc(zam. chmiel- 
ne) scypułki* Pr. fil. V, 875. 

Szczyr = » warstwa ziemi szcze- 
rej, jałowej, leżąca pod pokładem 



uprawnym: orząc, dostać szczyr u < 
Ust. z Gostyńskiego. 

Szczyrawka = > pryszcz* Chełm. 
II, 243. Por. Czyrak. 

Szczy rnv = » istotny, rzeczywisty * 
Mil. 

Szczytek = » trójkątna tylna część 
żywotka czyli gorseciku cieszyń- 
skiego* Wisła VI, 491. 

Szczytka »a. berda = szczutek* 
List Sembrzyckiego 

S z c z y t n i c a : > Kilka szczytnie zę- 
batych stroiło te mury* Tyg. ii. 

I, XII, 57. 

Szczy zne = roślina jakaś Zb. VI, 
202. » Pałki szcz\'zne« = rośli- 
na ib. 

Szecdrz p. Syscak. 

Szeczewica = soczewica Zb. IV, 
260 Por. Soczewka. 

Szećkad >zam. wszećkad = ze 
wszech stron* Pr. fil. V, 900. 

Szed- p. Chodzić. 

Szedziwy= » sędziwy* Rozpr. XII, 
102. 

Szefel = » miara zbożowa z cza- 
sów pruskich* Osip. 

Szeflik p. Szaflik. 

Szegieredzić p. Szeredzić. 

Szejgic= >swawolnik, szubrawiec* 
Ust. z Litwy. 

Szejne-morejne = »żyd spano- 
szony* Roczn. 239. W temże zn. 
»Szejne-majne* Kolb. rękop. >Po- 
jąn (Jaś) sobie szejne-majne* Rad. 

II, 51. »Pojąn sobie strojne-maj- 
ne« ib. 52. Por. Marmorajne. 

Szeląg: »Sieląg a. seląg* Pr. fil. IV, 
874. Zdr. » Szelążek*: »Wcora-m 
przepiął grajcor, a dziś dwa se- 
iązki* Rud. 207. > Kowal mie sie 
przeląk, cisnął na mnie szeląg* 
Krak. I, 276. 

Szelążki = >rośl. Malva rotundi- 
folia* Wisła II. 6. W temże zn. 
• Szelążki a. syrki* Petr. 

Szelepać = » szeleścić np. papie- 
rem, suchemi liściami* Pr. fil. V, 



Szelestacha — Szeptos 



295 



900. W temże znacz. »Szelepać< 
Roczn. 239. >Nadszelepać (ma- 
jatka) nadszarpnąć « ib. || >Sze- 
lepać się = chwiać się, ruszać 
się« Pr. fil. IV, 253. 

Szelestucha = »rośl. tobołki, 
Thlaspi arvense« Petr. 

Szeleszt = > szelest* Hilf. 183. 

Szeleśny = >mały, szczupły, ni- 
kły* Święt. 

Szelina = » gęstwin a, gąszcz* Pr. 
fil. V, 900. > Szelina = las gęsty* 
Pobł. 98 p. w. Szlig 

Szelki: »Siołki* Wisła V, 734. 

Szelma: > Ceruchna, szelma wielki * 
Rog. n* 142. »Nie powiesz... iż 
ja szelma twój* ib. n'^ 316. •Że- 
byś nie powiadała, iżem ja jest 
szelma twój* ib. n® 338. »Szel- 
maś ty* (do żony) ib. n*^ 391. 
Żadna szelma pociechy nie miała* 
Zb. II, 64. > Szelmo szelmowski* 
Kolb. 224. »Cekaj, sielmo* Chełch. 

I, 61. » Szelma bitd* Cinc. 36. 
»Byś swojej cnoty lecy (lada) 
szelmo wi na darmo nie dała* Rog. 
nO 268. 

Szelmie a = szelma: >Marna sel- 

mico* Maz. II, 98. 
S z e 1 m i e c : » Sielmiec = szelma, 

zły człowiek* Pr. fil. IV, 874. 
Szelmowstwo = > swawola np. 

dziecinna* List Cinciały. Toż Wisła 

II, 309. 

Szełudy = » parchy* Bar. 86. 

Szemek = »1, Szymek 2, chorób- 
sko* Derd. 137. 

Szemel p. Szymel. 

Szemot: > Muzycy kaszubscy grają 
zwykle raźnie, le taczy szemoet 
idze'* Nadm. 106. 

Szempować = »łajać< Wisła III, 
85. 

Szemrany= ^okradziony * (w gwa- 
rze złodziejskiej) Lub. I, 300. 

Szenator == senator: >Znać dano 
szenatorom* Krak. II, 237. 

Szendar = » żandarm* Krasn. 309. 



Szenderłata = >obdartus, gałgan 
z niem. Schinder i łata* Krasn. 
309. 

Szendzioł p. Szędzioł. 

Szeniga = »klacz* Hilf. 183. 

Szepeł = supeł Derd. 96. 

Szeper = > pasterz, niem. Schfifer* 
Hilf. 56 i 95. 

Szepernąć się = > ruszyć się: 
niech sie co szepernie, on zari 
szcekd* Pr. fil. V, 900. 

Szepielenie = > szeplenienie < 
Pobł. 98. 

S z e p i e 1 i ć : > Szepiellc = szeplenić « 
Pobł. 98. >Sepielić = mówić nie- 
wyraźnie* Udz. >Sepelić = sze- 
plenić, mazurzyć* Pr. fil. V, 876. 
• Sepolić = szeplenić* Rozpr. 
XXVI, 393. W temże zn. .Sze- 
piellc* Hilf. 183. 

Szepiołda = » niewyraźnie mó- 
wiący, szepleniący* O. 

Szeplenić = > szeleścić, chrobo- 
tać, poświstywać* Lub. II, 213. 

S z e p o 1 i ć : > Sepolić = szeplenić < 
Święt. 

Szepoła: »Sepoła = szepleniący* 
Święt. 

Szepraćsię = > poruszać się ze 
szmerem: szepraju sie za beczka- 
mi* Pr. fil. V, 900 

Szepszyna »a. szypszyna = róża 
polna. Rosa canina* O. 

Szeptacz: »Septac = zażegny- 
wacz* Pr. fil.V, 876. 

Szeptać = szperać, szukać : » Chło- 
pcy zaraz zaczęli 'septać' po kie- 
szeniach i wydobywać papierki* 
Dygasiński. 

Szeptak: > Septdk = zegarek * Spr. 
IV, 30. »Septśk = zegar* Święt. 

Szeptaniu a: >Septanina = sze- 
ptanie: jd ta zarń wiedzińł, ze 
z tej nasej septaniny to nic nie 
będzie* Pr. fil. IV, 246. 

Szeptanka = >msza czytana* Pr. 
fil. V, 900. 

Szeptos: »Septos* = wyraz im- 



996 



Szeptach — Szersztinka 



pro wizowany zam. ksiądz Zb. II, 

182. 
Szepluch: > Sepluch = zażegny- 

wacz< Pr. fil. V, 876. || >Szep^ 

luch« p. Szeptun. 
Szeptucha= » głowa kapusty mało 

zwarta, która za pociśnięciem 

szept czyli szelest wydaje* Ust. 

z Lidy. 
Szeptun »a. szeptach == 1 , to sa- 
mo co szeptucha 2, znachor, za- 

mawiacz< Ust. z Litwy. 
Szeptuszka = »znachorka< Ula- 

nowska z ŁotewsaŁCzyzny. 
Szepty: »Septów przestali* Bal. 62. 

Szerchnąć = stuknąć, zaszeleścić : 
•Jeżeli w domu nic nie szerchnie* 
(Litwa) Dzwon literacki 111, 157. 

Szereda = » hałas* Rozpr. XVII, 
64. 

Szeredzić = »obmawiać* Pr. fil. 
V, 157. > Szeredzić a. szegiere- 
dzić = gadać, trzepać, gwar ro- 
bić* Rozpr. XVII, 64. >Seredzić 
mówić z oburzeniem « Spr. IV, 30. 
Toż Rozpr. XVII, 59. »Seredzić, 
brygantować, zdumkotać = wy- 
myślać, kląć: naseredził mu dość* 
Spr. V, 413. 

Szerepać = >łajać, gderać: pdn 
ich za to poszerepał trochę* Pr. 
fil. V, 900. 

Szerga = » oprawca, przezwisko 
nadawane mieszczanom przez wie- 
śniaków* Pr. fil. V, 900. 

Szerka = » szelka dłużąca do dźwi- 
gania taczek* Rozpr. XII, 102. 
Toż Pr. fil. IV, 287. 

Szeroka: » Według podań ludowych 
djabli Matkę Boską nazywają Sze- 
roka: Rokity już niema, bo go 
Szeroka piorunem zatrzasła* (Nie 
podano, zkąd wzięte). 

Szeroczachny p. Szeroczaiki. 

Szeroczalki: » Syrocalki a. syro- 
cachny = bardzo szeroki* Mil. 

Szeroczek: » Szoroczk = naczynie 



drewniane lub gliniane szerokie 
do mleka* Pobł. 98. 

Szeroczki = »nizki a szeroki* 
Kolb. rękop. » Szeroczki* = sze- 
roki: »Za serocką zapaseckę mia- 
ła* Sand. 46. » Górkę szeroczką* 
Krak. I, 286. >Ten dunaj szero- 
czki, ten dunaj głęboczki* Kolb. 
48. >Brzasiu mój, coś mi tak Wy- 
socki; nie może cie obstać fartu- 
sek serocki* Maz. II, 73. Toż Zb. 
XII, 190. W temże znacz. » Sze- 
roczki* Lub. II, 8. »Szerocki* ib. 
I, 290. > Serocki* Maz. III, 80. 
>Syrocki* Rozpr. IX, 151. Wisła 
V, 37. 

Szeroczko: » Serocko = szeroko* 
Rozpr. VIII, 177. Pr. fil. IV, 246. 

Szerok >a. szerók = szeroko * Bisk. 
28. W temże zn. »Szerok« Nadm. 
93. Derd. 98. 

Szeroki: »Szyroki* Rozpr. XII, 23. 
• Szeroka rodzina = liczna ro- 
dzina* Łęcz. 195. 

Szerokuczny = bardzo szeroki: 
>Kiedych ja była malućką dzie- 
weczką, zaglądali na mnie świ- 
drową dziuroczką; a terazykej są 
szerokucne wroty, jeszcze sie po- 
śmieją z ubogiej sieroty* Zb. IX^ 
256. 

Szerolachnv = » bardzo szeroki < 
Kuj. II, 277. W temże zn. >Szy- 
rolachny* Parcz. 

Szerosieiiki = szeroki: »Prze& 
pole szerosieńkie* Kozł. 186. 

Szerośny »a. serośny = szeroki : 
oj to zagon serośny, ani go okra- 
cy* Krak. IV, 323. 

Szerować p. Szarować. 

Szerszatka = »duża do dwóch 
cali igła z podłużnem uszkiem 
i końcem zwykle trójkątnym* O. 

Szerszchlowaty, szersze! — 
wyrazy nieobjaśnione Pobł. 155 
p. w. Naszerszeluwy. 

Szersztinka = » komin * Hilf. 
117. 



Szeryk 



Sześć 



297 



Szeryk = » pasterz do bydła« Ust. 
z Wiłkornierskiego. 

Szerzą >a. szćrzawa = szerokość* 
Pobł. 98. 

Sz^rzawa = »coś bardzo szero- 
kiego: coż to za sćrzawa ten was 
puwłocek* Spr. V, 144. Wtemże 
znacz. >Szerzawa« Pr. fil. V, 900. 

• Syrzawa* Mil. »Dostaliśwa wazki 
klinek łąki, a oni taką szyrzawę« 
Kowerska. 

Szerzka = > szerokość « Pr. fil. IV, 
287. 

Szerzyna = »bryt sukni* Wrześ. 
22. Toż Pr. fil. IV, 287. || •Sze- 
rzyna* = szerokość: > Siedem 
łokci wrobku i syrzyny mało* 
Krak. II, 200. 

Szerzynia p. Szerzyn. 

Szerzynka = ^kwadratowy ka- 
wałek płótna, ścierka* Wrześ. 22. 

• Syrzynka = 1, ścierka 2, sze- 
rokość jakiej materji* Rozpr. X, 
304. 

Szerzyn »a. szerzynia = szero- 
kość* Ust. z Litwy. 

Szesnastka = >miara zbożowa: 
pół ośminy, czyli szesnasta część 
beczki; beczka =160 garncy* 
Zb. XI, 253. Toż Zb. XII, 49. 
Petr. II >Szesnśstka = płótno, 
w którem jedno pasemko złożone 
jest z 16 nici* Pr. fil. V, 900. 

Szesnaście: >Szesnasce* Cen. 43. 
»Sesnaś< Listy filol. XII, 469. 

• Szesnaści muzyków gra* Zb. I, 
122. »W szesnaście latach dzićw- 
cęta* Rog. n° 461. »Do lat sze- 
snastów« Święt. 374. 

Szesterka = » siostra męża (od 

Krosna, Galicja)* Tyg. ii. 1, XIII, 

173. 
Szestnica = »połóg: leży w sze- 

stnicy* Pobł. 98. Toż Ram. 208. 

Por. S z e ś n i c a. 

Szeszek = » tchórz (zwierzę)* Ust. 
z Litwy. 



Szeszkowy: > Szeszkowa sprawa 
= kosa, zła sprawa* Ust. z Litwy. 

Sześciogrosz: >Daje grosze, sze- 
ściogrosze* Zb. VIII, 94. 

Sześciorak = >dom na sześć ro- 
dzin* Krak. I, 345. Pozn. II, 179. 
Aten. 1879, I, 225. 

Sześciorgo = sześcioro: »0d sie- 
dmiorga seściorgo* Zb. III, 52. 

Sześcioro: >0 seścioro piędzi* 
Łęcz. 100. » Sześcioro chleba* 
Cisz. 262. 

Sześoiórka = > taniec w 6 osób, 
zwany także miemiec a. cygan* 
Pr. fil. V, 900. 

Sześcipalec = » człowiek mający 
6 palców u ręki* Pr. fil. IV, 253. 

Sześć: »Seś* Wisła VI, 312. Zaw. 
55. II >Sześci<: >2 pp. sześci* 
Rozpr. VIII, 215. Toż Hempel. 
^ Przychodzą jinsi drużbowie, sze- 
ści albo ośmi* Mat. 9. »2, 3 i 7 
pp. sześci* Rozpr. X, 191. > Sze- 
ści koników* Zb. IV, 149. >Seści 
pokojowych* ib. 113. » Ze sześci 
łańcuchów* Zb. XI, 97. »Ni mo- 
ma sześci groszy* Kuj. I, 323. 

• Natrafił sześci chłopów* Pozn.. 
VI, 94. »Było jech sześci* ib. 
296. >Do sześci* Wisła III, 652. 
> Sześci potentatów rzuciło się* 
Kieł. II, 238. »Ze sześci indyków 
darujesz* Rad. I, 88. » Prosimy... 
naseści gąsiorów* Łęcz. 58. >Tych 
sześci dni* Cisz. 215. > Sześci 
chłopów przysło* ib. 247. »Śli 
dali tyk seści* Zb. XV, 9. » Sze- 
ści* 7 pp.: » Dziecko w sześci 
niedziflach* Pozn. VI, 211. >Cóż 
mi po zamkach, po sześci* Rog. 
n^ 461. >W seści niedzielach* 
Zb. I, 16. >Smok o sześci gło- 
wach* Zb. XI, 87. » Sześci* 6 pp.: 

• Sześci końmi* Rud. 132. Toż 
Zb. XV, 93, 132, 174. • Zaprzą- 
tajcie sześci koni* Pozn. IV, 22. 
Toż Maz. III, 231. || .Seściu koni 
jadę* Zb. IV, 140. »0d syściu 



298 



Sześćdziesiąt — Szewrany 



lat< Chelch. I, 195. || >Sześcią<: 

• Sześcią końmi « Zb. X, 309. 
>Jęcmień drozsy seścią grosy* 
Łęcz. 202. >Sześcią koni jechali* 
Kieł. II, 234. >Sześcią koni wo- 
żą* Łęcz. 63. Toż Lip. 211. •Za- 
przęgajcie sześcio koni* Koj. II, 
16. II ^Sześcioma*: ^Sześcioma 
koniami jechali* Rog. n® 453. 
> Ze sześcioma regimentami* Święt. 
372. > Przed sześcioma rokami* 
ib. 380. II >Sześćma*: >Sześćma 
końmi* Lab. I, 293. || »Sześció- 
mi* : »Ze sześciómi wozami* Pozn. 
VI, 139. II >Sześcich*: »Kole 
sześcich lat* Święt. 377. »0 sze- 
ścik zimnidkow* Wisła VII, 126. 
»W sześcich* Rozpr. IX, 181. 

»Sześciuch« 2 pp. Pleszcz. 30. 
• Szóści*: » Proszą gospodarzy: 
piąci, to szóści* Pozn. II, 97. 
> Szóści zbójców dobija się* Kuj. 
I, 326. > Straciłaś moich senow 
szóści* ib. 327. »Było nas piąci, 
szóści, siódmi* ib. II, 281. || 

• Szóśćmi*: »Ze szóśćmi bryka- 
mi* Pozn. VI, 138. II >Szuściuch, 
pięciuch* Rozpr. IX, 145. 

Sześćdziesiąt: » Po psiezyciu seź- 

dziesiąt roków* Zb. VII, 50. 

>Szescdzesęt* Cen. 43. »Szesc- 

dzesce* ib. 45. »Sześdziesiątu = 

sześćdziesięciu* Krak. IV, 294. 
Sześćdziesiąty: > Szescdzesti * 

Cen 46. 
Sześćniedziałka = położnica* 

Wisła III, 89. 
Sześćniedziele = połóg: »Poci 

się, jak mvsz w sześćniedzielach* 

Wisła III, 748. 
Sześćset: >Sześset« Zb. VII, 81. 

»Szesset« Ust. z Litwy. »Szejset* 

Ust. z Warszawy. >Szcześcet* 

Pozn. VI, 237. 
Sześćset ny: »Roku szejsetnego* 

Kieł. II, 135. 
Sześćświętnik = > listoj)ad, zam. 

wszechświętnik* Rozpr. XVII, 64. 



W temże znacz. » Sześćświętnik* 

Spr. IV, 359. 
Sześnica = połóg: » Białka w sze- 

snic^ leżała* Hilf. 129. Por. Sze- 

stn ica. 
Szetrzny = » boczny * Rozpr. XVII, 

64. 
Szetrzyć p. Szatrzyć. 

Szewc: »Szewiec ob. szewc* Zb. IX, 
21. Pozn. IV, 306. >Szewiec« 
Maz. III, 71. HofT 42. Krasn. 309. 
Kam. 17. Zb. VII, 32. Zb. XIV, 
49. »Sewiec« Święt. 195. »Se- 
wiec a. świec* Fed. 218. »Sze- 
wiec a. szwiec* Rozpr. XII, 48. 

• Siewc* Chełch. I, 185. >Sie- 
wiec* ib. 60. >Sewiec« ib. 
> Świec* Kon. 33. » Szwiec* Ust. 
z Litwy. Cinc. 21. Rog. n® 501. 
Zb. I, 76. Zb. IX, 243. Przem. 
228. Pr. fil. III, 499; ib.V, 904. 
Kolb. rękop. > Szwiec a. świec* 
Krak. IV, 323. » Świec* Krak. II, 
514. Pozn. IV, 331. Święt. »Swiec, 
do sewca* Zb. VII, 4. »Pyta sie 
szwieca* (?) Pozn. VI, 139. || 

• Szewiec = krawiec* Rozpr. III, 
376. II » Szewc a. koluszczka = 
rybka mała, mająca na grzbiecie 
trzy kolce i na bokach brzucha 
dwa* Zb. II, 11. II >Siewc = 
bułka groszowa z żytniej mąki* 
Pr. fil. IV, 247. 

Szewcki p. Szewski. 

Szewczycha = szewcowa Bar. 

168. 
Szewczyk: » Pijali tam szewczycy* 

Rog. no 104. 
Szewczyk owa = szewcowa: >Mo- 

']k sewcykowd nie zemstuj-ze« Zb. 

IV, 127. »Sewcykowy syna* ib. 

Szewczyna = szewc : > Nśstarsy 
ucył sie na sewcynę* Zb. VII, 60. 

Szewiecki: > Se wiecki = . szewski* 
Rozpr. XXVI, 393. 

Szewrany: » Jest t am kapelanka 
(karczmarka), jeszcze nie szewrana 



Szewski — Szkapsko 



299 



(głupia , nieokradziona) < (gwara 
złodziejska) Maz. V, 286. 
Szewski: > Szewski placek = bułka 
groszowa z żytniej mąki« Pr. fil. 
IV, 247 p. w. Siewc. » Szewski 
placek = placek pytlowy czarny* 
Krak. IV, 134. »Szewcka pasja 
mię bierze* Bałucki, Krewniaki. 

• Szewska gra* p. Puk. 
Szędzielarz: >Szędzielśrz żądńł 

koryta, by nióg rozkłddać jelita* 
Zb. IX, 280. Por. Szędzioł. 

Szędzieiniki >a. sędzielniki = 
gwoździe do przybijania gontów* 
Spr. IV, 360. 

Szędzioł = » gont (niem. Schindel) « 
Rozpr. XII, 102. >Okap u cha- 
łupy z szędziołu t. j. z gontów* 
Ust. od Bystronia. W temże zn. 
•Szendzioł a. szędzioł* Rozpr. 
XVII, 64. •Szędzioły a. sędzioły* 
ib. 69. Spr. IV, 360. » Szędzioł* 
Pr. fil. V, 900. >Siędziół, szyn- 
dzioł* ib. 878. » Szędzioły = dra- 
nice* Aten. 1877, II, 106 i 107. 

• Szędzioł* Rozpr. XII, 20. >Szyn- 
dzioł* Zb. IX, 299. HofT 41. 

Szęśnie = » szczęśliwie * Lub. I, 

126. 
Szętolić się: >SzęłolIc sę = sza- 
stać się, rzucać się z gniewu, 

tarmosić się* Pobł. 98. 
Szętopierz = » nietoperz* Pobł. 

98. 
Szętopórka = » śpiewka wesoła* 

Pobł. 98. 
Szif = .okręt* Pr. fil. V, 900. 
Szifkarz = »majtek: szifkarze, na 

szify siadajcie* Pr. fil. V, 900. 
Szimel = » nazwa konia* Zb. XIV, 

27. 
Sziul, sziuleczko == »zachęta 

dla maciory (owcy), aby siadła do 

kojca* Wisła III, 665. 
Szkaczerny = » szkaradny* Pr. 

fil. V, 900. 
Szkadrona -= szwadron Zb. XV, 

6. Por. Skadruna, Skadron. 



Szkaleć p. Szkalić. 

Szkalerować = szkalować: >Krom 
oczu szkaleruje* (za oczyma szka- 
luje) Rog. nO 524. 

Szkalić = >szkalować* Nadm. 93. 
Toż w Malborskiem wedłag listu 
Łęgowskiego. >Szkalec = wymy- 
ślać na kogo* Hilf. 183. 

Szkalmierzak = > nazwa tańca* 
Kieł. II, I. 

Szkalpierz = >szkaplerz< Zb. I, 
51. Rozpr. IX, 139. Udz. .Skal- 
pirz* Wisła I, 188 Spr. V, 414. 
»Skalpićrz« Rozpr. IX, 199. Cisz. 
216. 

Szkałka = .piorunowa strzałka* 
Pr. fil.V, 900. 

Szkamrać = .szemrać, łajać* 
Rozpr. XVII, 64. 

Szkamrawy: = .Skamrawy = 
człowiek, co chodzi ponuro, so- 
bek* Rozpr. XVII, 60. 

Szkandał = .skandal* Bałucki, 
Krewniaki. 

Szkandel = . naczynie do wygrze- 
wania łóżka* Ust. ze Święciań- 
skiego. 

Szkandybać= .iść opornie, z tru- 
dem postępować, utykając iść: na 
siłę do domu doszkandvbał* Roczn. 
239. 

Szkapa: .Ćkapa* Pr. fil. IV, 190. 
»Stuń sie przestraśno śkapo* 
Chełch. I, 34. .Śkapa = koń 
stary* Parcz. .Śkapa = koń* 
Fed. 408. 

Szkapię = .mała szkapa* Zb. IX, 
58. 

Szkapina = .licha szkapa* Pozn. 
II, 250. .Śkapina* Święt. 363. 

Szkapiorek = szkapa: .Ojciec... 
kupił my szkapiorka za pntora 
złotego* Kuj. I, 207. 

Szkaplernica = » kobieta, sprze- 
dająca szkaplerze, krzyżyki i t. p. 
pod kościołem* Zb. XI. 262. 

Szkapsko = licha szkapa Kuj. I, 
180. .Śkapsko* Pr. fil. III, 307. 



300 



Szkaradny — Szkliwić 



Szkaradny: >Skaradne zboże = 
śliczne, najwyższa pochwała « 
Jaslrz. 

Szkriradzić: > Córka prosi króla, 
czy by on ni móg ostać jakim 
starszym przy tern wojsku. Ojciec 
powiada: czemu nie, moja córko, 
ino całe moje wojsko szkaradzą 
mi lego człowieka jako białego* 
Pozn, VI, 173. 

Szkareda: » Skareda = istota szka- 
radna, nieudarzona« Wrześ. 21. 
» Skareda = coś szkaradnego* 
Rozpr. X, 301. » Skareda = szka- 
rada« Spr. V, 414. 

Szkarłatny: >Maść w kartach szkar- 
łatna a. czerwienna* Pozn. II, 
121. 

Szkarłupa p. Skarłup. 

Szkarp p. Skarpować. 

Szkarpeta p. Skarpeta. 

Szkarpować p. Skarpować. 

Szkarpy p. Skarpa. 

Szkieluszko = » szkiełko* Kuj. 
II, 280. 

Szkieta = >noga zwierzęcia* Zb. 
I, 24. >Szkiety = pazury* Zb. 
VIII, 74. »Szkita = noga nie- 
zgrabna* Krasn. 309. || »Szkita 
a. szkot = pogardl. nazwa dzie- 
ciaka w Krakowskiem* Bib.Warsz. 
LXXX, 631. 

Szkira: »A szkiral = odpędzanie 
owiec* Zb. XII, 45. 

Szkita p. Szkieta. 

Szklana = > szklanka, na Helu* 
Hilf. 183. 

Szklanica: »Sćklanica* Wisła II, 
137. Por. Szklenie a. 

Szklanka: >Szkląnka« Derd. 137. 
»Śklanka*Chełch.I,266. .Czklon- 
ka* Pozn. VI, 5. »Czklónka ob. 
szklónka* ib. 20. ^Sćklanka* 
Chełch. I, 133. Czark. Pr. fil. V, 
975. .Ćklanka* ib. IV, 190. || 
• Szklanka = każde naczynie 
szklane, a przedewszystkiem bu- 
telka* Wrześ. 22. Rozpr. X, 301. 



Spr. V, 414. Pr. fil. V, 90a 
W temże znacz >Sklanka* Pobł. 
86. > Szklanka* Derd. 137. >Śklap- 
ka* Snb. 136. || >Śklanki = wi- 
śnie soczyste przezroczyste czer- 
wone* Spr. IV, 144. 

Szklany: >Śklany* Was. 24a. 
»Śćklany*Chełch. 1, 11. »Śćklan- 
ny* ib. 243 i 244. »Czklonny« 
Pozn. VI, 4. »Czklanny* ib. 58. 
II »Szklanne kluski = kluski kar- 
toflane* Osip. 

Szklarz z=z > blagier, łgarz, kłamca* 
Wrześ. 22. W temże zn. »Śkldrz* 
Spr. V 415. Święt. 

Szklebić = »mazać się, płakać* 
Rozpr. XVII, 64. 

Szkledzić = » szukać czego i braó 
z cudzej własności* Spr. IV, 30. 

• Szkledzić = śledzić* O. 
Szklenica = szklanka Wójc. I^ 

54. Lip. 95. Pozn. II, 238. W tem- 
że zn. »Sklenica*: »Notocz wina 
do sklenicy* Wójc. II, 362. »Do 
skleniców* Rog. n^ 45. >Śkleni- 
ca* Kozł. 52 i 54. Rog. n® 118, 
119 etc. Tyg. ii. 1, XIV, 114. 

• Sklennica* Pozn. IV, 214. |l 
> Sklenica * = Sukiennice ? : 
»W Krakowie... Idź mi Jasiu do 
Sklenice, przyprowadź mi bazar- 
nice; niech mi owinie te ranyc 
Wisła IX, 349. Por. Szklanica. 

Szklić się = lśnić się: » Szkllłf sę 
guzf* Derd. 29. »Śkli sie a nie 
rozbije sie. Blacha* Zb. X, 145. 
Toż Zb. XIV, 245. »Mnie tak sie 
ocy śklą do nie* (do dziewczyny) 
ib. 185. II » Szklić = blagować, 
okłamywać* Wrześ. 22. W temże 
znacz. »Sklić* Rozpr. XXVI, 395. 
Spr. IV, 329. >Śklić a. śkliwić* 
ib. V, 415. »Śklić = pochlebiać, 
nadskakiwać , wychwalać kogo, 
bałamucić* Święt. 

Szkliwić = >ganić* Rozpr. XVII, 
64. II »Skliwić = o bełgiwać, tu- 
manić a razem szvdzić z dobro- 



Szkło — Szkolnik 



301 



duszności słuchaczy* Rozpr. X, 
221. >Śkliwid a śklid = blago- 
wad, okłamywać* Spr. V, 415. 

Szkło: .Slkło« Zb. 1. 15. ^Szczkło* 
Wisła III, 89. *Śćkło* Mil. Pr. 
fil. IV, 254. II ^Skluo = źrenica « 
Hiif. 180. 

Szkłopiec = >łapka na szczury* 
Rozpr. XII, 102. 

Szkłódzić = »grzebać w cudzych 
rzeczach* Pr. fil. IV, 288. 

•Szkoda: > Skoda za te laskę* = 
szkoda tej iaski Chełch. I, 225. 
> Szkoda za me trudf^* = szkoda 
mej pracy Derd. 111. > Szkoda za 
me delcie* = szkoda mych pie- 
niędzy Derd. J. 32. »Krasniątom 
bf^ło wiele do szkód J« (bardzo 
szkodziło) Hilf. 123. » Przez to 
sobie szkodę wziął* = zaszkodził 
sobie Wisła VIII, 137. .Przeszła 
do szkoda = zginęły Derd. 70. 
II > Szkoda = strata w zasiewach, 
zrządzona przez zwierzęta* Osip. 
II 'Szkoda* = miejsca, gdzie 
można zrobić szkodę: »Woły po- 
sły w śkode* Chełch. I, 39. 

Szkodliwy: » Szkodliwe ziele * = 
jakaś roślina Wisła VIII, 137. 

Szkodniczek: > Śkodnicek = szko- 
dnik: a tyś konicek, jolki (wielki) 
śkodnicek* Pr. fil. V, 905. 

Szkodnik = »złodziej, w Krakow- 
skiem* Kłosy Xni, 43. » Szko- 
dnik = zły duch* Ust. ze Szlązka. 

Szkodny = robiący szkody, pso- 
tny: »Nie bądź szkódnv« Kam. 
125. .Skódny pies* Zb. VIII 254. 
W temże znacz. »Skódny* Pr. fil. 
V, 882. »Skudny* Mil. 

S z k o d o w a ć = robić szkodę : » Bę- 
dę ci tam świnie .«<knpował, co 
ino szkodnją po polu* Dygasiński. 
II >Szkodować się* = narażać 
się na szkodę, na wydatek: »Co 
się tam panicz szkoduje* (mówi 
kobieta, biorąc niby to z niechę- 
cią datek) fyg. \i 1. IX, 217. 



'Będzie tego świat, coś wa wypili, 
po co sie macie śkodować* Sand. 
270. II >Szkodować = żałować 
kogo, ubolewać nad kim* Pr. fil. 
V, 900. Toż Osip. W temże zn. 

• Śkodować* Pr. fil. IV, 882. .Śko- 
dować = żałować : człowieka mo- 
żna żałować, bydlęcia zaś lub ja- 
kiego przedmiotu — śkodować « 
Czark. >Szkodować = żałować, 
oszczędzać: nie szkoduj tego, daj 
jeszcze* Ust. z Litwy. »0n ją 
znalazł, nic nie szkodo wał, gdzie 
ją napotkał, tam ją ucałował* Lip. 
37. II > Szkodo wać, śkodować się, 
wyskodować się = szkody dobro- 
wolnie ponieść, koszta zapłacić* 
Krak. IV, 323. 

Szkodur = » zwierzę szkodne* Pr. 
fil. V, 901. »Cap szkodur* Bar. 
60. Toż Pr. fil. V, 871 p. w. Ru- 
szaj. 

Szkodzić: »Skodzić* Zb. XI, 114. 
» Dzieciom szkodzą Podziomki, któ- 
re nieraz kobiecie zabierają dzie- 
cko, a natomiast swoje podsuwa- 
ją* Kuj. I, 104. 

Szkolak = »uczeń< Cen. 94. 

Szkolarka: >Skolśrka = uczen- 
nica* Rozpr. XX, 434. 

Szkol ar z: » Skolorz = uczeń * Udz. 

• Skolśz = uczeń* Rozpr. XX, 
434. >Skolarz = żak kolędujący* 
Rog. n0 436. || .Skolarz = nau- 
czyciel* Zb. II, 244. 

Szkolmistrz = .nauczyciel* 0. 

Szkolna: » Szkolna = żona nau- 
czyciela* Pozn. VII, 121. Toż 
Pobł. 98. 

Szkolni p. Szkolny. 

Szkolniak: » Skolniik « = uczeń 
Święt. 398. 

Szkolnica == szkoła Hilf. 17. || 

• Szkolnica = uczennica* Rozpr. 
XII, 102. 

Szkolnie: > Szkolnią = uczeń: 

z tem szkolniąty* HilL 183. 
Szkolnik = > uczeń* Cisz. 65. Tuż 



302 



Szkolny — Szkudło 



Rozpr. XII, 102. II >Szkolnik = 
nauczyciele Zb. II, 23. || > Szkol- 
nik = duchowny żydowski* Krak. 
IV, 191. 

Szkolny = > nauczyciel* Derd. 137. 
Toż Cen. 94. W temże znacz. 
» Szkolny* PoW. 98. » Szkolni* 
Hilf. 16. 

Szkoła: »Do śkół go posyłali* (= 
do szkoły) Chełch. I 139. »Iść 
za szkołę = łobuzować się za- 
miast iść do szkoły, szkolne* Pr. 
fil. V, 901. »W szkołę = rodzaj 
gry w piłkę, szkolne* ib. 

Szkołak = uczeń ze szkoły Krak. 
I, 256. 

Szkołować: >Skotować się* = 
uczyć się w szkole: > Pomiędzy 
tymi, którzy się 'skołowali' t. j. 
byli w szkołach« Wisła II, 761. 
>Ani my szkołowali, ani wandro- 
wali* Pozn. I, 181. »My... nie 
szkołowali... nie ucyli my się w tak 
dalekiej skole* ib. 11,257. >Sko- 
łować = oddawać do szkół, uczyć: 
ślachcic skołuje chłopaka na księ- 
dza* Spr. V, 121. 

Szkołowe >2 pp. szkołowćgo = 
opłata szkolna* Pobł. 98. 

Szkompy »a. śkompy = skąpy* 
Parcz. 

Szkon p. Czkon. 

Szkop = » skop « (baran oskopiony) 
Rozpr. XII, 34. 

Szkopek, Szkopiecp. Skopek. 

Szkop i k = »skop, zdrobn.* Pr. 
fil. V, 253. 

Szkopina = »skopowina< (bara- 
nina) HofT 41. 

Szkopyrknąć p. Skopernąć. 

Szkop yrtnóć »a. przeszkopyrtnóć 
sie = przowrócić się* Pr. fil. IV, 
288. Por. Skopernąć. 

Szkop yszek p. Skopek. 

Szkorbutowe ziele = > jakaś 
roślina sprowadzana przez flisa- 
ków* Zb. VI, 233. 

Szkornpka p. Skorupa. 



Szkot p. Szkieta. 
Szkotaczka, Szkotak p. Sko- 

taczka, Skotak. 
Szkowronek p. Skowronek. 

Szkowrozić = » dokazywać, trzpio- 
tać się* Rozpr. XVII, 64. Por. 
Skowroźny, Szkowróźnik. 

Szkowróźnik = >zbytnik* Rozpr. 
XVn, 64 p. w. Szkowrozić. Por. 
Skowroźny. 

Szkórłat p. Stojawa. 

Szkórzyca p. Skórzyca. 

Szkrab: »Przaciele po ciele, a po- 
mieszku szkrab* Cinc. 32. » Szkra- 
by = stare obuwie, wykrzywione, 
zeschłe, niezdatne do niczego* 
Roczn. 239. »Śkrabki a. świer- 
biącka = świerzb* Spr. V, 415. 

Szkrapkaryja = >mysz* w za- 
gadce Zb.I, 129. 
Szkreptać p. Skromadi^ić. 

Szkrobiony p. Skrobi ć. 

Szkróbka = » przy warsztacie tka- 
ckim miejsce na przechowanie 
'członków', 'cywek* i t p.* Rozpr. 
XII, 102. 

Szkub = skub: >Nie będziesz ty 
mej żonki szkub, szkub* Zb. IX,. 
237. 

Szkubaczki= » skubaczki, dziew- 
czyny, zbierające się dla 'szku- 
bania pierza w adwencie* Rozpr. 
XII, 102. 

Szkubać, Szkubować p. Sku- 
bać. 

Szkucina p. Skucina. 

Szkudelniak = » gwóźdź średniej 
wielkości do przybijania szkudeł* 
Pr. fil. IV, 253. 

Szkudeł = >gont* Zb. I, 24. 
»Szkudło = gont, łata dachowa* 
ib. 36. >Szkudły = gonty* Pozn. 
I, 90. W temże znacz. »Szkudły« 
ib. II, 50, 176, 363. 

Szkudlanny = > pokryty gonta^ 
mi« Pozn.' II, 363. 

Szkudło p. Szkudeł. 



Szkolepa — Szlachować 



303 



Szknlepa = >kobieta stara i szpe- 
tna, na Litwie* Wal. 84. 

Szkalować = »abliżad: onby se 
nie ddl szkulować« Pr. fil. V, 901. 

Szkoła p. Skuła. 

Szkuna p. Skania. 

Szkarłat p. Skurłat. 

Szkata = » statek żeglowny, łódź 
duża, berlinka« Zb. I, 24. > Szkata 
= statek nieco mniejszy od ber- 
linki. Wisła VI, 507. . Skata = 
statek do spławu zboża na Nar- 
wi « Pr. fil. IV, 882. Por. Szata. 

Szkutarz = ^ szyper* Zb. f, 24. 

Szkutnik: > Śkutnik = dozorca 
szkuty* Pr. fil. IV, 882. 

Szkuty p. Skuty. 

Szkyrkać = » ślizgać się po lo- 
dzie, z czeskiego* Rozpr. XII, 
103. 

Szkyrkawka = ^ślizgawka* Rozpr. 
XII, 103. 

Szła: »Śla = półszorek, uprząż na 
konia* Was. 49, 60, 230. W temże 
znacz. >Śla< Pobł. 67 p. w. Pod- 
brzuchnik. >Sla* Hilf. 180. ^Szli- 
ja* Lub. I, 199. >Szleje a. szle 
= lekka uprząż na konie* Roczn. 
239. >Śleje* Pr. fil. IV, 882. 
»Szle* Maz. III, 61. || »Szla = 
jakaś ryba* Hilf. 183. 

Szlaban : >Slaban = rogatka* 
Rozpr. XI, 188. Toż ib. XXVI, 
395. W temże zn. * Szlaban* Derd. 
29. >Szlabant* Pr. fil. V, 901. 
>Ślabant* Rozpr. XVII, 93. Święt. 
II >Ślabant*: > Robią jem ślaban- 
ta = warty wstrzymujące orszak 
weselny w powrocie z kościoła, 
urządzane przez parobków, żąda- 
jących okupu* Mat. 11. Toż Święt. 
144. 

Szlabanciarz: > Ślabancińrz = 
])arobek, urządzający 'ślabant'* 
Święt. 145. Por. Szlaban. 

Szlabikarz p. Slabikarz. 

Szlabrotac = > babrać się w bru- 
dnej wodzie* Hilf. 183. 



Szlach p. Szlak. 

Szlachcianka: » Szlachcianka < 
Was. 178. II > Szlachcianka: lud 
nazywa kukułkę szlachcianką, bo 
nie wychowuje swych piskląt* 
Lud I, 200. II > Szlachcianka = 
świerzba* Zb. I, 11 i 139. 

Szlachcic: » Chlaścic« Krak. II, 
107. » Szlachcice = szlachta* 
Wisła III, 83. »Ślakcic = każdy 
dobrze odziany* Udz. || 'Szlach- 
cic = ten, komu w grze biczko- 
wej w króla padnie dwie białych 
i dwie czarnych* Wisła III, 606. 
II > Szlachcic — wielka mucha* 
Ust. z Litwy. 

Szlachcicowy = do szlachcica 

należący: >Szlachcicową krowę* 

Nadm. 88. 
Szlachcie: > Podobne onej panięta 

wszystkie ładne są szlachcięta* 

Kai. 111. 
Szlachcina: > Ślachcina = biedna 

drobna szlachta* Pr. fil. V, 906. 

Szlacheczny: » Ślachecny = szla- 
chetny* Pr. fil. V, 906. 

Szlachetczak = > przeciwieństwo 
do 'księżak'* Bib. Warsz. 1892, 
III, 539. »Ślachetcak = chłop 
ze wsi szlacheckiej w przeciwsta- 
wienia do księżaka* Pr. fil. IV, 
255. 

Szlachetczyzna = > wsie, które 
były dawniej pod poddaństwem, 
przeciwstawienie do *kólewszczy- 
zna * Zb. Vni, 264. || »Ślachet- 
czyzna = robota za najem we 
dworze w Łowickiem* Spr. V, 
144. 

Szlachetka: »Slachetka* Zb. XI, 
92,93. » Delikatny, jak ślachetkac 
Święt. 672. 

Szlachmyca p. Szlafmyca. 

Szlachować ^ podać się w kogo: 
»Syn z gęb^ (z twarzy) za nim 
(za ojcem) szlachował* Derd. J. 
17. » Szlachować = 1, śledzić, 



304 



Szlachta 



Szlak 



tropić 2, być podobnym « Pobl. 
98. Por. Szlakować. 

Szlachta = szlachcic: > Trzeba ji 
dać na płachtę, bo już idzie za 
ślachtęc Maz. III, 117. >Moc tru- 
pów: różne takie ślachty, nie- 
ślachty i rozmaicie Zb. XI, 93. 
>Na ślachcie = w miejscach, za- 
mieszkiwanych przez szlachtę dro- 
bną* Pr. fil. V, 906. > Szlachta, 
2 pp. szlacht, 3 pp. szlachtom 
i t. d.« Ust. z Litwy. || » Szlachta 
== kubiczna miara muru* Pozn. 
II, 176. 

Szlachtarek = >kaczka dzika 
czarnego, czerwonego i gliniastego 
pióra, myśl.* Pr. fil. V, 901. 

Szlachtarz = >rzeźnik« Hilf. 119, 
124. 

Szlachtawa p. Ghlastawa. 

Szlachtować: > Slachtować = u- 
szanować kogoś* Udz. || > Szlach- 
tować * = zabijać, zarzynać : » Aby 
wam karniki (karmniki)... co święta 
ślachtowane były* Kętrz. 72. 

Szlaczek = skrawek: » Dokupię 
ślaczek... zaokrąglę grunt* Kaspr. 
20. 

Szlad = >ślad* Pr. fil. IV, 253. 

Szlafmyca: >Slachmyca* Rozpr. 
XII, 41. ^Ślochmyca* Maz.V, 314. 
»Ślofnica« Chełch. I, 90. »Szlach- 
myca = czapka biała wełniana 
okrągła przedzierzgnięta niebieską 
włóczką* Lub. I, 184. »Slach- 
myca = czapka płócienna dla 
umarłego do trumny* Pozn. II, 
77. 

Szlafrok: >ŚIafrak* Kozł.123. >Sa- 
frok = katanka, odmienna kro- 
jem od powszechnie noszonej* 
Swięt. 

Szlaftrunk = »niem. Schlaftrank* 
Mrong. 651. »Szloftrunk* = na- 
pój nasenny w bajce, słyszanej 
w Jaworzn. 

Szlag: »Slag = apopleksja* Krak. 
IV, 321. .Pal ją tam szlag!* Tyg. 



ii. 3, IV, 118 (Bliziński). Por. 
Szlak. 

Szlaga = >pieniek oprawny na 
drążku do wbijania koło w w zie- 
mię, jakby młotem* Osip. > Szlaga 
= narzędzie garncarskie, rodzaj 
młotka drewnianego do ubijania 
gliny* Pr. fil. V, 901. || >Szlaga 
słota, niepogoda* Pobł. 98. Toż 
Hilf. 183. II >Ślaga = myto* 
Spr. V, 382. 

Szlagier = » człowiek, wynajmu- 
jący się do obicia kogoś* Kraj 
1895, nO 18, str. 24. 

Szlago wy: > Komin ślagowy (szta- 
bowy, szragowy) t. j. z żerdzi ple- 
cionych i gliną lepionych* Lub. 
I, 54. 

Szlagu s = » szlachcic* Padalica, 
Opowiadania i krajobrazy I, 65 
i 189. 

Szlajfierz = > szubrawiec* Wrześ. 
22. II »Ślajfirz = szlifierz* Spr. 
IV, 30. Por. Ślufirz. 

Szlak = »miedza* Kuj. II, 277. 
II » Szlak a. ślak = ślad zwie- 
rza* Prz. ludu VI, 111. »Szlach 
= ślad, ścieżka* Hilf. 183. || 
»Ślak = znak* Zb. XV, 18. 
> Szlak = mała gałązka połama- 
na, jako znak w miejscu, w któ- 
rem się jeleń znajduje* Pr. fil. V, 
901. II » Czarny szlak*: »Iść czar- 
nym szlakiem a. borem = pod- 
chodzić lotną zwierzynę, myśl.* 
ib. 749. Por. Ber. || »Ślaki = 
pszczoły, wysłane przez mający 
się wyroić rój dla upatrzenia miej- 
sca nowego zamieszkania* ib 906. 
II »Ślak* = apopleksja: »Bodej 
cie ślak trafił* Rozpr. IX, 215. 
Por. Szlag. II » Szlak a. ślak = 
djabeł, kat: idź do ślakal... droga 
ta szlaka warta* Kuj. II, 277. 
»Dzićweczka cwarta, ta ślaka war- 
ta* ib. 11. » Szlak a zjadła!* Zb. 
VI, 152. II . Szlaki = kapusta 
nierozwinięta* Pr. fil. IV, 253. 



Szlakować — Szleperka 



305 



Szlakować = >tropić« Wrześ. 22. 
W lemże zn. > Szlakowali go« Zb. 
V, 177. >Ślakowaćc Zb. 11,253. 
Spr.V, 416. Por. Szlachować. 

Szlakówka = > pułapka na wróble 
z 4 cegieł* Usl. z Warszawy. 

Szlamazalnik = >szlamazarnik< 
Zb. I, 76. 

Szlamazarniea = >kobieta nie- 
chlajna* Kolb. rękop. >Ślemazar- 
nica = kobieta rozlazła* Bib. 
Warsz. LXXX, 630. 

Szlamazarnik= » niechloj « Kolb. 
rękop. >Ślemazarnik = człowiek 
rozlazły* Bib. Warsz. LXXX, 630. 

Szlamazarny: » Ślamazarny ^ 
płaczliwy* Udz. > Szlamazarny = 
niechlujny, nieczysty* Kolb. rękop. 
»Ślemazarny == rozlazły, nieprzy- 
tomnie i niedbale działający* Bib. 
Warsz. LXXX, 630. W temże zn. 
»Ślimazarny€ Ust. z Litwy. 

Szlamnica: > Stoi tam kawaler, stoi 
ze szlamnica (?) stoi i rozmawia, 
jedną te panienkę namawia* Zb. 
X, 265. 

Szlam pa = >niechlaja, także ko- 
bieta podejrzanych obyczajów* Zb. 
I, 76. 

Szlap = »błoto* Pobł. 98 p. w. 
Szlapać. 

Szlap a = »klin spory przy war- 
sztacie cieśli i traczów, który 
mocno w ziemię wbity nie do- 
zwala nogom kobylic w czasie ro- 
boty rozchodzić się na boki* 
Roczn. 240. 

Szlapać = » szargać* Pobł. 98. 
Szlapac = moczyć* Hilf. 184. 

Szlara: »Ślara, siarka = obszywka 
Q dołu u sakni , u gorsetu lub 
u czepca, wyraz przestarzały* 
Krak. IV, 321. || ^Slśra = nie- 
porządna, zabrudzona dziewczyna* 
Mil. Por. Szlarka. 

Szlareczka: » Slareczka czyli ząbki 
= rysunek na pisankach* Wisła 
VIII, 363. » Chusteczkę... złotem 

Słownik T. V. 



szytą w drobniutką szlareczkęc 
Oles. 69. »Wysła z kościoła, ale 
nie panienecka, cięży jej na gło- 
wie tiulowa ślarecka* Pleszcz. 69. 
Por. Szlarka. 

Szlarka = » dawniej przez dziew- 
częta używana mała czapeczka 
biała ze wstążkami różnobarwne- 
mi, u góry w kokardki ułożone- 
mi« Pozn. II, 158. » Szlarka = 
garnirowanie , wypustki , brzegi 
u czepka lub t. p.* Kuj. II, 277. 
>Ślarka« p. Szlara. 

Szlazik: > Ślazik polny = rośl. Ana- 
gallis arvensis* Wisła IV, 880. 

Szlądra = > kobieta włócząca się 
po ulicach, bezwstydnica* Spr. 
IV, 30. 

Szlądrać się = » włóczyć się « 
(Nie podano zkąd wzięte). 

Szlag: » Zwiedzający kopalnie (w Wie- 
liczce), odziani w białe płócienne 
płaszcze, na parcianych szlagach 
(od czasu zalewu na szalach przy 
drucianych linach używanych), 
spuszczają się po linach na dół* 
Krak. I, 57. 

Szlag w a > kobieta nieporząd na; flą- 
dra* Pr. fil. V, 901. W temże zn. 
• Ślągwa* Krasn. 308. 

Szlązk: » Śląsk* Święt. 199. Fed. 
81. 

S z 1 ą z a k : > Ślęzak = rodzaj bułki 
pszennej, pochodzący ze Szlązka* 
Krasn. 308. 

Szle p. Szła, Jeżeli. 

Szlecht = .źle* Hilf. 125. 

Szledrę = »na ukos* Hilf. 184. 

Szleje p. Szła. 

Szlepa = » wywar* Derd. 137. 

Szle per: »Sleper =rz pomocnik gór- 
nika, z niem. Schlepper* Rozpr. 
XVII, 88. Toż Pr. fil. Ul, 498; 
ib. V, 906. Zb. X, 194 i 209. 

Szleperka = » dziewczyna, pra- 
cująca w kopalni w charakterze 
pomocnicy* Zb. XI, 22. Toż Zb. 
X, 194. 

20 



306 



Szlepować — Szłapać się 



Szlepować: » Skarbnik (duch ko- 
palni) dobrze przyjęły ^upie za 
za trzech i za trzech szlepuje, 
odkrywa najobfitsze żyJy i naj- 
prostszą drogę z szybu do szybu 
wycina* Siem. 110. 

Szlękota = > słota* Rozpr. XVII, 
88. W teraże znacz. >Szlenkota< 
Pr. fil. III, 499. 

Szlichta = » krochmal kartoflany « 
Rozpr. XII, 103. II » Szlichta = 
pohsk, tęgość: nadaje się niciom 
szlichtę t. j. przeciąga klajstrem 
z żytniej mąki* Lub. I, 321. || 

• Szlichta a. ślichta = gładzenie 
nici klajstrem* Krak. IV, 323. 

• Kobiety, dając przędzę na płó- 
tno, dają knapowi miarkę żyta 
i jęczmienia na szlichtę, niby na 
wysmarowanie, wygładzenie* ib. 
I, 183. 

Szlichthubel: »Ślichthubel = he- 
bel, którym się bierze drugi wiór, 
niem. Schlichthobel* Pr. fil. V, 
975. 

Szlichtować = » krochmalić (osno- 
wę płótna)* Rozpr. XII, 103. 
W temże znacz. Krak. IV, 323. 
Lub. I, 321. 

Szlig = » rózga przykrótsza, prę- 
cik* Pobł. 98. 

Szli eh acz: »Slihacz = giser, od- 
lewający z metalu* Wrześ. 21. 

Szl ija p. Szła. 

Szloch = » płacz, szlochanie* Kam. 
156. 

Szlorować = »niem. schlorfen* 
Mrong. 653. 

Szlory = »niem. Schlorfe* Mrong. 
653. 

Szl u eh a = >flądra, niechlujna ko- 
bieta* Roczn. 240. 

Szluchtać = »tam i sam chodzić, 
wszędzie zaglądając i wszystko 
poruszając; mówi się o zwierzę- 
tach, zwłaszcza o nierogaciźnie* 
Zb. I, 53. W temże znacz. »Slu- 
chtać* Udz. 



Szl uf a: »Szlufy* = szlify, epolety 
Ołes. 107. W temże zn. »Śluchy* 
Rad. II, 99. II »Szlufa = że- 
lazna skówka, okucie w środko- 
wej części orczyka* J. Łoś. W tem- 
że znacz. »Siufa« Rozpr. X, 301; 
ib. XVII, 61. Wrześ. 21. || »Ślufa 
= flądra, flejtuch* Pr. fil. IV, 
255. Toż Ust. z Nałęczowa. 

Szlufka: » Szlufki = okucia koń- 
ców barka z hakami » Pozn. III, 
138 »Slufka = skówka, okucie* 
Pr fil. IV, 255. II »Ślufka = 
część pasa: u szerokiego pasa na 
jednym końcu jest przyszyty gort 
a. gorcik, t. j. węższy rzemyk ze 
sprzążką, u której jest poprzeczny 
końcami do gortu przyszyty rze- 
myk czyli ślufka, za który zasuwa 
się po zapięciu drugi gorcik z dziur- 
kami, inaczej strykiem zwany* 
Z listu p. Kowerskiej. 

Szlufry: »W kontusiku ze szlufra- 
mi (Schleifen?)* Maz. V, 67. 

Szlukać = » uderzać pięścią* Pr. 
fil.V, 901. 

Sz lupka = » trzewik kobiecy* Hilf. 
184. 

Szłafa p. Szafa. 

Szła je = » parokonne z dyszlem 
sanie, mające nadzwyczaj grube 
płozy, kute; długość szłaj, opa- 
trzonych wysokiemi drabinami, 
wynosi od półtora do dwóch są- 
żni, a czasem, jak w Prusiech, 
i więcej* Juc. 355. 

Szłaj ki = » małe sanki do lekkiej 
jazdy* Juc. 355. 

Szłandać się = > włóczyć się, wa- 
łęsać się* Kolb. rękop. 

Szłap: »Wtem zaczyna coś przesu- 
wać po pokoju, szłap, szłap; pa- 
trzy, a to wielka żaba* Bar. 225. 

Szłapa = »stopa* Pr. fil. IV, 228. 
• Sjtapa = wielka i niezgrabna 
noga* Spr. I, 31. 

Szłapać się: »Słapać sie = iść 
ociężale w ciężkich butach * Święt. 



Sz^apak — Szmajchlować się 



307 



Szła pak: >Słapak a. słaptak = 
ciężki, niezgrabny bul; wielka no- 
ga; człowiek, mający chód ciężki* 
Święt. >Stapak = człowiek nie- 
zgrabny* Spr. I, 31. 

"Szłapcie: >Słapcie a. karpie = 
chodaki, trepy, trzewiki mające 
podeszwę z drzewa a wierzch ze 
skóry* Zb. II, 253. » Kupię sobie 
słapcie* Zb. IV, 158. 

Szłapon p. Szapon. 

"Szłeptać: »Szłeptac = chłeptad* 
PoW. 98. 

Szłoksznie= » wystrugiwane z ga- 
łązek długie paski do plecenia 
mat i t. p.* Ust. z Litwy; 

Szłupa = skorupa: » Lepsze pół 
wajca (jajka) pełnego, niż cała 
szłupa (skorupa) Wisła II, 309. 

"Szłupiny = >łupiny; wyraz po- 
wstał przez zlanie się dwu wy- 
razów : szupiny i łupiny; por. 
niem. schuppen* Rozpr. XVII, 65. 

Szłyk = »sucha łęcina, bez liści 
łodyga* Zb. II, 11. »Szłyk = że- 
berka od liści: chrabąszcze tak 
objadły liście, że tylko zostały 
szłyki; to samo o kapuście; Ku- 
jawy* Spr. V, 144. I » Szłyk = 
chustka czerwona, kładziona na 
włosy przez mężatki w po w. Win- 
nickim* Wisła Vn, 239. 

Szmaciany: » Guziki smaciane = 
płócienne* Swięt. 51. 

Szmaciarka: » Smaciarka = han- 
dlarka szmat; kobieta w brudnej 
podartej odzieży, rozlazła, niepo- 
radna* Święt. 

Szmaciarz = » gałganiarz, wędru- 
jący po wsiach za zbieraniem ma- 
terjalu do robienia papieru* Kuj. 
II, 277. W temże znacz. »Sma- 
ciarz* Rozpr. XXVI, 393. »Sma- 
ciarzc Pr. fil. IV, 882. » Poseł do 
miasta i nalaz tam biednego sma- 
ciarza (unycarza, tandyciarza)* 
Zb. V^ 195. >Smaciarz = 1, han- 
dlarz .szmat 2, człowiek w po- 



dartej brudnej odzieży 3, rozlazły, 
nieporadny* Swięt. 'Szmaciarz a. 
szmatornik a. szatornik = czło- 
wiek, zbierający szmaty, gałgany* 
Krasn. 309. Por. Szotornik. 

Szmaciątko = szmatka, gałganek: 
» Placek wsmaciątku* Zb. VII, 43. 

Szmacie = » bielizna, suknie: on 
ma dużo szmaci a. szmacia* Zb. 

1, 76. W temże znacz. »Szmocie« 
Ust. z Litwy. II »Smacie, smata, 
smatka = 1, chustka na głowę 

2, kawałek płótna* Rozpr. X, 
302. 

Szmacina = >chustka na głowę* 
Enc. R. II, 818. Toż Rozpr. III, 
376. W temże zn. Krak. IIF, 31. 
II »Smaciny z wisielaka = ob- 
rzynki sukien człowieka powie- 
szonego* Zb. V, 147. II »Smaci- 
na* = szmata, gałgan: » Owią- 
zała sobie smaciną gąbą* (gębę) 
ib. 210. 

Szmacinka = gałganek, szmatka: 
• Kołton zawinięty w smacince* 
Święt. 487. 

Szmaguster = » zwyczaj smagania 
dzieci rózgami w drugi dzień świąt 
Wielkanocnych; niem. Schmack- 
ostern* Wisła III, 733. W temże 
znacz. »Szmagośter* (ze Szlązka) 
Pozn. I, 133. >Smagust* u Ko- 
ciewiaków. Słownik Geograficzny 
IV, 229 

Szmaja = »jednoręctwo, mańku- 
ctwo; jednoręki, mańkut, działa- 
jący lewą ręką np. jeździ ze szmal 
= lewą ręką powozi* Kuj. II, 
277. » Parobek był szmają = 
mańkutem, jednorękim* ib. 209. 
» Szmaja a. szmania = mańkut* 
Pozn. III, 19. » Szmaja* Rozpr. 
XVn, 84. II » Szmaja = tłuma- 
czenie napisane dla oszukania nau- 
czyciela, szk.* Pr. fil. V, 901. 

Szmajchlować się = > pochle- 
biać, niem. schmeicheln* Śpr. IV, 
31. 

20* 



308 



Szmajda — Szmaty 



Szmajda= > mańkut* Rozpr. XVII, 
84. Toż Pr. fil. IV, 253. 
» Szmajda = lewa ręka« Mil. 
» Szmajda = pudendum muliebre« 
Pr. fil. IV, 253. 

Szmajuda = »toż co szmaja: gra 
na szmajudę = od lewej ręki, 
gdy na opak ma struny nawiąza- 
ne* Kuj. II, 277 p. w. Szmaja. 

Szmajory = > szmaty, gałgany, ła- 
chy* Kolb. rękop. 

Szmajs -=. » chłosta* Osip. »Śmajs« 
= chlast: > Skrada się z tyłu 
śmierd i *śmajs* kosą, ucina pi- 
jakowi głowę* Mdt. Zap. 7. 

Szmak... p. Smak... 

Szmakać = » smakować* Nadm. 
145. >C6ż łón przf^niós, fuli (peł- 
ny) miech śliw szmaka dobrze* 
ib. 153. 

Szmania = » mańkut* Pobł. 142. 
Por. Szmaja. 

Szmaniać = »szukad, żeby co 
porwad: dzieci szmaniają po sza- 
fach ; na Kociewiu: szwaniad* 
Wisła III, 747. >Szmaniad a. szwa- 
niad = łakotek szukad i sprzą- 
tad je, łakomym byd* Pobł. 142 
i 158. »Szwaniac = wywąchi- 
wad, probowad* Hilf. 184. 

Szmanid = »oszukiwad podczas 
wydawania lekcyj, szk.« Pr. fil. V, 
901. 

Szmantowny »a. śmietański ko- 
rzeń — Radix Dictamni albi* 
WisJa III, 90. 

Szmar... p. Smar... 

Szmargło = > szparko, żwawo: 
szmargło jechad przez rzekę, Ga- 
licja* Bib. Warsz. LXXX, 631. 

Szmat = » znaczny kawał np. pola, 
drogi* Kuj. II, 277. W temże zn. 

• Szmat* Roczn. 240. »Smat« 
Wisła I, 155. Pr. fil. IV, 882. 

• Szmat = wiele, dużo* Krasn. 
309. » Szmal = dużo, sporo: 
szmat pieniędzy zarobiuł* Osip. 
» Szmat dzieci nawymierało* Tyg. 



ii. 1, X, 294 (od Suwałk). » Szmat 
czasu* Wisła III, 747. > Szmat 
żołnierza* Maz. V, 34. » Szmat, 
szmiot = kupa* Hilf. 184. 

Szmata: »Smata == szmata, gał- 
gan* Pr. fil. IV, 882. »Szmata 
= 1, suknia 2, chusta płócienna 
3, niekiedy chustka do nosa* 
Krak. IV, 323. »Smata, smatka 
a. smacie = 1, chustka na głowę 
2, kawałek płótna* Rozpr. X, 
302. Toż Spr. V, 416. Por. 
Szmaty. 

Szmatałacha = »nazwa krowy c 
Wisła IX, 130. 

Szmatka >a. smatka = chusteczka 
na głowę* Wrześ. 21. Toż Rozpr. 
X, 302. » Smatka = chustka* 
Cer. W temże znacz. Zb. IV, 156. 
Zb.V, 190. Zb.VII, 59. Maz. III^ 
321. >Smatki* = manatki: »Za- 
biraj dziewcyno wsystkie swoje 
smatki* Kozł. 54. 

Szmatlad p. Smatlad. 

Szmatła = »szmala: oczy moje 
szmatłą zapłonili* Pr. fil. V, 901. 

Szmatład p. Smatlad. 

Szmatławy p. Smatławy. 

Szmatornik p Szmaciarz. 

Szmaty = kawałki płótna: » Dzie- 
cko w smatach = upowijane* 
Krak. IV, 37. || .Szmaty= bie- 
lizna* Lub. II, 207. W temże zn. 
»Smaty* Zb. XIV, 151. »Smaty* 
Sand. 265. Rozpr. VIII, 107 i 177;^ 
ib. IX, 214; ib. XX, 434; ib. 
XXVI, 393. Fed. 134. Hempel. 
Łęcz. 129. Maz. V, 38. Czark. 
Spr. IV, 382. »Śmaty« Fed. 409. 
• Szmaty = bielizna, odzież* Pr. 
fil. IV, 254. »Smaty = ubranie 
spodnie ; odziewek = ubranie 
wierzchnie* ib. V, 907. » Szmaty 
= ubranie kobiece; łachy = ubra- 
nie męzkie* Kuj. I, 63. » Szmaty 
= suknie odświętne; łachy = 
suknie stare* Pozn. I, 62. »Smaty 
kościelne = ubranie odświętne* 



Szmażyć — Szneptach 



809 



Sand. 20. Toż Krak. 1, 156. Rad. 
II, 172. »Smaty = odzież* Zb. 
II, 240. W temże zn. » Szmaty « 
Pozn. II, 167 i 262; ib. IV, 170; 
ib. VI, 14, 166, 305. Parcz. 
»Smaty« Zb. VII, 79. Rozpr. XI, 
188. »Śmaty* Wisła I, 155. || 
> Szmaty « = wszystko, co siaży 
do ubrania: > Gdzieś podziała te 
szmaty?... sukniem dała na obraz, 
a serwety na ołtarz, a pierścienie... 
korale na organy* V^ójc. II, 297. 
Toż Lip. 58. Kolb. 175. Pozn. IV, 
218. Por. Pradło. 

Szmażyć: »Szraazfc = smażyć* 
Hilf. 184. 

Szmeker = > przezwisko, nadawane 
niegdyś strażnikom tabacznym* 
Osip. » Szmeker = strażnik ta- 
baczny, przeznaczony do chwyta- 
nia kontrabandy* Maz. V, 61. 

Szmelcuga p. Smelcuga. 

Szmelczak = » snopek słomy po 
wy młóceniu ziarna* Hempel. 

Szmer = » wódka* Kieł. I, 36. 
W temże znacz. »Smera< Cisz. 
177. .Śmera* Pr. fil. V, 907. || 
> Szmer = rękaw koszuli* HilJf. 
184. 

Szmergać, Smergnać p. Smer- 
gać. 

Szmergnienie = »rzucen'e, ci- 
śniecie* Pobł. 99. 

S z m e r 1 a » a. smerla = śliż, śli- 
żyk* O. 

Szmig p. Śmig. 

Szmiłkować = » niem. schwar- 
men* Mrong. 677. 

Szm iot p. Szmat. 

Szmira = »biba, pijatyka* W^isła 
IV, 843. 

Szmirować = » upijać się « Parcz. 
»Śmirować = pic: wódkę dobrze 
śmiruje* Pr. fil. V, 907. 

S z m i r o w n i k = » pijak * Wisła IV, 
843. 

S z m i r u s = » pijanica * Parcz. W tem- 
że zn. »Sniirus« Pr. fil. V, 907. 



Szmocie p. Szmacie. 

Szmojboj: >We wsi mieszka żyd, 
zwany popularnie Szmojboj (I- 
zmael)* ib. IV, 189. 

Szmorgnąć p. Sm orną ć. 

Szmulton = » szeroki, płaski gar- 
nek o 2 uszach, stawiany na dry- 
banek do ognia, niem. Schmor- 
topf* Zb. I, 36. 

Szmygnąć == >pomknąć* Ust. 
z Litwy. 

Szmyr p. Smyr. 

Szmyrglowy : >Kamień szmyrglo- 
wy = lapis smiridis* Ciesz. 37. 

Szmytki = »prędko biegający, by- 
stry* Pr. fil. IV, 254. 

Sznachrać = * szukać np. po 
garnkach* Spr. IV, 31. 

Sznapa »a. sznaps = wódka* Pr. 
fil. V, 901. W temże zn. •Szna- 
pa* Maz. V, 29. »Śnapa* Zb. VII, 
53. 

Sznaps = •wódka* Pr. fil. V, 901 
p. w. Sznapa. W temże znacz. 
• Sznaps* : > Kazał sobie dać szna- 
psa* Pozn. VI, 341. »Snaps* Dyg. 

Sznapsik = wódka: » Grosze wy- 
dał na sznapsik po trosze* Lip. 
64. 

Sznapsko = wódka: »Po drugim 
sznapska wykinieniu* Wisła VII, 
94. 

Sznapśliczka = » wódeczka* Pr. 
fil. V, 901. 

Sznapzak: >Chinaj do sznapzaka* 
Arch. V, 849 (niem. Schnapps- 
sack). 

Sznarować = » warczeć grzecho- 
tką* Derd. 137. 

Sznśży p. Snaży. 

Szneler = » cyngiel w zamku 
sztućca, myśl.* Pr. fil. V, 901. 

S z n e 1 k a : »Snelka = potrawa na 
prędko* Zb. IV, 200. || >Sznelka 
= jedwabny sznureczek włocha- 
ty* Ust. z Warszawy. 

Szneptuch >a. sznuptuch , zdr. 
szneptuszek = chustka do nosa* 



310 



Szniaga — Sznorowy 



Krasn. 309. W temże zn. »Sznep- 
tuchc Derd. 13. »Snieptuch, śniep- 
lusek< Kęirz. 41, 59, 78, 79, 
81. 

Szniaga = »żaba, zwana także 
skiczka* Roczn. 240. 

Sznica p. Snica. 

Sznifka = » tabaka do zażywania, 
dolno-niem. Schniefke* Wisła III, 
559. 

Sznifkal = » wielki amator tabaki « 
Wisła III, 559. 

Szniga = >częśd żórawia od sta- 
dni, belka spoczywająca na roso- 
sze« Pr. fil. IV, 254. W temże 
znacz. >Śniga< ib. 255. 

Sznit: »Snit = każde otarcie piłą c 
Maz. V, 46. II >Sznit= szklanka 
np. piwa« Pr. fil. V, 901. 

Sznitka = » skibka, kawałek np. 
chleba c Pr. fil. V, 901. 

Sznop = » jedność, jako (najniż- 
szy) stopień, oceniający postępy 
ucznia, szk.< Pr. fil. V, 901. 

Sznoreczka p. Sznurka. 

Sznoży p. Snaży. 

Sznupa = >nos, wzgardl.« Parcz. 

Sznopacy = » służący do zaży- 
wania: tabaka sznupaca* List By- 
stronia. 

Sznupać = » tabakę zażywać* Pr. 
fil. III, 499. >Handry kurzy, a po- 
piół sznupie* Wisła II, 308. »Gdo 
nie kurzy, a sznupie, ten sie ró- 
wna babskij d....* Cinc. 14. W tem- 
że znacz. »Snupać< Spr. IV, 31. 
Por. Sn ufać. 

Sznuptuch p. Szneptuch. 

Sznuptuszek = > chustka do no- 
sa* Kolb. 171. Por. Szneptuch. 

Sznuptychla = » chustka do no- 
sa* Pr. fil. V, 901. W temże zn. 
• Sznuptykla* ib. III, 499. »Śnup- 
tychla* Rozpr. IX, 274. 

Sznur = »nivva wieśniaka, pas, za- 
gon, u Górali* Enc. R. II, 815. 
Toż Ust. z Królestwa i z Litwy. 
II »Sznur« = linja: »Psy gonią 



sznurem* Prz. ludu VI, 110. 

• Sznur dzikich gęsi = stado* ib. 
14. II » Sznur = ślad zwierza* 
ib. 111. II » Sznur = kierunek 
rzuconej piłki równolegle do ziemi,, 
szk.* Pr. fil. V, 901. 

Sznura = sznur, powróz: » Sznura 
mi sie targa* Zb. IX, 222. >Nie 
smarujesz nigdy sznury* ł^ęcz. 
245. »Sznóra = sznur* Rozpr. 
XII, 47. 

Sznurczysko: > Czapsczysko bez. 
.''znurczysków* Zb. VI, 104. 

Sznureczka p. Sznurka. 

Sznurek: >Snurek* Chełch. I, 100. 
II >Sznórek = wstążka* Wisła 
III, 728. II >Sznurek gruntu = 
długi a wazki pas gruntu* Wrześ. 
22. II » Sznurek z guzami = 
gwiazdozbiór: Smok zodjakowy a. 
Waż* Lud I, 176. 

Sznurka: »Snurka = tasiemka do- 
sznurowania bucików lub sukni* 
Spr. IV, 360. >Sznurka = wstąż- 
ka, tasiemka, obszewka Sieroka 
u dołu sukni* Pr. fil. V, 901. 

• Sznurka = wstążka* Wrześ. 22. 
Wisła VI, 491; ib. VIII, 66. Cer. 
W temże znacz. »Sznórka* Rozpr. 
XII, 47. »Snurka a. snurecka* 
ib. X, 302. ^Snurka* Spr.V, 418. 
Zdr. »Sznoreczka* Zb. IX, 203 
i 234. Rozpr. IX, 308. Pr. fil. V, 
902. II > Snu recka = sznuró- 
wka* (?) Zaw. 92. 

Sznurkowany: »Sukmana sznur- 
kowana = sznurkiem jasno-zielo- 
nym, majowym podwójnie obszy- 
wana* Pozn. I, 73. 

Sznurować = oznaczać linję pro- 
stą na drzewie z pomocą sznura 
potartego węglem: > Drzewo obra- 
biane, sznurowane* Pozn. V, 132. 

• Cieślowie sznurować drzewo bę- 
dą* Zb. IX, 16. II »Śniurowaó 
się = sznurować się* Pr. fil. IV, 
225. 

Sznurowy: » Ptactwo sznurowe i klu- 



Sznurów — Szopczarz 



311 



czne = które ciągnie sznurem 

z wyraju c Tyg. 11. 1, XIII, 242. 
Sznurów: * Sznórów = sznórówka : 

a gdzie mój sznórów, poszed dla 

bachurów* Pozn. IV, 231. 
Sznurówka: > Śniu rowka zdr. śniu- 

rówecka* Pr. fil. V, 255. >Śnu- 

róweckac Was. 207. 
Sznurwachowad = >w obozie 

pilnować koni, przywiązanych do 

sznurów (w wojsku polskiem)< 

Kuciński, Konarszczyk 72. 
Sznyp = »szczutek, prztyk: dał 

mu sznypa w nos* Pr. fil. V, 975. 
Sznyrzyć = » szperać, szukać< 

Roczn. 240. 
S z n y t = » jedność, jako (najniższa) 

ocena postępów ucznia, szk.« Pr. 

fil. V, 902. 
Sznytek = >mała szklanka* Pr. 

fil.V, 902. Por. Sznit. 
Sznytlak p. Sznytloch. 
Sznytloch = »szczypior, cebula 

młoda, niem. Schnittlauch« Parcz. 

Toż Pozn. II, 43. Rozpr. XII, 29. 

W temże znacz. > Sznytlak « ib. 

XVII, 84. Pr. fil. IV, 254. 
Szo p. Sio. 
S z o c = > nazwa tańca, Schottisch * 

Nadm. 106. > Skakał szoca< Derd. 

96. Por. Szorc, Szot. 
Szo eh = > sitowie c Pr. fil. V, 902. 
Szoć p. Siać. 

Szofla = >szufla< Pr. fil. V, 902. 
Szohe p. Szuhe. 
Szojec p. Sojec. 
Szojnda p. Sządy. 
Szokać == » wołać: sz, sz, szo, jak 

na kury lub inne ptaki c List Gin- 

ciały. >Gdy ptaki chytają, to na 

nich nie szokają« Cinc. 15. Po- 
dobnie ib. 28. 
Szokolada = » czekolada « Ciesz. 

92. 
Szokoladowa > mąka = Cacao 

deolealum pulv.« Ciesz. 56. 
Szolka = » czarka, filiżanka* O. 
Szołata p. Sałata. 



Szołcina = żona i?ołlvsa: >Szoł- 
cina nie hrabina « Pozn. V, 100. 

Szołdra = >szynka« Kai. 83. >Soł- 
dra = chuda słonina « Pr. fil. V, 
157. II » Szołdra* = gałgan, 
strzęp: > Chłopak (po przeskocze- 
niu przez ogień) przyduszał za- 
tlone szołdry, w różiioj wielkości 
płatach z ubrania jego s}>adające« 
Sand. 112. || » Szołdra = zło- 
dziej* Myszk. » Szołdra = nie- 
miec< (pogardl.) Powszechno. 

Szołdy-bołdy : >Sołdy- hołdy = 
wilk« (w zagadce) Zb. VII, 139. 

Szołecki p. Sołecki. 

Szołk = jedwab: >Szołkiem zasła- 
no* Lub. I, 154. »Szołkiem ko- 
szulkę szyty* (= szyć) ib. 236. 

Szołkowica = >choroba, połą- 
czona z wielkim bólem na palca 
u ręki lub u nogi* Zb. XIII, 75. 

Szołkowy = »jedwabny: związano 
dwoje dziatek... szołkowym ręcz- 
niczeńkiem* Pr. fil. IV, 254. || 
>Szołkowa trawa = angielska 
trawa* (rus. Pińszczvzna) Zb. II, 
260. 

Szoło w ierz = zap. szalbierz: > Wy- 
chowałaś córkę szołowierzom* Maz. 
II, 123. 

Szołtys p. Sołtys. 

Szołtysew p. Sołtysów. 

Szołwa = >szałwja* Pr. fil.V, 902. 

Szondy, Szońdy p. Sądy. 

Szop: >Szop, szop, szop! = nawo- 
ływanie za owce* Cen. 77. 

Szopa = » stajnia* Del. 85. »Sopa, 
sopka = obora* Spr. V, 418. || 
> Szopy grać* = zapewne: wy- 
prawiać sceny: »To ty po nocy 
za cylindrami latać będziesz, a 
mnie to szopy grasz!* Snieżko- 
Zapolska. > Szopa = widowisko, 
awantura* Ust. z Galicji. 

Szop ar = » chłopiec, chodzący 
z szopką* Wisła II, 730. 

Szopczarz = > chodzący z szopką* 
Pr. fil. IV, 254. 



312 



Szopka — Szot 



Szopka: »Sopka = obora « Rozpr. 
X, 221. Toż Spr. V, 418 p. w. 
Sopa. II » Szopka = jasełka* 
Gluz. 446. Zb. III, 28. Pozn. II, 
60. Zb. X, 220. Pleszcz. 83. 

Szopkarz = »1, chodzący z szopką 
2, robiący szopki. Pr. fil. V, 902. 
Toż Wisła II, 109. 

Szopki! = » nawoływanie na owce* 
Cen. 77. 

Szopnik = »u Kaszubów ster- 
nik. O. 

Szopówka => podkainionka, kuna 
kamionka. Wrześ. 22. 

Szor = wgłębia w morzu, woda cie- 
mna na morzu głębokim* Pobł. 
99. 

Szorc = »materjał na spódnice* 
Kozł. 371. »Siorc = materja weł- 
niana na spódnicę, tkana 'we ćtery 
cepy na drelich*, zawsze czarna 
z białem, niebieskiem lub czerwo- 
nem w wąziutkie paski* Zb. VIII, 
262. » Szorc = spódnica z płótna, 
mającego osnowę lnianą a wątek 
wełniany* Gluz. 421. > Szorc = 
spódnica z wełny owiec czarnych* 
Sand. 20. » Szorc = spodnik, 
z niern. die Schiirze* Lip. 104. 
» Szorc = spódnica wełniana czar- 
na lub modra* Zb. II, 213 i 254. 
»Sorc = spódnica wełniana wła- 
snego wyrobu* Pleszcz. 43. Toż 
Rozpr. XVII, 84. W temże znacz. 
» Szorc * Łęcz. 188. »Sorc* Pleszcz. 
19. Pr. fil. IV, 249. » Szorc = 
spódnica ze stanikiem bez ręka- 
wów* Pozn. II, 334, » Szorc = 
stanik u sukni* Pozn. III, 122. 
» Szorc, szurcfal, szorsfal = niem. 
Szurzfell* Mrong. 673. || » Szorc 
= taniec* Kuj. I, 213. W temże 
znacz. Szorc a. socz* ib. II, 207. 
»Szorczvk« ib. » Szorc* Pozn. I, 
214. » Szorc wiwatowy* (nuty) 
ib. 235. Por. Szot, Szurcfel. 

Szor ca = » fartuch, zakrywający 
plecy* Pr. fil. V, 902. 



Szorcletnik »a. zapaska = spó- 
dnica zwykle w kraty lub pasy, 
wyrabiane czasem w połowie z ko- 
nopi, a w połowie z wełny, naj- 
częściej jednak z samej wełny* 
Roczn. 251 p. w. Zapaska. 

Szorcowina = » suknia: sorco- 
winę zasargała* Maz. III, 320. 

Szorować = » biec prędko, pędzió 
np. woda na wiosnę brózdami 
szoruje; poszorował do wsi po 
wodę* Spr. V, 144. W temże zn. 
• Precz szorując* (o koniu) Derd. 
66. » Została tylko droga za niem, 
jak sorował* Chełch. 216. || » Szo- 
rować « = ciągnąć po ziemi: > Żoł- 
nierz przechodzi się po miejskiej 
granicy, szabelka szoruje* Pozn. 
IV, 257. 

Szorstfai p. Szorc. 

Szort = » spódnica* Pozn. I, 67. 
Por. Szorc. 

Szory = » obcięta słoma w poszy- 
ciu dachu* Spr. IV, 339. 

Szos == tylna poła u fraka: »Jak 
frak bez szosów* (autor) Aten. 
1877, IL 111. 

Szosa: »Sios: ta sios* Pr. fil. IV, 
247. Por. Szaseja, Szuszej- 
s z a. 

Szosować = » kłosić się, o życie « 
Hilf. 184. »Żyto się szosuje* Sień. 
263. 

Szost = > żerdź długa, okuta, do 
popędzania statków na wodzie, 
gdzie szostem dna dostać można* 
Roczn. 240. Toż Ust. ze Świę- 
ciańskiego. 

Szostak = * moneta z czasów rządu 
pruskiego, wyszła z obiegu, war- 
tości 12 gr. pols.« Osip. 

Szost ny: »Szostne zagony = sze- 
ścioskibowe* Rud. 17. 

Szośniak = » jęczmień sześciorzę- 
dowy* Rud. 16. 

Szot >a. szorc, socz, szorczyk = 
taniec* Kuj. II, 207. W temże 
znacz. » Szorc a. szot* (nuty) ib. 



Szota — Szpak 



813 



215. Toż (nuty) Lecz 184. >S2ot« 
Maz. II, 251 i 298. Pozn. V, V. 
Kozł. 213 i 220. Por. Szorc, 
Szoc. II »Szot = śledź duży* 
Pr. m. IV, 254. II »Szot = szkot, 
kupiec « PoW. 99 p. w. Szoto- 
wać. 

Szota = * szewc, pogardl. por. K r a- 
wiota* Kra**!!. 309. 

Szotać = »ceniĆ€ Paw^ 

Szotor = »gaJgan, tach« Hilf. 184. 

• Szotora = gałgan, łata« ib. 
W temże zn. >Szutora« ib. »Szo- 
tora = łata, gałgan« Derd. 137. 
W temże zn. »Szator« Gen. 83. 

• Szatora* Po W. 97. 
Szotora p. Szotor. 
Szotornica: »Szalornica *= szma- 

ciarka* PoW. 97. 

Szotornicki: »Szalornicki = do 
szatornika należący: szatornicki 
syn; po szatornicku sobie postą- 
pił* PoW. 97. 

Szotornik = »gałganiarz« Derd. 
137. W temże zn. >Szatornik€ 
Krasn. 309. Cen. 83. Derd. J. 26. 
>Szatornik« Po W. 97. » Szotornik 
= włóczęga, narwaniec* Hilf. 
184. 

Szotować = »mieć z kim kon- 
szachty, kumać się* Pobł. 99. 

Szó p. Sio. 

Szóstaczek p. Szostak. 

Szostak = » 6 kopiejek, 12 groszy 
pols.< Zb. VI, 93. »Po szóslAku 
na dzień* Nadm. 153. » Szósta- 
czek*: »Dwa sóstacki* Zb. IV, 
105. II » Szostak = jeleń, ma- 
jący po trzy gałęzie na każdym 
rogu* Pr. fil. V, 902. || .Szo- 
stak?*: »Dał mi Wach fularę 
i bez łeb gandziarę na siustak* 
Kozł. 182. 

Szóstczyna = szóstka, pogardl. : 

• Dostanie za szóstczvnę więcej* 
Zb. XIII, 160. 

Szósteczka = 10 centów: »Niech 
ja o ciebie sustecków nie tracę, 



bo moje sustecki nie po drodze 
chodzą* Rud. 135. 

Szóstka: >Sóstka = moneta dzie- 
sięciocentowa* Rozpr. VIII, 233; 
ib. IX, 215. W temże znacz. »Só- 
slka* Krak. IV, 321. Zb. VII, 5. 
Sab. 134. »Sióslka* Rozpr. XX, 
434. 

Szósty: »Sóści, a także, piąci, ć warci 
i t. p.* Zb. V, 195. 

Szóści a = zap. szóstka, 10 cen- 
tów: » Jeżeli człowiek może na 
takie zbytki wydać aż trzy szó- 
ście, to musi być bogaty* Śnieżko- 
Zapolska. 

Szóści el = moneta 10-centowa: 
» Dawaj svnku szóściela, dawaj 
monetę* Śnieżko Zapolska. 

Szó tek = » nazwisko rodowe* Zb. 
X, 212. 

Szpacer, Szpacerka p. Spacer. 

Szpacisko = » trzonek rydla* 
Wisła III, 745 p. w. Korzystka. 
Szpacyjer p. Spacer. 

Szpacyrować = .spacerować* 

Rozpr. XII, 10 i 34. 
Szpać = » toczyć, roztoczyć; ze- 

szpać = stoczyć: robaki by cię 

szpali, zeszpali (złe życzenie) Kolb. 

rękop. 
Szpada = > rydel* Krasn. 309. 

» Szpada := szpadel* Kuj. I, 88. 

Toż ib. II, 277. 
Szpadel = » rydel* Kuj. I, 164. 

»Wzión szpadla* ib 180. W temże 

znacz » Szpadel* Pozn. I, 103; 

ib II, 79. Maz. III, 52. Nadm. 61. 

.Szpadel* Wisła VIII, 486. >Szpo- 

del* Zb. I, 13. »Spadel* Kai. 

161. >Śpadel* Pr. fil. IV, 883. 

Szpagatówka = » wąs sierdzisty 
i długi* Kuj. II, 277. 

Szpajd a p. Spajda. 

Szpak: > Cpok =: szpak, ptak « Wisła 
V, 915. II »Śpak = koń szpa- 
kowaty* ib. VI, 317. II .Szpak 
= słonina, niem. Speck* Gaz. 



314 



Szpakowaty — Szpendlik 



01szlyńskal886, ri0 28. II »Szpak 
= gatunek soli« Krak. I, 55. 

Szpakowaty: » Śpakowaty, o ko- 
niu* Pr. fil. III, 312. 

Szpałek = pieniek?: »W ponie- 
działek ciesał szpałek* Zb. X, 326. 
Por. ros. szpały = podkłady na 
torze kolejowym. 

Szpanderka = »tabaka« Lip. 206. 
Toż Pozn. IV, 245 i 246. 

Szpandziołek = > belka (cymbra) 
w szybie* Pr. fil. III, 499. 

Szpantał = » żagiel mniejszy* Wi- 
sła VI, 507. 

Szparak = »wypvchacz« Rozpr. 
XII, 103. 

Szpargałka = » tłumaczenie napi- 
sane dla oszukania nauczyciela, 
szk.c Pr. fil. V, 902. 

Szparkasa = kasa oszczędności: 
»Szporkasa* Bisk. 44. Derd. 113. 

Szparkasowy: > Książeczka szpar- 
kasowa = książeczka kasy oszczę- 
dności* Ust. z GaUcji. 

Szparki = »porywczy« Osip. 

Szparowad = > zatykać mchem 
lub pakułami, lub zamazywać gliną 
a. wapnem szpary w ścianach 
domu* Osip. || »Szparować = 
oszczędzać, składać pieniądze* 
Kolb. rękop. Toż Pr. fil. V, 902. 
W temże znacz. >Szparować« Zb. 
VII, 53. Zb. IX, 256. »Śperowaćc 
Święł. Toż Zb. VII, 73. 

Szparówka = » wołowe oczko, 
myśl* Pr. fil. V, 902. 

Szparuna p. Śparuna. 

Szpas, śpas = żart, zabawka, igra- 
szka* Krak. I, 323. W temże zn. 
> Szpas* Bisk. 44. Derd. 18. 
»Szpos« Pozn. VI, 139. »Śpas« 
Fed. 409. Rozpr. IX, 215. Święt. 
388. Udz. Rozpr. XXVI, 395. Pr. 
fil. III, 301. Rud. 162. » Powie- 
dział ze śpasu* (=: na żart) Zb. 
V, 255. W temże znacz. »Ze spa- 
su* Pr. fil. V, 886. »Bez śpas* 
(żartem) Wrześ. T. 51. »Nie rób 



*szpasu* Zb. IX, 192. »Na szpas 
mówić* Krak. III, 31. »Śpas a. 
szpas = figiel* Osip. 

Szpasować = >żartować, zwo- 
dzić* Krak. IV, 323. Rozpr. XII, 
103. W temże zn. »Śpasować« 
Spr. IV, 330. Rozpr. XXVI, 395. 
>Spasować* Rog. n^ 59. 

Szpat = »kulawizna u koni* Zb. I, 
31. > Szpat w prawy nodze* Derd. 
29. » Szpat = felerny wyrzut na 
nogach końskich* Ust. z Raw- 
skiego. » Szpat := zesztywnienie 
nóg konia od długiego stania* 
Ust. z Warszawy. » Szpat = na- 
rośl koło kolana konia od strony 
wewnętrznej* Ust. z Poznań- 
skiego. 

Szpata wy >a. szpotawy koń = 
chorujący na szpat* Zb. I, 31. 
> Jałówka szpotawa* Pozn. I, 194. 
• Dziewczyna szpotawa* (kulawa) 
Rog. n^ 55. 

Szpatnie = * szpetnie, brzydko « 
Wisła VI, 306. 

Szpatny = »szpetny* Rozpr. XII, 
15. »Mam na szpatnym koniu je- 
chać do piekła, to też porzad 
wolę na pięknym* Cinc. 23. 

Szpąga p. Szponga. 

Szpejzeszrank = » szafa śpiżar- 
niana, Bytom* Pr. fil. V, 902. 

Szpek = » słonina* Mrong. 706. 
W temże znacz. Rozpr. IX, 316. 
Pozn. IV, 245. Łęcz. 137. »Śpek 
= tłuszcz* Pr. fil. IV, 255. 

Szpektakl = widowisko: •Pano- 
wie z surdutami na grzbiecie ro- 
bią takie szpektakle w biały dzień* 
Snieżko-Zapolska. 

Szpektor = » nauczyciel żydow- 
ski* Ust. z Litwy. » Szpektor = 
rządca* Hilf. 105. 2 pp. I. p. 
»Szpektra« ib. 

Szpekul... p. Spekul... 

Szpel = »wiór« Zb. II, 11. 

Szpencer p. Spancer. 

Szpendlk = •.szpilka* Ust. z Ja- 



Szpendzer — Szpicak 



315 



worza. >Szpendlik = spinka* 
Wisła VI, 492. || »Szpendiiki = 
galunek jaWek« Ust. z Jaworza. 

Szpendzer p. Spancer. 

S z p e n t = odrobina: oni kieby szpent 
do jadła nie pociągali = ani od- 
robiny, żadnego gaslu do jedze- 
nia* Kam. 112. » Szpent = krzta, 
odrobina: daj mi tabaki, bo nie 
mam ani szpent* Roczn. 240. 

Szpera: »Spyra = 1, skóra od sło- 
niny 2, skóra odstająca przy ra- 
nach lub skaleczeniach « Mil. 

• Szpera a. szperka = słonina* 
Pozn. I, 134. W temże znacz. 
> Szpera* ib. III, 177. »Szpyra« 
ib. 93. »Spyra« Rad. I, 86. »Szpe- 
ra< = kawał słoniny: » Cztery 
szpdry w grochu były* Kai. 73. 
>Dwie spyry* Wisła IX, 111. 
»Spyry = skwarki* Spr. V, 122. 
II »Szpdra = notysko, noga* 
Pobł. 99. W temże zn. Derd. 51 
i 102. II > Szpera = datek stró- 
żowi za otworzenie bramy w nocy* 
Ust. z Krakowa. Por. Szperka. 

Szperała = » szperacz, ten co szpe- 
ra* Pobł. 158. 

Szperczarka: = >Spyrcarka = 
masarka* Święt. Por. Szper- 
czarz. 

Szperczany: »Spyrcany = ze sło- 
niny* Święt. > Rosołu spyrcanego* 
ib. 638. 

Szperczarz: »Spyrcarz = handlu- 
jący słoniną* Rozpr. X, 288. Toż 
Wrześ. 13. Święt. Spr. V, 419. 

Szperka: > Szperki, smażone szperki 
= drobno krajana słonina; także 
kawałki surowej słoniny* Wójc. 
II, 221. »Szperka* ib. I, 181. 

• Szperka = słonina, w Żuławach* 
Enc. R. II, 80. » Szperka = słonina 
chuda* Roczn. 240. » Spyrka * = 
kawałek słoniny Zb. IV, 236. Zb. 
V, 204. Zb. VII, 40. W temże zn. 

• Szpyrka* Rozpr. XII, 103. •Spyr- 
ka* Hoff42. Pozn. 11,250. •Sper- 



ka* Krak. I, 135 i 267. Wisła 
VII, 364. »Śperka* Zaw. Etn. 17. 
• Spyrka* Zb. XII, 170. •Spć- 
recka* Cisz. 211. »Spyrecka* 
Pleszcz. 220. •Szpyreczka* Rog. 
n^ 69. 

Szperlać: »Śp^rlad = skrzętnie 
poszukiwać, zbierać, oszczędzać* 
Święt. 

Szpernal p. Spernal. 

Szpertać = • szperać , grzebać, 
gmerać* Kolb. rękop. 

Szperuszka = » szperka słoniny* 
Pozn. I, 119. 

Szpeła = •nożysko* Pobł. 142. 

Szpetel = •człowiek brzydki* Hilf. 
184. 

Szpetlinek: »Spetlinek i Marysia*, 
rodzeństwo w bajce Cisz. 77. 

Szpetnica = » kobieta brzydka* 
Hilf. 184. 

Szpetny = ^zły* Tyg. ii. 2, XIV, 
185. >Śpelny = bardzo brzydki* 
Spr. IV, 360. Por. Szpatny. 

Szpic = » ostrze lancy, szydło i t. p.* 
Osip. •Szpic* = ostry pal: •Ręce 
połamali, głowę na szpic dali* 
Rog. n® 117. »Śpic* = wierz- 
chołek: »To jom (skałę) przewró- 
ciły... na dół śpicem* Wi.sła I, 
253. II » Szpic = smarkacz* Ust. 
z Litwy. 

Szpica = » dłutko, które górnicy 
zakładają do długiej laski żelaznej 
i wiercą dziurę w węglu, poczem 
zakładają patronę (nabój) dyna- 
mitową* Pr. fil. III, 499. || »Spi- 
ca*: »W nosie spica z głosem 
dzwonka (u komara)* Zb. VI, 8. 
Por. Spica. 

Szpicak: •Spicak == motyka do 
rudy i do kamieni* Spr. V, 418. 
Toż Rozpr. XVII, 62. || •Spiczak 
= narzędzie do odrywania soli 
w kopalni* Krak. I, 59. || •Szpi- 
cak (Szpitzhacke) = rodzaj łodzi* 
Lub. I, 53. > Spiczak = szeroka 
długa łódź, zakończona spiczasto* 



316 



Szpicbub — Szponder 



Pr. fil. V. 887. W teraże znacz. 
>Szpicak« ib. 902. || »Spiczak 
= młody jeleń górski o pojedyn- 
czych rogach długich* Enc. R. 
II, 839. II »Śpik a. szpicak = 
smarkacz* Krak. IV, 321. 

Szpicbub >a. szpycbub* = złodziej 
Przegląd Polski n0 201, str. 374. 

Szpicdrucik = » szpicruta * (z Go- 
łębiowskiego, o Warmji) Maz. V, 
84. 

Szpicel = » agent policji tajnej* 
Ust. z Warszawy. 

Szpicom = » narzędzie kowalskie 
do wypalania dziur* Pr. fil. IV, 
254. 

Szpieg: »Spieg = ciekawy, zda- 
tny: Józefka, to śpieg dziewcyna, 
wsydko umie zrobić* Sand. 265. 
» Śpieg = ciekawy* Fed. 409. 

Szpiegówka = »szpiegowniczka« 
Narbutt w »Ond. drusk.* r. 1844, 
IV, 15. 

Szpiklerz p. Spichlerz. 

Szpilczak = »spiczak, podciołek, 
jeleń młody, gdy mu wyrastają 
rogi proste* Pr. fil. V, 902. 

Szpileczki: »Spilecki-nitecki = 
gra* (opis) Zb. XIV, 219. 

Szpilić: »Spilić = zapinać (guzi- 
ki)* Was. 247. Toż Usl. z Litwy. 
Wal. 60. 

Szpilki = » zęby charta* Pr. fil. V, 
902. Toż Prz. ludu VI, 110. 

Szpilkowany = » szpikowany* 
(o zającu) Pozn. III, 54. W temże 
znacz. » Szpilkowany* Maz. I, 277. 
Wisła VIII, 487. 

S z p i 1 o r : » Spilor, śpilorcyk = ro- 
dzaj świdra* Święt. »Śpilar u sze- 
wca do wielkich kołków w obca- 
sach , śpilarcyk do przybijania 
podeszw* Święt. 33. »Śpilor = 
pręt żelazny* Pr. fil.V, 908. »Śpi- 
lar*: »Taki śpilar oslry, co niem 
ludzi zabijał* Chełch I, 188. 

S z p i 1 o w a ć się = zap. zapinać 
się, stroić się: > Przesłań sio spi- 



łować; śpilecki daj matusi scho- 
wać* Kieł. I, 77. »Szpilować = 
pasować, być komuś do twarzy: 
jak jej szpiluje w modrej chu- 
steczce* list. z Rawskiego. W temże 
znacz. » Spiłować* Czark. Zb. II, 
253. » Spiłuje mu w tern kape- 
lusie* Spr. IV, 330. || > Spiłować 
= pysznić się: jak pan kupi ja- 
kiś podarunek dla parobka, to on 
będzie spiłował przed inkszymi* 
Kam. 68. || »Szpilować = grać: 
panna Ludwika dobrze tańcuje, 
polskiego tańca dobrze szpiluje € 
Ust. z Litwy. 

Szpi łowny: »ŚpiIowny = 1, do- 
bry, zdatny, odpowiedni 2, cięty, 
zmyślny, zdolny (o takim, który 
niejedne rzecz sam z siebie bez 
nauki zrobić potrafi)* Spr. IV, 
330. 

Szpinia = » szafa* Hilf. 184. 

Szpinka p. Spinka. 

Szpion = » drzazga ostra na obu 
końcach* Osip. 

Szpionek p. Spionek. 

Szpital = » dawniej dom przytułku 
dla dziadów kościelnych przy ple- 
banjach* Osip. > Zajechali do smę- 
tarza... a tam szpytal był, a w nim 
dzioud (dziad) tam umarły leżał 
i łam go pilnowali dwa żywe 
dziady na pustej nocy* Pozn. VI, 
181. ^Do szpytola* ib. 

S z p 1 e t a = > wączos * (klepka) Pobł. 
99. 

Szplinda = »szpunt, zatyczka« 
Hilf. 184. 

Szpon = »kanianka, rośl. Cuscutac 

O. II »Śpony = część krosien 
domowych, w których zawsze są 
3 śpony* Pr. fil. IV, 883. Por. 
S z p o n e k. 1 1 » Szpon = długi 
ostry pazur ponad tylnym palcem 
u nóg koguta* Pietruski Hisi. na- 
turalna ptaków, czę.ść IV. 
Szponder: »Śponder = wieprzek 
lub świnka, mniej więcej jedno- 



Szponek — Szpnknąd 



317 



roczne, podkarmione na szynki « 
Pr. fil. IV, 883. » Szponder = 
żeberka wieprzowe* Zb. I, 76. 

Szponek = » utkwiona w shipku ru- 
choma podstawa motowidJa w war- 
sztacie tkackim* Wisła VII, 292. 

Szponga = >u drzwi lub wrót 
stodołowych poprzeczna beleczka 
(gruba listwa), do której przybite 
deski* J. Łoś. W temże znacz. 
» Szponga* Zb. X, 204. »Szpun- 
ga< Krak. I, 154. »Sponga* Lub. 
I, 55. »Śpaga a. śpona* Pr. fil. 
IV, 883. »Szpąga* WisJaVI,427. 
Zdr. »Szpążka*: » Spąsk i = dre- 
wniane prążki u spodu skrzynki, 
shiżące do przytwierdzania nóg 
do skrzynki* Spr. IV, 334. || 
»Spąga = trzaska: zrąbał to na 
same spągi, zniem. Spange* Rozpr. 
XVII, 62. Toż ib. 93; ib. X, 302. 

Szponka := >zatyczka drewniana* 
by 'płachta' nie wyleciała ze szmigi 
wiatracznej* Spr. IV, 369. || 
» Szponka = spinka* (u koszuli) 
Chełm. I, 45. 

Szpon t = >pokrywa garnka oble- 
piona gliną* Kuj. I, 98. »Śpont 
=: pokrywa garnka podczas go- 
towania oblepiona ciastem* Zb. 
VIII, 254. » Gotować pod szpon- 
tem* Fed. 236. Wisła IV, 881. 
Kozł. 379. Zb. II, 133. •Pod 
szpuntem* Wisła V, 645. >Spunt 
= korek, zwłaszcza obońki * Rozpr. 
X, 302. »Śpund a. śpond = czop 
drewniany u beczki* Pr. fil. IV, 
883. »Szpunłr*; >Pierwsza czą- 
stka z beczki, imbryka, dzbana 
lub flaszki wylanego napoju w kie- 
liszek lub szklankę ma nazwę na- 
poju od szpuntra (szpontu) lub 
od goździa (od korka, pokrywki)* 
Maz. V, 44. 

Szpora = »kańcziig* Mrong. 433. 
II » Spora * = ostroga: »Kónikowi 
doda sporów < Pozn. IV, 263. 



Szporbiksa = ^sbarbonka, na 
Szlązku* O. (zniem. Sparbiichse). 

Szporniki = »żelazne pręty, łą- 
czące nogi pługa* Pr. fil. V, 902. 

Szporowad: >Ptak, używany na 
wabia, szporuje t. j. podlatuje wa- 
biąc* Krak. I, 185. 

Szportaó = > grzebać, szukać : kura 
szporta ziemię, lub w ziemi się 
szporta; czego tam szportasz w mo- 
ich papierach* Zb. I, 76. 

Szpotak = > człowiek niezgrabny* 
Spr. IV, 31. 

Szpotawy p. Szpatawy. 

Szpotlak = > człowiek niezgrabny* 
Spr. IV, 31. 

Szpotlawy = > niezgrabny* Spr. 
IV, 31. 

Szprach = » żebrak* Krasn. 309. 

Szprachać = » żebrać* Krasn. 
309. 

Szpracherka = jałmużna: »Przy- 
szedł niemiec do polaka na szpra- 
cherkę = po jałmużnę* Zb. II, 
171. 

Szproka = » język, mowa* Hilf. 
87. 

Szprync = »żart. zbytki* Pr. fil. 
IV, 499. 

Szprysa = »drqg okuty do popy- 
chania statku* Wisła VI, 507. 

Szpuk (z niem.) = »duch domowy, 
potępieniec pokutujący pod stry- 
chami domów mieszkalnych; pod- 
czas dnia kryje się pomiędzy ru- 
pieciami, a daje znać o sobie no- 
cną porą szpukowaniem, to jest 
plądrowaniem pomiędzy gratami. 
Nikt szpuka nigdy nie widział 
i nie wie, jak on wygląda* Osip. 
» Szpuk* = hałas, zamęt: » O dwu- 
nastej zrywa się najokropniejszy 
'szpuk' nakształt grzmotu, pukania 
i błyskawic* Kuj. I, 117. 

Szpukać »a. śpukać = pukać* 
Pr. fil. IV, 256. 

Szpuknąć = straszyć: »Szpflknal 
= ukazywał się jako widmo* 



318 



Szpukować — Szrubhubel 



Hilf. 105. »Co szpńknac = chcą 
straszYĆc ib. 106. 

Szpukować = » chodzić z kąta 
w kąt i niewiadomo czego poszu- 
kiwać* Osip. > Szpukować = stra- 
szyć* Pr. fil. III, 499. 

Szp u kowanie p. Szpuk. 

Szpula: »ŚpuIe = oczy* Mil. 

Szpulowały: »ŚpuIowaty = ma- 
jący duże oczy* Mil. 

Szp ulać = » rzucać* Pr. fil. IV, 
254. II >Spulać = 1, zwijać nici 
na cewkę 2, iść prędko* Spr. V, 
419. »Spulać = 1, zwijać nici 
na cewkę 2, iść powoli: musi 
spulać, bo go noga boli* Rozpr. 
X, 302. Toż Wrześ. 21. Por. 
S p u 1 a r z. 

Szpulka: >Śpulka* (do nici) Was. 
56. >Śpulka w kołowrotku obraca 
się na drucie, przechodzącym przez 
siery a osadzonym w dwu pa- 
chołkach* Pr. fil. IV, 883. 

Szpulowany: >SpuIowane ręka- 
wice = robione na drutach* Kam. 
176. 

Szpulrat = >niem. Spulrad* Mrong. 
715. 

Szpunga p. Szponga. 

Szpunt, Szpuntr p. Szpon t. 

Szpur »a. szpurstwo = drobiazg, 
dzieci* Ust. z Litwy. 

Szpurać »(czemś) = rzucać czemś 
ze złości* Kolb. rękop. 

Szpurnąć » (czemś) = rzucić czemś 
ze złości* Kolb. rękop. 

Szpurstwo p. Szpur. 

Szpycbub p. Szpicbub. 

Szpyrtać = » biegać, o dzieciach * 
Rozpr. XVII, 65. 

Szragany = » stalugi * (Nie po- 
dano, zkąd wzięte). 

Szrajbnąć: > Srajbnąć = zapisać * 
Rozpr. X, 200. »Zyd dwa razy 
śrajbnie, a polym licy* ib. 205. 

Szrajbować = » pisać, żartobl.* 
Ust. z Warszawy. W temże znacz. 
>Szrejbować* Ust. z Litwy. 



Szrajbteka = podkładka do pi- 
sania: 'Mamcia jak się czasem 
z nóg zwali, cały kałamarz na 
szrajbtekę wyleje* Śnieżko -Za- 
polska. 

Szrajtafel = »niem. Schreibtafel, 
pugilares* Rozpr. XII, 42. 

Szrajtofelka: » Śrajtofelka = 
portmonetka, mały skórzany wo- 
reczek na pieniądze* Udz. 

Szranczek = » szafa* O. 

Szraniaty: » Choćby był garbaty, 
i po czole szraniaty* Rog. n° 402. 

Szrank = »szafa* Pr. fil. V, 902. 

Toż Zb. II, 14. Zb. X, 202. 

W temże zn. »Srank* Pr. fiL V, 

158 i 908. Spr. IV, 31. 
Szraubcęgi = » pewne narzędzie 

stolarskie* Pr. fil. V, 975. 
Szraubcier = »okrętka śruby* 

Pr. fil. V, 975. 
Szrejbować p. Szrajbować. 

Szreniowaty, Szrenowaty p. 
Śronowaty. 

Szreń » a. sreń , śreń , śrenie = 
stwardniała, zmarznięta po odwilży 
skorupa na śniegu* Spr. V, 423. 
Toż ib. IV, 314 gdzie autor pro- 
stuje twierdzenie Wrześ. 22, że 
• Szreń = drobna kra na poto- 
kach*. »Sreń = zmarznięta sko- 
rupa śniegu* Spr. IV5 350. Toż 
Rozpr. XVII, 63. 

Szropować » konie = niem. schra- 
pen* Mrong. 668. 

Szrotownia = » część młyna* Ust. 
od Bystronia. >Srótownia o 2 gan- 
kach = młyn do miewa razowego 
o 2 kamieniach* Zb. I, 28. 

S z r o t o w y : » Śrotowy a. śrotowany 
razowy, np. chleb, mąka* Zb. I, 
23. 

Szrub = »szruba* Rozpr. XII, 46. 

Szruba = » wódka* Wisła IV, 843. 

Szrubhubel: »Srubhubel = hebel, 
którym się bierze pierwszy wiór* 
Pr. fil. V, 976. 



Szrubica — Szlajgrowy 



319 



Szrubica: »Śrubica a. wyrwie = 
grajcarek* Spr. V, 420. 

Szrubka = »gorzałka* Maz. V, 29. 

Szrubokręt = »odkręika, narzę- 
dzie do odkręcania i zakręcania 
szrub« Pr. fil. V, 902. W temże 
znacz. » Śrubokręt* ib. 908. 

Szrubsztak: » Szrobsztok a. szroub- 
śtok« Pozn. VI, 251. 

Szrumbek p. Srąbek. 

Szrut: »Srol«: » Karabinek drobnem 
srotem nabić « Wisła III, 575. || 
»Śrót a. osypka = mąka owsia- 
na* Krak. I, 270. »Śrót (niem. 
Sehrol) = mąka razowa* Zb. I, 
28. »Umełli na żarnach śrólu« 
Kaspr. 85. W temże zn. »Szrot* 
Derd. 78. »Śrut=r otręby* Święt. 
54. II >Śrót (niem. Schrot) == 
kawał: duży śrót okrasy* Pozn. 
VI, 303. II »Śruty = bielizna* 
Aten. 1877, II, 114. .Śróty a. 
szaty = ubranie* Hoff 41. »Szróty 
= łachmany* Rozpr. XII, 104. 
II > Szrut a. śrut = rodzaj na- 
czynia* Rozpr. XVII, 14. > Szrut 
= naczynie* Aten. 1877, II, 116. 

Szrutarka = » skrzynia, gdzie spa- 
da kasza pszenna zrobiona na 
szruty* Spr. IV, 370. 

Szrutowy: » Chleb śrutowy = ra- 
zowy* Wisła III, 723. Toż Pozn. 
III, 127. 

Szrutówka: »Srutówka = rodzaj 
grzyba* Wisła VI, 677. || .Śró- 
tówka = kapusta grubo siekana* 
Pr. fil. V, 908. W temże znacz. 
Zb. II, 216. 

Szryż »a. śryż = śnieg, pokrywa- 
jący wodę, gdy jeszcze niema lo- 
du, pierwszy cienki lód na Wiśle, 
cienka kra, Puław.* Pr. fiJ. V, 
902. W temże zn. .Srys* Udz. 
»Sryź, srzeź* O. »Sryz, szryz* 
Krak. IV, 322. »Śrvz a. strzyż* 
Spr. V, 143. »Sryź* ib. 420. 
>Strysz« Goszcz. 132. » Strzyż, 
-^rzez, sryź, szryz* Rozpr. XVII, 



63. >Sryz* Swięt. > Szryż = 
szron na drzewach* Zb. VI, 209. 
»Szrys = lód chropowaty: dobrze 
jechać na takim szrysie* Pr. fil.V, 
157. 

Sztaba = » przód statku* Pr. fil. 
V, 902. W temże znacz. Wisła II, 
256; ib. VI, 607. Syrokomla, Nie- 
men 116. 

Sztabowy p. Góral. 

Sztabręga p. Szczawręga. 

Sztaburować= » zatamować ruch, 
zastanowić* Krak. IV, 323. 

Sztacyjon r. m. = » stacja* Rozpr. 
XII, 46. 

Sztafirować się: >Śtafirować sie 
= stroić się* Udz. Toż Święt. 
»Nie było to... śtafirować sie przed 
mojego syna* Maz. III, 274. >Było 
nie śtafirować sie wedle mego 
syna* Was. 177. » Śtafirować sie 
wedle kogo = kokietować kogo* 
ib. 247. W temże znacz. > Śtafi- 
rować się*: »Nie było... śtafiro- 
wać się przed tem mojera synem* 
Kozł. 78. 

Sztagowy: > Kominy sztagowe (koło 
Hrubieszowa) składają się z 4 słu- 
pów... oplecionych łoziną... z gli- 
ną* Gluz. 408. 

Sztajer = » walc szybki w tempie 
V^« Kuj. II, 207. Toż (nuty) Pozn. 
V, 105. » Sztajer weselny* (nuty) 
Krak. II, 515. W temże znacz. 
.Sztajer* ib. 380. Bal. 41. »Śta- 
jer* Wisła II, 111. Udz. Rud. 75. 
>Sztaler, Podlaskie* O. Zdr. »Sta- 
jerecek* Krak. II, 59. 

Sztajf = prosto, sztywno: »Ja bo 
morze wypiję i zawsze sztajf na 
nogach stoję* Śnieżko-Zapolska. 

Sztajgier = »sztygar* Krak. I, 64. 
W temże zn. »Śtajgier* Zb. X, 
209 i 333. 

Sztajgierka = żona sztajgra: » U 
śtajgierki* Kieł. II, 38. 

Sztajgrowy = sztajgra: »Śtajgro- 
we pachole* Kieł. I, 159. 



320 



Szlaler — Szloczki 



Sztaler p. Szlajer. 

Szlamajza = » narzędzie stolar- 
skie < Pr. fil. V, 902. 

Sztand = stan: > Chlew óni trzimą 
w sztandze a czysto = w dobrym 
stanie* Hilf. 125. W temże zn. 
»Sztant«: »Bfl w sztance = byl 
w stanie, mógł« ib. 99. 

Sztanda = > stągiew, do wody« 
Pozn. II, 237. 

Sztandka >a. stenda, stendka = 
stągiew* Pozn. II, 177. 

Sztandar: > Śtander = chorągiew* 
Spr. IV, 382. Toż Rozpr. XXVI, 
395. II >Śtandar, śtendar = sto- 
jący w lesie pień drzewa, w po- 
łowie złamanego, lub ściętego na 
pewnej wysokości* Pr. fil. IV, 883. 
II >Śtandery = cztery grube kloce 
węgłowe budującego się domu* 
Zb. XIV, 8. II >Sztandary*: »Pod 
piecem była wielka nora, tak 
zwane sztandary, wygodne i ulu- 
bione miejsce do wysypiania się 
lub ukrycia* Gruszecki. 

Sztandyrydy = przyśpiew Zb. 
IX, 260. 

Sztanga = > drąg żelazny * Ust. 
z Litwy. W temże zn. »Sztąga« 
Hilf. 99. 

Sztangrodzki: » Fora Adamie, fo- 
ra, ze Sztangrodzkiego dwora* 
(z raju) Kuj. I, 312. 

Sztangret = » furman* Bar. 199. 
W temże znacz. » Stangret* Was. 
200. .Stangret* Wisła VI, 309. 

Sztaniki: » Staniki = spodnie* 
Kieł. I, 112 (por. ros. sztany = 
spodnie K.). 

Sztant p. Sztand. 

Sztarać się = » krzątać się « Rozpr. 
XVII, 65. 

Sztatywy = zap. podstawy, nogi : 
>Szłatywy od stolików* Tyszkie- 
wicz, Wilja i jej brzegi 35. 

Szteblik p. Stręblówka. 

Sztebnować = »stebnować, stęb- 
nować* Ust. z Litwy. 



Sztega p. Sztyga. 

Sztejca = »1, nożysko 2, koszla- 
wiec* Pobł. 158. 

Sztejna p. Sztenia. 

Sztelmasznia p. Stalmaśnia. 

Sztelować: » Sztelowac = przygo- 
towywać* Hilf. 129. » Sztelowac 
sę j= udawać* Derd. 137. »Ale 
doch sę sztelowall, jakbf sę ce- 
sztlfc ib. 50. 

Sztelunk: » Kapral pan! siarzia wy- 
soki! śtelunk przed nim na trzy 
kroki! Choć ci w ogień każą sko- 
cyć, nie śmies sie ani zabocyć* 
Święt. 235. 

Sztelwaga = » waga u dyszla, da 
której przytwierdzają się orczyki; 
od wagi odróżnia się tem, że nie 
obraca się na sasnalu, lecz jej 
końce z pomocą prętów żelaznych 
związane są z końcami szynkla* 
J. Łoś. W temże zn. > Sztelwaga 
a. sztylwaga* Chełm. 104. >Sztyn- 
waga* Hempel. Por. Sten waga. 

Sztenia = »godzina* Hilf. 95,107^ 
110 i t. d. W temże zn. »Sztej- 
na«: >W jedno sztejno* = w je- 
dną godzinę ib. 103. 

Sztenik = > zegar* Hilf. 184. 

Szter... p. Czter... 

Szt^rk = » chwila, chwilka: przyń- 
dę za szt^rk; hf\ jem tam cały 
sztórk; szt^rkami pada, szt^rkami 
je pogoda* Pobł. 99. 

Szternadel = >trznadel* Pr. fiL 
III, 307. 

Szterzy = >cztery* Pr. fil.V, 902. 
W temże zn. >Sztyrze* ib. 903. 
>Styry« Mil. 

Sztetyny = > gatunek jabłek « Zb. 
XIV, 28. 

Sztębuła = » nazwa krowy* Nadm. 
147. 

Sztęfel = » stempel* Ust. z Litwy. 

S z toczki: »Szeł chłop do łasa, 
przyniós drzewa, jak palec; zrobił 
z tego dwoje trok, dwa sztoczki, 
szydła koniec i przykrywkę na 



Szt&dor — Szlryt 



321 



garniec. Żo2ądź« (zagadka) Rozpr. 
XII, 84. 

Szt&dor = »pophiwek przyczepio- 
ny do przyrządu, używanego do 
łowienia śledzi* Hilf. 184. 

Sztof p. Stof. 

Sztofowy: »Fdrtuch... sztofowy = 
z tkaniny byle jakiej* Wisła VI, 
492. 

Sztoft = »pieniek, kawałek ołowiu, 
którym się nabija sztuciec, myśl.« 
Pr. fil. V, 903. 

Sztof y = »grankulki« Tyg. ii. 1, 
V, 417. 

Sztok = »mokrośd w chlewach* 
Pobł. 99. 

Sztokhauz = więzienie: >Zapro- 
wadziół go do śtokauzu... a un 
tam siedział skuty w łańcuskak* 
Zb. VII, 11. 

Sztołym p. Stołem. 

Szton = » żeton* Dzień, polski 
1891, no 208. 

Sztopelgans = » okrężne, dożyn- 
ki* Wisła III, 734. Toż Nadm. 
91. 

Sztora = » roleta* Ust. z War- 
szawy. 

Sztorc = pionowe położenie: »Na 
sztorc a. sztorcem = w piono- 
wem położeniu* Ust. z Królestwa. 
W temże zn. »Na śtorc* Spr. V, 
122. Zb. XI, 121. .Sztorcma* 
Pr. 01. IV, 254. 

Sztorc in a p. Sztorc. 

Sztorcować: »Śtorcować = orać 
zbyt głęboko, o pługu* Święt. 8. 
II » Sztorcować się* = zalecać 
się: > Sztorcował się do Kaśki, za- 
czepił ją* Śnieżko-Zapolska. 

Sztorcowy = » spodni, nierucho- 
my kamień w młynku domowym 
do mielenia zboża* Święt. 14. 

Sztornista = » muzyk * (Nie po- 
dano, zkąd wzięte). 

Sztos: Od sztosa w grach (na bi- 
lardzie, w klasy) = od jednego 
razu np. » wsuwanie i wysuwanie 

Słownik T. V. 



od sztosa* Kosiakiewicz , Łatk. 

• Urzędnik po interesie, kobieta 
po sztosie nic nie warci* Zb. II, 
177. 

Sztraf: »Śtraf = kara pieniężna: 
podać kogo na śtraf = zaskarżyć 
kogo, żeby dostał karę pieniężną* 
Spr. IV, 382. W temże znacz. 

• Straf* Rozpr. XVII, 395. »Szlrof« 
Pozn. III, 156. > Strof* Święt 
.Sztrofa* Derd. 118. Pr. fil. V, 
903. 

S z t r a m = » szyk , porządek , ład 
z niem. stramm) np. do sztramo 
= aby pasowało; ja sztram dźwi- 
gam = silnie i zręcznie; to sztram 
chłopak = zręczny, dzielny* Kuj. 
II, 277. II »Sztram* p. Stram. 

Sztrecholcek = » zapałka, niem. 

Streichholz* Krasn. 309. 
Sztreja = > posłanie słomiane* 

Derd. 137. 
Sztrekacz = » przepiórka* Hilf. 

184. 
Sztrekać: » Sztrekac = łamać * Hilf. 

1 84. » Pole je sztrekąne = rzadko 

poorane* Cen. 78. 

Sztrepel = > chwast przy chorą- 
gwi kościelnej* Pr. fil. IV, 254. 

Sztrof, Sztrofa p. Sztraf. 

Sztrozak = »siennik* Tyg. ii. 1, 
XIV, 126. W temże zn. .Sztru- 
cak* Ust. z Galicji. 

Sztrucak p. Sztrozak. 

Sztrucla p. Strucel. 

Sztrus = »spód chodnika w ko- 
palni* Pr. fil. III, 499. 

Sztrychówka = » żelazko, którem 
po nagrzaniu introligator wyciska 
rowki na okładkach* Ust. z War- 
szawy. 

Sztryka: »Sztrika za bńrsztinia = 
przyrząd do dostawania burszty- 
nu*' Hilf. 184. 

Sztryt = » kłótnia, z niem. Slreit* 
Zb. I, 36. W temże zn. »Sztril« 
Hilf. 131. 

21 



322 



Sztuba — Sztuka 



S z tu ba = » szkoła niższa, klasa 
wstępna, szk.* Pr. fil. V, 903. 

Sztubaczyć = »1, postępować 
jak sztubak 2, skarżyć: sztubaczy 
na mnie, szk.« Pr. fil. V, 903. 

Sztubak = » uczeń klasy wstępnej « 
Pr. fil. V, 903. 

Sztucek = karabin: » Idzie... ze 
sztuckem* Zb. IX, 231. 

Sztucer = » elegant: wiedeński 
sztucer* Wójc. Zar. III, 5. 

Sztuchać = > szturchać* Pr. fil. 
V, 903. 

Sztuchnąć = » szturchnąć, kol- 
nąć* Pr. fil. V, 903. 

Sztuczka == kawałek: »Jemiełowo 
stucko żyje = żyje kawałkiem 
jemioły* Kętrz. 69. »Tobym cię 
trząś na tyla sztuczków, co liścia 
na drzewie* Pozn. VI, 17. »Stu- 
cka = kawałek mięsa* Rozpr. 
X, 303. Spr. V, 422. »Dzielanka 
a. sztuczka = porcja sztuki mię- 
sa, dawana po dworach czeladzi 
w czwartki i niedziele* Pr. fil. IV, 



815. W temże znacz. >Stucka* 
Kai. 162. Por. Sztuka. 

Sztuczkowy: » Zapasek dwie: rob- 
kowa jedna, sztuczkowa druga* 
r. 1755 Wisła VII, 294. 

Sztucznik p. Sztuczny. 

Sztuczny: >Stucny a. śtucnik = 
zabawny, wesoły, dowcipny* Spr. 
V, 122. » Sztuczny* = znający 
sposoby: » Śtucny złodziej * Chełch. 
I, 115. 

Sztuczyk = » szydełko do roboty 
szydełkowej* Pr. fil. V, 903. 

Sztudent p. Studant. 

Sztuder = » ten, co obmyśla, zwła- 
szcza co złego* Wrześ. 23. >Stu- 
der = mądrala: o, jaki mi śtu- 
der!* Pr. fil. V, 909. 

Sztudorować = » starać .się, usil- 
nie pracować* Pr. fil. V, 903. 
> Sztuderować = obmyślać i Wrześ. 
23. W temże zn. »Sztudyro\yać< 
Rozpr. XII, 10 i 34. >Studero- 



wać* Swięt. Udz. Rozpr. VIII, 
184; ib. IX, 151. ^Na omyłkę 
żaden nie sztudyrował* Cinc. 24 
(= »żeby się omylić, nie trzeba 
się do tego naukowo przygotowy- 
wać* Objaśnienie Cinciały). 

Sztudzinka == > godzina, godzin- 
ka* Hilf. 184. 

Sztufok = > garnek żelazny kwar- 
towy* Mil. 

Sztuk = >łomot« Krak. IV, 187. 
.Odgłos sztukuc Zb. VII, 110. || 
> Sztuk drogi* Kuj. I, 154. »Po 
wielgim sztuku (kawale) dawał* 
Pozn. II, 65. » Sztuk placka* ib. 
VI, 93. >Duży sztuk za wieś wy- 
szli* ib. 248. W temże zn. »Stuk* 
Rozpr. XX, 434, > Sztok* Hilf. 
128. Cen. 72. »Śtuk* Pozn. II, 
101; ib. IV, 256. Wisła V, 746. 
II » Sztuk!*: »Kruk... sowę pod 
bok sztuk* Wójc. II, 274. ^W o- 
kienko sztuk, sztuki* Bal. 111. 

Sztuka = kawał: »Tobvm cie oz- 
trząś na tyla sztuków, co drzewa 
stojącego na świecie jest-ta* Pozn. 
VI, 17. >Odtańcować... po 3 sztu- 
ki* ib. II, 61. > Sztuka lasu* Zb. 
XIV, 91. » Sztuka ziemi = lepszy 
kawałek gruniu* Pozn. I, 100. 
W temże znacz. » Stuka*: » Ku- 
piłem stukę bicza* Pozn. V, 63. 
II » Sztuka = mięso* Wrześ. 23. 
W temże zn. ^Śtuka* Sand. 265. 
Kozł. 153. »Stuka* Zb. V, 189 
i 201. Spr. V, 422. Rozpr. X, 
303. II > Sztuka = słonina* Ma- 
tusiak Kw. 11 i 21. »Śtuka« 
Rozpr. VIII, 86; ib. 163 i 177. 
Arch. V, 634. Wisła IX, 243. 
Rozpr. XX, 434. Mat. Zap. 4. 
>Śtuka* Zb. XIV, 153 i 172. jj 
» Sztuka przędzy = 6 parników« 
Pozn. I, 98. Toż Mil. || .Sztu- 
ka*: »Śtuki i leki = sposoby* 
Was. 102. W temże zn. »Śtuka* 
Wisła VI, 202. > Stuki rznąć = 
udawać * Swięt. Por. Sztuczka. 



Sztukać — Szturpak 



323 



Sztuk ad = stukać: > Koń kopytem 
sztuka* Wójc. II, 274. »Śtukajo« 
= stukają Chełch. I, 190. » Stu- 
kać sie = stukać: co się tam 
pod stołem stuka « Pr. fil. IV, 
256. 

Sztukator = » sztukmistrz* Ust. 
z Litwy. 

Sztuknąć = odbić się: >Jewo 
sztuknu' = odbiło mu się* Hilf. 
184. 

Sztukot = » człowiek kulawy « Wi- 
sła IV, 840. 

Sztukotać = » kulawo chodzić, 
kuleć* Krasn. 309. 

Sztukulec = » rzemień służący do 
przedłużania lejc* Pr. fil.V, 903. 
W temże zn. »Śtukulec* ib. 909. 

Sz tul dać; >Śtuldać a. śtyldać = 
chodzić kulawo, kuleć* Rozpr. X, 
303. 

Sztum = »papieros, w żargonie* 
(Nie wskazano, w jakim). 

Sztunderować = gniewać się: 

> Pieniądz ściska a na chłopaka 
sztunderuje* Beld. 125. 

Sztuńderek = > stągiew* Zb. I, 
32. 

Sztup = puk: >Sztup, sztup w o- 
kieneczko* Krak. II, 115. 

Szturać = > kłóć, źgać : źga muie 
a. sztura mnie w boku; szturać 
kijem do oczu* Czark. »Bede mu 
drewkiem do zębów śturał* Chełch. 
I, 22. W temże znacz. » Szturać* 
Derd. 39. » Szturać a. śturać = 
szturchać, szturgać* Krak. IV, 322. 
W temże zn. » Szturać* Kuj. I, 
226. » Szturać* Pobł. 99. ^ Śtu- 
rać = 1, bić 2, uderzyć czemś 
oslrem np. igłą, widłami* Mil. 

> Szturać = szlurgać kogo ramie- 
niem lub łokciem* Lub. II, 213. 
» Śturać = pchać, szturgać * Rozpr. 
XII, 63. > Śturać = 1, pchać, 
źgać 2, dłubać (lekką robotę rę- 
czną) np. pośturałem buty = 
zrobiłem trochę około butów* Spr. 



rV, 330. > Śturać = popychać* 
Rozpr. XX, 434. Toż Rozpr. VIII, 
233. 
Szturch = szturchaniec : » Mać 
córkę śturchem zruszyła* Kam. 
134. »Ocmuchała sie po śturcha 
macierzy* ib. 

Szturchacz = róg w zagadce 
o krowie Zb. I, 121. Zb. XIV, 
248. W temże znacz. »Śturchac« 
Zb. X, 149. 

Szturchać: > Śturchać = szturkać, 
rozpychać* Rozpr. XXVI, 396. 

Szturgać = uderzać: >A ja idę 
placka sukać, a baby mię ożo- 
gamiśturgać* Rad. I, 104. »Śtur- 
ga mie i bije* Wisła VII, 685. 
>Śturgać == szturchać* Zb. VIII, 
254. 

Szturkaniec: »Slurkaniec = ku- 
łak, uderzenie* Krak. IV, 322. 

Szturknąć = trącić : > Dziad śtur- 
knął łokciem, jeden garnek prze- 
wrócił się z rosołem* Krak. IV, 
78. 

Szturkotanie = turkot: »Hałas, 
szturkotanie i pukanie we mły- 
nie* Kuj. I, 175. 

Szturm = » wielka burza* Ust. od 
Kryńskiego. 

Szturm ak = » dziewka lub ko- 
bieta niezdarna* Osip. W temże 
znacz. >Szturmak* Parcz. >Śtur- 
mok* Udz. »Idę... do Lubna po 
sztnrmaki, do Mazewa po dziew- 
cynę* Łęcz. 196. »Szturmak = 
niezdara* Pleszcz. 44. || »Śtur- 
mak = wichrzyciel, człowiek po- 
ry wczy* Święt. II >Szturmak = 
burza, nawałnica* Krasn. 309. 

Szturnąć = » szlurgiiąć * Lub. II, 
213. 

Szturpak^ » człowiek niezgrabny * 
Zb. I, 76. » Siedź babo, szturpa- 
ku« Wisła IV, 779. || »Szturpaki 
= nierówności na drodze* Pr. 
fil. IV, 254. 

21* 



324 



Sztarzyć — Szubaly 



Sziurzyć: » Ślurzyć := szturchać, 
popychać* Udz, 

Sztw... p. Czw , Ćw... 

Sztyber = >gJówna belka, gruba 
i mocna, ustawiona pionowo, u- 
trzymująca cały wiatrak; na niej 
spoczywa mocnica* Spr. IV, 369. 

Sztyblety = »niem. Stiefelleten « 
Rozpr. XII, 41. 

Sztybno = sztywno; » Sztybno gło- 
wę trzymał « Kam. 176. 

Sztybny = sztywny: » Pan zawsze 
taki sztybny, jakby palicę łyknął* 
Kam. 120. 

Sztyc = » jedność, jako (najniższa) 
ocena postępów ucznia, szk.< Pr. 
fil. V, 903. II . Sztyc* p. Styk. 

Sztyca = » ksiądz, pogardl.* Pr. 
fil. IV, 254. 

Sztych: »Śtych = jednokrotne za- 
głębienie rydla w ziemi: wykopać 
na trzy śtychi głęboko* Pr. fil. 
IV, 893. »Śtych = uderzenie, 
kłócie, kopanie: w piersem śty- 
chu w rowie bół scćrny piasek* 
Spr. V, 122. II >Sztych*: .Rol- 
nik, zanim siać pocznie, zrobi 
krzyż ^sztychem'* Zaw. Etn. 7. 
• Pychy na dwa śtychy, a wsy 
na palec (o próżnym)* Święt. 680. 
II » Sztych = wziątka w grze kar- 
cianej* Kieł. I, 226. W temże zn. 
Krak. I, 328. || » Sztych, sztych 
= mówi się o konnej jeździe; 
crdzieindziej: ciuch, ciuch!* Ust. 
z Litwy. 

Sztych a: »Śtycha, śtycha, jak ztąd 
do krzych a (Przysłowie)* Zb. VIII, 
322. 

Sztychacz: » Stychdc = róg (u kro- 
wy), w zagadce* Święt. 658 i 659. 

Sztychać = » popychać * Dyg. 
>Sztychająca w końce palców* = 
koląca Pleszcz. 122. »Wrazieł 
tam laskę, śtycha (= źga)* Cisz. 
211. 

Szlychnąć = »źgnąć: djabćł... 
śtychnuł go śpilką w średni pa- 



lec* Cisz. 23. »Sztychnie igłąc 
Krak. III, 25. 

Sztychować = >kłóć: sztychuje 
mnie z boku* Zb. II, 254. 

Sztychulec: »Śtychulec = przy- 
rząd do naszywania cholew* Święt. 
33. 

Sztycki = »nogi* Gwara złodziej- 
ska. 

Sztyf = > zawsze* Słownik Geogra- 
ficzny IV, 229. 

Sztyga = 'kopka zboża, niem. 
Steige* Pozn. I, 102. W temże 
znacz. »Sztega* Derd. 137. || 
»Sztega«, właściwie: sztfga = 
'liczba 20 sztuk* Derd. 137. Hilf. 
184. Nadm. 94. 

Sztygiel = > dziób bociana, myśl.* 
Pr. fil. V, 903. 

Sztyk p. Styk. 

Sztykowany = »haftowany* Wi- 
sła VI, 491. 

Szlyl: >Sztfl* = cicho, spokojnie 
Derd. 17. Derd. J. 22. 

Sztylhutać = »na nogę utykać^ 
kuleć* Kolb. rękop. 

Sztymp = »1, wydanie się kra- 
dzieży 2, złodziej, który był już 
w areszcie* Estrajcher, Gwara 
złodziei. 

Sztynwaga p. Stenwaga. 

Sztyrbać: > Ślyrbać = piąć się po 
czemś stromem* Sab. 136. 

Sztyrbny p. Styrbny. 

Sztyrgnąć >a. tyrgnąć = umrzeć, 
o żydzie « Parcz. Por. S t e r g n ą ć. 

Sztyrnadel p. Sternadel. 

Sztyrycet p. Czterdzieści. 

Sztfrze p. Cztery. 

Szu, szu = » wołanie na owce* 
Pleszcz. 49. »Szu, szu = wołanie 
na kury* Pobł. 99. 

Szuba = > odzież z długierai po- 
łami* Hilf. 184. 

Szubał >a. szu wał, szybałek = zwo- 
dziciel, włóczęga* Zb. X, 267. 

Szubarga = »szubrawiec* O. 

Szubaty = » zwinny, ruchliwy. 



Szubert — Szuhe 



825 



zgrabny, eh walki, ciekawy* Kolb. 
rękop. 

Szubert = »zatyczka od pieca, 
osobliwie piekarskiego, dla zatrzy- 
mywania lub wypuszczania ciepła* 
Kolb. rękop. || > Szubert = niem. 
Scbafsucht« Mrong. 654. 

S z u c h a j = > chłopak na wydaniu, 
parobczak* Wrześ. T. 30. »Szu- 
chaj = żwawy chłopiec, parob- 
czak« Wrześ. 22. W temże znacz. 
»Szuhaj« Zb. IX, 289. »Szuhaj« 
ib. 189. Suchaj* Wisła YIII, 214. 
Zejsz. 50, 70 etc. »Suhdj« Rozpr. 
X, 303; ib. XVII, 25. ^Sinhaj* 
Spr. V, 414. 

Szuch aj ek = »pachołek« HofT41. 
» Szuch aj ek bogaty* Wędr. XXVI, 
172. 

Szubienica: >Szfibienica« Hilf. 
183. »Siubienica* Chełch. 1,122. 

Szubienika(?) = szubienica : » Ze 
siubienik spadli* Zejsz. 152. 

Szubiennik = zob. szubienicznik: 
»Jd se będę do skół chodziuł, 
a ty ujasku piesków wodziuł; ja 
se będę śtudencikiem, a ty ujd- 
sku siubiennikiem* Święt. 88. 

Szubka = »Sinbka = krótki ka- 
ftan z rękawami* Doman. 

Szubrawa = »hołota< Ust. z War- 
szawy. 

Szucerować = wspierać kogo* 
Rozpr. XVII, 65. 

Szuchna: >Szuchna, szuch, szuch 
= wołanie na owce* Cen. 77. 

Szuchtować = » zuch walić, ostro 
się stawiać* Estrajcher, Gwara 
złodziejów. 

Szucielt = »szosowe* Derd. 137 
(w języku literackim byłoby: szu- 
kielt). 

Szuckać= » wydawać głi>s, o ośle* 
Pr. fil.V, 903. 

Szudermacher: »Przyszed do nij 
szndermacher w kapeluszyku * 
Pozn. IV, 291. 

Szudławy: >A cóż-to tu za chło- 



piska? każdy szudławy* Pozn. V, 
102. 
Szudrać się = » drapać się* Parcz. 
Toż Pr. fil. IV, 254. Zb. I, 24. 
Derd. 135 p. w. Ghwiędać się. 
» Takie to moje fertuny, te tu na 
łbie dwa kołtuny, i te stare ko- 
żuszysko, co sie muszą szudrać 
wszystko* Pozn. V, 106. 

Szudrak = » obszarpaniec « Zb. I, 
36. 

Szadrawiec: » Niemiec szudrawiec * 
Zb. II, 114. »Szudrawiec a. swaty 
:= gra* (opis) Kuj. I, 224. 

Szufeca = »niem. Schuhfetze: tą 
chustecke, coś mi dała, to ją za 
siufece mśm* Zb. XV, 130. Za- 
pewne w temże znacz. »SiuGca* 
Rozpr. IX, 189. 

Szufel = .szufla* Pr. fil. V, 903. 
Toż Krak. IV, 323. W temże zn. 
>Siufel* Pr. fil. IV, 875. 

Szufica p. Szufeca. 

Szufla: »Sufla = łopata do zgar- 
niania nawozu* Spr. IV, 350. || 
> Szufla = kij owczarski, żelazną 
sznfelką zakończony do podrzu- 
cania ziemi w stronę, gdzie pies 
ma zgonić owce do kupy* Zb. I, 
28. W temże zn. » Szufla* Pozn. 
VI, 113. II > Szufla = róg łosia* 
Tyg. ii. 1, XIV, 162. 

Szuflać = > zgarniać (nawóz) ło- 
pitą* Wrześ. 23. 

Szu flak = »stary łoś* Tyg. ii. 1, 
XIV, 162. 

Szugoczeć = szastać się, szmer 
robić: »Trzescy, sugocy* Zb. VIII, 
310. 

Szuhaleja >a. obijanik = rodzaj 
czółna w Pińszczyznie* Kraszew- 
ski, Wspomnienia Wołynia I, 137. 
W temże zn. > Szuhaleja a. czu- 
h alej a* (Z Gołębiowskiego Gry i 
zabawy, 303) Zb. XIII, 230. 

Szuhe: » Szuhe, szuhe, ptaszku* (od- 
straszając) Zb. IX, 190. W temże 



326 



Szuja 



Szumka 



zn. >Szohe, szohe« ib. 212 Por. 
S i u c h , S z o. 

Szuja = >grubijan, nieprzyzwoity 
czJowiek« Zb. II, 11. W temże 
zn. »Suja« Spr. V, 122. || »Szu- 
ja« p. G zu h a. 

Szukać: > Masie szukali* Rog. n® 
125. »Ty